Projelendirme Fosfat Proje Modeli Bölge Adına i. Fosfat tanımı, temel özellikleri ii. Fosfat oluşumu iii. Fosfat yataklarının oluşum prosesleri, fosfatın yan kayacı ve oluşum şartları iv. Beraber bulunduğu mineraller ve diğer temel v. Fosfat yataklarının dünyadaki özellikleri ve dağılımı vi. Güneydoğu ABD jeolojisi vii. Bölgede bulunan fosfat cevheri ve özellikler viii. Arazinin yeri Uyarı: Modelin belirlenmesine yardımcı olur. Cevherin metresini belirtmeye, oluşacak cevherin hangi miktarlarda ve seviyelerde olduğunun belirtilmesine yardımcı Çalışmaya başlamadan önce mutlaka hangi cevheri görmemiz gerektiğini bilmeliyiz. Bu nedenle FOSFAT EL ÖRNEĞİ mutlaka incelenmelidir. Fosfat kireçtaşına çok benzer görünümdedir, bu sebeple dikkatli belirlenmelidir. KARŞILAŞTIRMA Bölgeye ait tüm SONDAJ LOGLARI gözden geçirilmelidir. Literatür taraması sonunda çalışılan bölge ile diğer fosfat depolanmalarının karşılaştırılması ve pozitif negatif özelliklerin bulunması, Literatürdeki ayrılıklar ve uyuşmazlıkların belirlenmesi Çalışma alanı orman alanı, askeri alan, sit alanı, turistik bir merkez veya başka bir ruhsat sahası olabilir. Çalışma alanının araştırılmaya uygun olup olmadığı araştırılır. Bu çok önemlidir. Ruhsat alanının özelliği, kapatılıp kapatılmadığı, kapatılmış bir alan ise nedenleri mutlaka araştırılmalıdır. Bunu yapmadan safha 2 ye asla geçilmez. 1. Endojen veya Magmatik Fosfat Yatakları MERVE ÇAKMAK 0881204 Cevher Adına Fosfat tanımı, temel özellikleri Fosfat oluşumu Fosfat yataklarının oluşum prosesleri, fosfatın yan kayacı ve oluşum şartları Beraber bulunduğu mineraller ve diğer temel özellikleri Fosfat yataklarının dünyadaki özellikleri ve dağılımı Güneydoğu ABD jeolojisi Bölgede bulunan fosfat cevheri ve özellikler Arazinin yeri KARŞILAŞTIRMA Literatür taraması sonunda çalışılan bölge ile diğer fosfat depolanmalarının karşılaştırılması ve pozitif negatif özelliklerin bulunması, Literatürdeki ayrılıklar ve uyuşmazlıkların belirlenmesi Uyarı: Eldeki veriler ile teori uyuşmak zorundadır. Çalışma alanının araştırılmaya uygun olup olmadığı araştırılır. Bu çok önemlidir. Ruhsat alanının özelliği, kapatılıp kapatılmadığı, kapatılmış bir alan ise nedenleri mutlaka araştırılmalıdır. Bunu yapmadan safha 2 ye asla geçilmez. Fosfat yatakları genel olarak iki tipte görülür: 1. Endojen veya Magmatik Fosfat Yatakları 2. Eksojen Fosfat Yatakları Denizel Sedimanter Fosfat Yatakları Guanolar Fosfatın taşınması ile ikincil olarak oluşanUydu çalışmalarının yanı sıra varsa fotojeolojik veriler de taranır. Uydu Çalışmaları Uydu çalışmasına geçilir. ?Uydu görüntüsü retrifikasyonu ?Tüm haritaların retrifikasyonu ?Bölge koordinatlarının girilmesi ?Fay ve filtrelerin uygulanması ?Jeoloji sayısallaştırılarak uyduya girilir. Uyduda çalışılan bölge geniş ölçekte incelenmeli, çevre ile bağlantılarına bakılmalı. Alan küçük olsa bile bölgenin hikâyesi bir hat ya da başka bir oluşumdan ileri gelebilir. Önce bütüne bakılmalıdır. Bunun faydası 3 ve 4. safhalarda görülecektir. •Uyduda fosfat ile ilgili tüm formasyonlar yön ve eğimleri, tektonik özellilkleri tanınmalıdır. •Orman arazilerinde drenajlar görülmez. bölge modellemesi, yapılmalıdır. a- Arazi planlaması yapılır, zaman ve masraf belirlenir. Plan yapılırken arazide her yere gidilmeli ve zamanın boşa harcanmaması sağlanmalı. b- Jip jeolojisi sırasında ulaşımı zor olan yerlerden numune alınabilir,gerekirse kısa mesafeli tanıma sondajı II.SAFHA: Arama Safhası Uydu verileri ile fosfat “reflection differency” nedeniyle kolayca tanımlanabilir. •Ümit veren bölgeler işaretlenir, daha sonra bu bölgelerden örnek alınmalıdır. Araziye scintilometre ile gidilmelidir. Çünkü fosfatın yanı sıra bölgede radyoaktif oluşum da var olabilir. Sintilometre ile elde edilen radyoaktf ölçümler elde edilecek verilere yardımcı olabilir. MERVE ÇAKMAK 0881204 Uydu çalışmalarının yanı sıra varsa fotojeolojik veriler de taranır. Uydu Çalışmaları ise çalışma bırakılır. Araziye gitmeden çalışılacak alan daralıyor. Kaya tiptektonik, cevher yayılımı, cevheri kolay bulduracak unsurlar belirlenir. Uydu görüntüsü retrifikasyonu Tüm haritaların retrifikasyonu Bölge koordinatlarının girilmesi Fay ve filtrelerin uygulanması Jeoloji sayısallaştırılarak uyduya Orman arazilerinde drenajlar görülmez. SRTM datası ile bölge modellemesi, gölge haritalaması (Shading) yapılmalıdır. -Bölgedeki tüm çizgisellikleri abartı ile ortaya çıkartır. -- Çizgisellikler üzerinden sayısallaştırma yapılır. -- Sayısal vektörüzerinden “gül diyagramları” yapılır.. -- Gül diagramı ile ortaya çıkan hakim yön ile drenajdan ortaya çıkan gül diyagramındaki hakim yön karşılaştırılır. Jip jeolojisi sırasında ulaşımı zor olan yerlerden numune alınabilir,gerekirse kısa mesafeli tanıma sondajı yapılır (maliyet düşünülmelidir.) c- Uydu görüntüleri ve diğer çalışmalar ile belirlenen unsurlar kontrol edilir. 1- Jip Jeolojisi II.SAFHA: Arama Safhası Ümit veren bölgeler işaretlenir, daha sonra bu bölgelerden örnek alınmalıdır. Araziye scintilometre ile gidilmelidir. Çünkü fosfatın yanı sıra bölgede radyoaktif oluşum da var olabilir. Sintilometre ile elde edilen radyoaktf ölçümler elde edilecek verilere yardımcı olabilir.bir değer alınır. Alınan numunelerde; •Tanıma •Ayırma çalışmaları yapılır. Tanımadan numune ayrımı yapılamaz. Cevher zenginleştirilebiliyor mu? Test edilmelidir Tüm bu belirlenen unsurlar çalışmaya uygun mu değil mi belirlenir. Sonraki Safhaya Geçiş Sonuç: Alan daraltm a DEVAM III. SAFHA: Daraltılan Alan Bölgesinde Detay Jeoloji Araştırmaları Detay jeoloji çalışmaları yapılır. 4-Detay radyometrik çalışmalar yapılır. En umutlu yerlerde sondaj gerçekleştirlir. Tüm bu analizler sonucunda numunelerden mutlaka şahit numune kalmalı. ? Petrografik, ?Parlatma, ?Tipik jeokimya ?a- kaya için analiz ?a.1- ?a.2.Nadir Toprak Element ?b- cevher analizi ? ?Sıvı kapanım ?Paleontolojik analizler alınan numunelerden yapılır. SONUCUNDA 3. SAFHADA Tüm çalışmalar umut veriyor ise; Ön çalışma ile elde edilen veriler laboratuarda değerlendirilir. MERVE ÇAKMAK 0881204 2- Fosfat ümitli jeolojik formasyonda, helikopter veya uçaklarla ölçme uçuşları aktarılır.Bilindiği gibi sedimanter fosfat 50 arasında uranyum ihtiva ederler ve bu özellikleri ile diğer formasyonlardan ayrılırlar. Ancak radioaktivite ölçülerinin başarısı için, fosfatlı seviyenin aflöre Uçuş traversleri, jeolojik haritalama ile kontrol edilir ve tespit edilen petrografik ünitelerin P 2 O 5 muhtevaları yarı kantitativ metotlarla araştırılarak haritaya aktarılır. Bu yönde en çok uygulanan ' metod «Shapiro» testidir bir değer alınır. Alınan numunelerde; Ayırma çalışmaları yapılır. Tanımadan numune ayrımı yapılamaz. Cevher zenginleştirilebiliyor mu? Test edilmelidir Tüm bu belirlenen unsurlar çalışmaya uygun mu değil mi belirlenir. Çalışmayı Bitir III. SAFHA: Daraltılan Alan Bölgesinde Detay Jeoloji Araştırmaları Detay radyometrik çalışmalar yapılır. En umutlu yerlerde sondaj gerçekleştirlir. Petrografik, Parlatma, Tipik jeokimya kaya için analiz -iz element .Nadir Toprak Element cevher analizi ?İzotop Sıvı kapanım Paleontolojik analizler alınan numunelerden yapılır. Jeokimyasal Araştırmalar için: Mineral alımı jeokimyasal değerleri tek başına belirleyemez. Analiz için Referans olarak Acme Laboratuvarları gösterilebilir. 4A paketinde ana elementler ICP ve nadir toprak elementleri ise (4B paketi) ICP yapılmaktadır. 4A Grubu: SiO2, Al2O3, Fe2O3, CaO, Na2O, MgO, K2O, TiO2, MnO, P2O5,Cr2O3, LOI, C, S 4B Grubu: Au, Ag, As, Ba, Be, Bi, Cd, Co, Cs, Cu, En umutlu olan yerlere detay sondaj çalışması yapılır. SONUCUNDA 3. SAFHADA Tüm çalışmalar umut veriyor ise; Fosfat ümitli jeolojik formasyonda, helikopter veya uçaklarla radioaktivite ölçme uçuşları yapılır ve anomaliler tesbit edilerek jeolojik haritaya aktarılır.Bilindiği gibi sedimanter fosfat 50-200 ppm (Wassermann et al. 1963) arasında uranyum ihtiva ederler ve bu özellikleri ile diğer formasyonlardan ayrılırlar. Ancak radioaktivite ölçülerinin başarısı için, fosfatlı seviyenin aflöre olması gereklidir.• Üç boyulu yorumlama yapılır. • Matematiksel hesaplamalar yapılır. • Ekonomik özellikleri tam olarak belirlenir. • Bölgede tatmin edecek detay analizler yapılır: SONUÇ Olumsuz VAZGEÇ BİR SONRAKİ SAFHA IV. SAFHA: Bölgenin 3 boyutlu modellenmesi 6. Öğütme teknikleri, cevher kazama teknikler, boyutu belirlenir. (Öğütme için mikroskopik incelemeler önemlidir.) 5. Yüzeyde yapılmış jeofiziksel çalışma ve karotlardan alınan veriler uygun ise sondaj delikleri daha derinlerde jeofizik çalışma ve denemelere fırsat verir. a- Usul ? Sondaj yerleri belirlenir, ? Ne kadar sondaj yapılacağı belirlenir ? Sondaj kayıtları tutulur, loglar hazırlanır. ? Üç boyutları GIS de hazırlanmalı Sondaj kayıtları için iki aşamaya çok dikkat edilmeli: 7. Madeni çalıştırmak için belli husular belirlenmeli: • Bölge tenör olarak uygun mu? • Bölge rezerv olarak uygun mu? • Bölge jeolojik olarak uygun mu? • Bölge topografik olarak uygun mu? • Bölge coğrafi konum açısından uygun mu? • İşçi teminindeki güçlükler nelerdir? • • Kimyasal impuriteler açısından bir fark var mı? • Cevherdeki arz • Cevheri (siyasi olarak) satabiliyor musun? • Yön- 8. YAS problemi varsa belirlenir, 9. Tesis yerleri belirlenir 10. 11. Cevher hazırlama testleri 12. İşletme sınırı (cut of grade) belirlenir. Bu işlem maden bitene kadar yapılır. Çünkü maliyet aylık değişir. Cevher terkedilinceye dek maliyet devam eder. Her safha tekrar gözden geçirilir. EKONOMİK / EKONOMİK DEĞİL Amaç: Cevher hakkında ortaya çıkarılan mineralojik, kimyasal elek analizleri sonucuna göre en uygun zenginleştirme metodu tesbit edilir. Bu önce laboratuvar çapında, detay etüd çalışmaları sonunda pilot çapta tecrübeler çerçevesi içinde uygulanır. Söz konusu cevherin zenginleştirmesi için en uygun kırma, öğütme ve separasyon kombinasyonu tesbit edilir. Kalker ganglı fosfatlar içinde kalsinasyon metodu aynı şekilde tecrübe edilir. Flotasyon, masraflı olması nedeniyle ancak özel hallerde Uygulanır. Sınırlanan bölge içindeki tenor ve rezerv dağılımı dekapaj kalınlığını, tesbit ederek ekonomik bir işletme plânına temel hazırlamaktır. Önce alan içinde bir dekapaj sistemi hazırlanır ve bu sisteme göre alan yarma, galeri, kuyu ve sondajlarla tahkik edilir. Kuyularla ulaşılamayacak derinlikler için sondaj yapılır. Numune miktarının düşüklüğü, masrafların yüksek olması, nedenleriyle sondaj ancak özel hallerde ve öncelikle fosfat horizonunun derinlerdeki devamlılığını tahkik için uygulanır. Üç boyulu yorumlama yapılır. Matematiksel hesaplamalar yapılır. Ekonomik özellikleri tam olarak belirlenir. Bölgede tatmin edecek detay analizler yapılır: SONUÇ Olumlu BİR SONRAKİ SAFHA IV. SAFHA: Bölgenin 3 boyutlu modellenmesi Öğütme teknikleri, cevher kazama teknikler, boyutu belirlenir. (Öğütme için mikroskopik incelemeler önemlidir.) Yüzeyde yapılmış jeofiziksel çalışma ve karotlardan alınan veriler uygun ise sondaj delikleri daha derinlerde jeofizik çalışma ve denemelere fırsat verir. b- Boşluk Sondaj yerleri belirlenir, Ne kadar sondaj yapılacağı belirlenir Sondaj kayıtları tutulur, loglar hazırlanır. Üç boyutları GIS de hazırlanmalı Sondaj kayıtları için iki aşamaya çok dikkat edilmeli: Madeni çalıştırmak için belli husular belirlenmeli: Bölge tenör olarak uygun mu? Bölge rezerv olarak uygun mu? Bölge jeolojik olarak uygun mu? Bölge topografik olarak uygun mu? Bölge coğrafi konum açısından uygun mu? İşçi teminindeki güçlükler nelerdir? İklim faktörü Kimyasal impuriteler açısından bir fark var mı? Cevherdeki arz-talep nedir? Cevheri (siyasi olarak) satabiliyor musun? eylem araştırması YAS problemi varsa belirlenir, Tesis yerleri belirlenir Su problemi Cevher hazırlama testleri İşletme sınırı (cut of grade) belirlenir. EKONOMİK / EKONOMİK DEĞİL Arazi ve laboratuvarda yapılan detay etüdler sonucu, fosfatlı bölgedeki rezerv ve tenor dağılımı ile dekapaj durumu ve buna ilâve olarak cevherin mineralojik, kimyasal ve teknolojik özellikleri ortaya çıkarılmış demektir. Bu sonuçlar bir «fizibilite etüdü» çerçevesi içinde değerlendirilir. Fizibilite Çalışmaları