5 - Halk Sağlığı Gebelik ve Emziklilik Döneminde Beslenme GEBEL İ K VE EMZ İ KL İ L İ K D Ö NEM İ NDE BESLENME Prof.Dr . Mualla AYUT Gebelik ve emziklilik kad nlar i ç in do ğal fizyolojik olaylard r. Gebelikte uterusta bebe ğin b ü y ü y ü p geli ş mesi, annenin ald ğ besinler sayesinde ger ç ekle ş ir. Annenin ald ğ besin maddeleri plasenta yoluyla fetusa ta ş narak b ü y ü mesini sa ğlar. Gebelikte fetusa ta ş nan besin maddelerinin, kad n n kendi gereksinimi olan besin maddelerine ilave olarak al nmas gerekir. Emziklilikte ise, anne bebe ği i ç in s ü t salg lar. Bu s ü t annenin ald ğ besinlerin bir ü r ü n ü d ü r. S ü t ü n salg lanmas i ç in gerekli olan besin maddelerinin de annenin ihtiya ç lar na ek olarak al nmas gerekir. Gebe kad n n beslenmesinde ama ç ; artan kan hacmi, maternal dokular n b ü y ü mesi, fetusun geli ş imi ve do ğumda maternal doku kayb i ç in talepleri kar ş lamak ve s ü t salg lamak i ç in haz rl k yapmakt r. Emzikli kad n n beslenmesinde ama ç ise; annenin do ğumdan sonra beslenme d ü zeyini, anne s ü t ü ü retiminin kalite ve miktar n ve bebe ğin b ü y ü me ve geli ş mesini en iyi duruma getirmek i ç in gerekli olan besin ö gelerini kar ş lamakt r. Gebelikte ve emziklilikte gerekli enerji ve besin ö gelerinin kar ş lanmas ; bebe ğin normal b ü y ü y ü p sa ğl kl olmas kadar, anne sa ğl ğ a ç s ndan da ö nem ta ş r. Gebe kad n yeterli ve dengeli beslenmedi ği zaman, kendi v ü cut dokular n kullanarak yavrusunu geli ş tirmeye ç al ş r. Bu durumda bebek yeterince geli ş emez. Beden ve zeka y ö n ü nden geli ş iminde gerilikler olur. Bebe ğin premat ü re ve d üşü k do ğum a ğ rl kl olmas ihtimali artar. Yeterli ve dengeli beslenemeyen gebelerde; d üşü k yapma, gebelik toksemisi , anemi, osteomalasi g ö r ü lme s kl ğ ve anemiden dolay do ğumda kanama ve annelerin ö l ü m riski artar. Emzikli kad n , yeterli enerji ve besin ö gelerini kar ş layamad ğ zaman kendi v ü cut dokular ndan kullanarak s ü t salg lamaya ç al ş r. Bu durumda bebek i ç in yeterli s ü t salg lanamad ğ gibi, anne zay flar, hastal klara kar ş direnci azal r, kemiklerde yumu ş uma olur. Adolesan d ö nemde (19 ya ş ndan ö nce) gebe ve emzikli olan kad nlar hen ü z kendi b ü y ü mesi devam ederken, gebelik ve emziklili ğin gerektirdi ği enerji ve besin gereksinimleri, bu olumsuzluklar daha a ğ r ya ş amalar na neden olur. İ kinci D ü nya Sava ş s ras nda Avrupa ’ n n bir ç ok b ö lgelerinde ş iddetli besin yoklu ğu sonucunda, daha ö nce yeterli beslenen toplumlarda, yetersiz beslenmenin ve e ş lik eden streslerin etkisi a ç k ç a g ö zlemlenmi ş tir. Almanya, Hollanda, Leningrat ’ ta yap lan retrospektif bir ç al ş mada amenore insidans n n anlaml ş ekilde artt ğ (Hollanda ’ daki kad nlar n %50 ’ sinde menstruasyon durmu ş tur) belirlenmi ş , fertilitedeki en az d üş üş tar msal b ö lgelerde ya ş ayan veya besine ula ş ma ö nceli ği olanlarda olmu ş tur. K tl k s ü resinde gebe kal nan bebeklerde; d üşü k, ö l ü do ğum, neonatal ö l ü m ve malformasyonlar artm ş t r. Perinatal Mortalite ve Do ğum A ğ rl ğ İ li ş kisi İ ntrauterin b ü y ü me gerili ği ve/veya prematuriteye ba ğl olarak d üşü k a ğ rl kl do ğan bebeklerde mortalite normal a ğ rl kl yenido ğanlardan 40 kat daha fazlad r. Perinatal mortalite ; do ğum a ğ rl ğ yla, gebelik s ü resinden daha fazla ili ş kili bulunmu ş tur. Annenin gebelik ö ncesi yetersiz beslenmesi ve d üşü k gebelik a ğ rl ğ n n, bebe ğin do ğum a ğ rl ğ n olumsuz etkiledi ği bilinmektedir. Gebelikte yetersiz beslenme ve d üşü k a ğ rl k kazan m , d üşü k do ğum a ğ rl ğ nda de ği ş tirilebilir fakt ö rlerdir. D üş ü k do ğum a ğ rl kl bebek do ğumlar n n azalt lmas , bebek mortalitesini ö nemli d ü zeyde azaltmaktad r. Annenin beslenme durumu ile ilgili olarak; annenin boyu, gebelik ö ncesi a ğ rl ğ ve gebelik s ü resinde kazand ğ a ğ rl ğ n bebe ğin do ğum a ğ rl ğ ile ili ş kili oldu ğu g ö sterilmi ş tir. Zay f annelerden do ğan bebeklerde, d üş ü k do ğum a ğ rl ğ ve erken do ğum daha s k g ö r ü lmektedir. Gebelikte A ğ rl k Kazan m Y llar boyunca gebelik s ü resinde kazan lan a ğ rl ğ n miktar konusundaki d üş ü nceler de ği ş ikli ğe u ğram ş t r. Kad n n gebelik s ü resinde uygun a ğ rl k kazan m n n belirlenmesinde, gebe kalmadan ö nceki a ğ rl k durumu (Beden Kitle İ ndeksi) temel al n r. Gebelik s ü resinde a ğ rl k art ş ; BK İ <20 olan (zay f) kad nlarda 12.5 – 18 kg , BK İ 20- 24 .9 aras (normal) olanlarda 11.5 – 16 kg , BK İ 25-29.9 aras (fazla kilolu) olanlarda 7- 11.5 kg ve BK İ 30 ( obez ) olan kad nlarda en az 7 kg olarak ö nerilmektedir. Ç o ğul gebelik durumlar nda ise; ikiz gebelikte 15- 20 kg , üçü z gebelikte 23 kg a ğ rl k art ş ö nerilmi ş tir. Adolesan gebelerin a ğ rl k art ş , en az 11.5 kg veya BK İ ’ ye dayal ö nerilerin ü st s n r nda olmal d r. Beden kitle indeksine g ö re gebe kad nlar i ç in ö nerilen a ğ rl k kazan mlar Tablo 1 ’ de verilmi ş tir. Tablo 1- Beden Kitle İ ndeksine G ö re Gebe Kad nlar İ ç in Ö nerilen A ğ rl k Kazan mlar (Kg) BK İ ’ ye G ö re A ğ rl k Kategorileri Toplam A ğ rl k Kazan m 1. Trimesterde Art ş 2. ve 3. Trimesterde Haftal k Art ş ZAYIF BK İ < 20.0 12.5 – 18.0 2.3 0.49 NORMAL BK İ 20.0 – 24.9 11. 5-16 .0 1.6 0.44 FAZLA K İ LOLU 25.0 – 29.9 7.0 – 11.5 0.9 0.3 OBEZ 30 ve Ü zeri En az 7.0 Gebe kad n n d ü zenli a ğ rl k takibi yap larak, anormal a ğ rl k art ş durumunda dikkatli olunmal d r. Gebelik d ö neminde, d üşü k do ğum a ğ rl ğ na yol a ç abilece ğinden, kad n n kilo vermesine izin verilmez. Gebelikte Enerji ve Besin Ö geleri Gereksinimi Enerji: İ yi beslenen ve gebelik d ö neminde 12.5 kg a ğ rl k kazanan kad nlar n enerji gereksinimi teorik olarak 80.000 kalori olarak hesaplanm ş t r. Bunun 40.000 kalorisi, do ğumdan sonra emzirme i ç in kullan lacak ya ğ deposu i ç in kullan l r. Gebelik d ö neminde kad n n g ü nl ü k enerji gereksinimi, a ğ rl k kazan m na g ö re de ği ş iklik g ö sterir. Tablo 1 ’ de verilen, kad nlar n gebe kalmadan ö nceki BK İ ’ leri esasa al narak ö nerilen ayl k a ğ rl k art ş lar na g ö re enerji gereksinimlerinin kar ş lanmas gerekir. Ayda kazan lacak 1 kg a ğ rl ğ n enerjisi ortalama 7000 kalori kadard r. Buna g ö re kad n n kendi enerji gereksinimine ek olarak g ü nde 150-250 kalori daha fazla alarak, ayda 1- 1,5 kg a ğ rl k art ş sa ğlan r. Ş i ş man kad nlarda ö nerilen a ğ rl k art ş na g ö re, g ü nl ü k enerji al m ayarlan r. Enerji al m n n; kg ba ş na 30 kalori veya g ü nl ü k 1800 kaloriden az olmamas na dikkat edilir. Ç o ğul gebeli ği olan kad nlarda enerji gereksinimi, tek bebe ğe gebe olan kad nlar n ihtiyac ndan g ü nl ü k yakla ş k 150 kalori daha fazla veya hedeflenen a ğ rl k art ş na g ö re hesaplanm ş olmal d r. Protein: Gebelikte fetusun geli ş mesi ve maternal dokular n yap m i ç in kad n n protein gereksinimine ek olarak 10 gm protein ö nerilir. Mineraller Demir: Gebelikte fetus ve plasentada depo edilen, anne v ü cudunda biriken ve do ğumda kaybedilen demirin kar ş lanmas i ç in, g ü nl ü k 15-20 mg ilave demir al m ö nerilmektedir. Demir eksikli ği anemisi, gebelikte en fazla g ö r ü len beslenme yetersizli ği sorunudur. Gebe kad n n ilk izleminde 30 mg/g ü n ’ l ü k d üşü k doz demir takviyesi ve demirden zengin besinler (Bak n z Demir Yetersizli ği Anemisi) ö nerilir. Demir yetersizli ği anemisi geli ş ti ğinde ise g ü nde 60-120 mg aras oral demir tedavisi ile birlikte, y ü ksek demir al m ç inko emilimini azaltt ğ i ç in 15 mg ç inko verilir. Kalsiyum: Gebelikte fetusta depolanan yakla ş k 30 mg kalsiyumun kar ş lanmas i ç in kad n n kendi gereksinimine ilave olarak g ü nde 200 mg kalsiyum al m ö nerilir. Di ğer Mineraller: Ç inko ve bak r eksikli ği farelerde ç ok ç e ş itli do ğumsal malformasyonlara neden olmaktad r. Ç inko yetersizli ği olan toplumlarda do ğumsal anomali s kl ğ n n y ü ksek oldu ğu rapor edilmi ş tir. Ö nceleri gebelik d ö neminde ö demi olan kad nlar n diyetinde sodyum k s tlamas yap l rd . Ancak ş imdilerde, orta derecede ö dem hamileli ğin normal sonucu olarak kabul edilmekte, di ü retikler ve sodyum k s tl diyete gerek g ö r ü lmemektedir. Do ğumdan ö nce a ş r sodyum k s tlamas yap lan kad nlar n ç ocuklar nda neonatal hiponatremi g ö zlenmi ş tir. Bu nedenle gebelerde g ü nl ü k tuz al m n n 2-3 gram n alt na d üş memesi ö ng ö r ü lmektedir. Maternal iyot eksikli ğinin, ç ocuklarda kretenizme neden oldu ğu bilinmektedir. Vitaminler: Folik Asit: Folik asit yetersizli ği, gebe kad nda megaloblastik anemi olu ş umu ve bebekte n ö ral t ü p defektleri riskinde art ş a neden olur. Gebelik ö ncesi d ö nemde folik asit i ç eren multivitamin kullan m n n n ö ral t ü p defektli bebek do ğumunu azaltt ğ bulunmu ş tur. Fetusta n ö ral t ü p ü n kapanmas 28 g ü ne kadar tamamland ğ i ç in, kad nlara gebeliklerini fark etmeden ö nce, ideal olarak da gebe kalmadan ö nce folik asit deste ği yap lmal d r. Bu nedenle gebe olabilecek kad nlar n g ü nl ü k 400 g ve gebelik d ö neminde de 200 g ilave folik asit almalar ö nerilir. Bunu sa ğlamak i ç in do ğurgan ç a ğdaki kad nlara karaci ğer, di ğer organ etleri, kurubaklagiller ve ye ş il sebzeler gibi folik asitten zengin bir diyetle beslenmeleri yan nda, gebeli ği planlayanlara ilave folik asit verilmelidir. Sigara i ç en, oral kontraseptif ve antiepileptik ila ç lar kullanan kad nlar da ilave folik asit deste ğine gereksinim duyarlar. C Vitamini: Gebe kad nlara ilave C vitamini ö nerilmektedir. Az say da ç al ş mada; d üşü k serum C vitamini d ü zeyi ile preeklampsi ve erken membran r ü pt ü r ü aras nda ili ş ki bulunmu ş tur. A Vitamini: Kad nlar n, do ğurgan ç a ğlar nda gebelik ö ncesi ve gebelik d ö nemlerinde a ş r A vitamini al m n n bebekleri i ç in zararl olabilece ği, gebe kad nlar n A vitamini eksikli ği bulunmad ğ s ü rece, ilk trimestrde A vitamini suplamentlerinden sak nmalar gerekti ği belirtilmektedir. D Vitamini: Gebelikte ilave D vitamini ö nerilmektedir. Ancak, a ş r D vitamini al m n n bebekte ş iddetli hiperkalsemiye yol a ç t ğ rapor edilmi ş tir. Gebe ve emzikli kad nlar i ç in ö nerilen g ü nl ü k enerji ve besin ö geleri miktarlar Tablo 2 ’ de , gebe olmayan kad nlar i ç in ö nerilen miktarlar ile birlikte g ö sterilmi ş tir. Tablo 2. Gebe ve Emzikli Kad nlar İ ç in Ö nerilen G ü nl ü k Enerji ve Besin Ö ğeleri Miktarlar Enerji ve Besin Ö ğeleri Birim Normal Kad n Gebelik İ ç in Ek Emziklilik İ ç in Ek Enerji Kalori 2000 – 2100 Hi ç - 350 600 - 800 Protein gm 50 – 70 10 - 15 10-15 Demir mg 15 – 20 15 – 20 5 Kalsiyum mg 1000 200 500 Ç inko mg 12 3 İ lk 6 ay 7 6 aydan sonra 4 Vitamin A g retinol 500 100 200 Vitamin D g 5 (200 IU) 5 (200 IU) 5 (200 IU) Vitamin E mg 8 2 2 Tiamin mg 0.9 – 1.0 0.2 0.4 Riboflavin mg 1.2 – 1.3 0.3 0.4 Niasin mg 13.0 – 14.0 3.0 4.0 Folik asit g 400 200 100 B12 Vitamini g 2.4 0.2 0.4 Vitamin C mg 75 30 30 İ yot g 110 90 90 Gebelikte Alkol, Kafein, Sigara Kullan m Gebeli ğin ilk trimestrinde , g ü nl ü k 60 gr ’ dan fazla alkol t ü keten annelerin bebeklerinin %30-40 ’ nda f ö tal alkol sendromu g ö r ü lm üş t ü r. Gebelikte alkol t ü ketimi, f ö tal alkol sendromu ile ili ş kili oldu ğundan, gebelikte alkol kullan lmamal d r. Kafeinin a ğ r dozlar farelerde teratojeniktir . İ nsanlara ait veriler s n rl d r, ancak baz ç al ş malar, kafein al m n n ü reme kayb na yol a ç t ğ , her g ü n 1-3 fincan kahvedeki kafeinin d üşü k riskini art rd ğ n rapor etmi ş tir. Amerikan Obstetrik ve Jinekoloji Okulu gebe ve emziren kad nlar n, 60-150 ml ’ den (1-2 fincan) fazla kahve i ç memelerini, ç ay ve kafein i ç eren sodal i ç ecekleri azaltmalar n ö nermi ş tir. Gebelikte sigara i ç ilmesi; d üşü k do ğum a ğ rl ğ , premat ü re do ğum, konjenital bozukluklar, d üşü k, d ş gebelik ve perinatal mortalite ile ili ş kilidir. Nikotin, damarlar n daralmas na yol a ç arak uterus ve plasenta aras ndaki dola ş m bozar. T ü t ü n duman ndaki karbonmonoksik fetusun hemoglobinine ba ğlanarak, fetusun kullanaca ğ oksijen miktar n azalt r. Fetusa yetersiz oksijen ve besin ak ş n n birle ş ik etkileri fetusta b ü y ü me gerili ğine yol a ç ar. Bu nedenle gebelikte sigara i ç ilmemelidir. Gebelikte Fiziksel Aktivite T bbi ve obstetrik komplikasyon yoksa, hafiften orta ş iddetliye kadar fiziksel aktivite fetusa zarar vermez, gebe kad na faydal olabilir. Gebe kad nlara; y ü r ü me, y ü zme, sabit bisiklet ç evirme gibi aktiviteler ö nerilmektedir. İ lk trimestrde yorucu aktivitelerden, s rt ü st ü pozisyonda egzersizlerden ka ç n lmas ve ç oklu gebeli ği olan kad nlara ö zellikle de serviks yetersizlikleri varsa, daha dikkatli olmalar tavsiye edilmektedir. Gebeli ğin Diyetle İ lgili Komplikasyonlar Bulant ve Kusma: Gebeli ğin ilk üç ay nda bulant ve kusma g ö r ü lebilir. Bu durumda gebe kad n n azar azar , s k s k beslenmesi, az ya ğl , kuru besinleri tercih etmesi, kokuya duyarl l ğ varsa so ğuk yiyecekleri se ç mesi, s v lar yemekle birlikte de ğil, yemek aralar nda almas yararl olur. Bulant ve kusma, 3. ay n sonunda genellikle azal r ve sona erer. E ğer devam eder ve hiperemezise d ö n üşü rse, bu durumda hastanede t bbi tedavi gerekir. Dehidratasyonun komplikasyonlar n ö nlemek i ç in s v ve elektrolit takviyesi ve baz inat ç durumlarda parenteral beslenme tedavisi gerekebilir. Mide Yanmas : Gebeli ğin son d ö nemlerinde s k g ö r ü l ü r. Bir defada al nan besin miktar n azaltma, yava ş yeme, iyi ç i ğneme ve yemek sonras yatar pozisyondan ka ç nma ş ikayeti azaltmada yeterli olabilir. Gebeli ğin Neden Oldu ğu Hipertansiyon Gebelik toksemisi ; gebelikte hipertansiyon, protein ü ri ve ö demle karaterize bir sendromdur . Preeklampsi veya eklampsi ş eklinde g ö r ü lebilir. Etyolojisi tam olarak bilinmemektedir, ancak geli ş imi; fakirlik, prenatal bak ms zl k ve yetersiz beslenme ile ili ş kilidir. Gebe kad nda besinsel bir yetersizlik yoksa, diyetinde bir de ği ş iklik yapmak gerekmez. İ leri derecede tuz k s tlamas yap lmamal d r. Gebelikte kalsiyum deste ğinin preeklampsi riskini azaltt ğ ileri s ü r ü lse de hen ü z bu konuda yeterli kan t yoktur. Gestasyonel Diyabet Diyabetin bu formu genellikle gebeli ğin 20. haftas ndan sonra ortaya ç kar, gebelerin %5-10 ’ unu etkiler. Glikozuri ve hiperglisemi bulgular diabetes mellitusa benzerken, kan ş ekeri d ü zeyi ç ok fazla y ü kselmez. Gestasyonel diyabetli kad nlardan do ğan bebeklerin erken do ğum ve perinatal mortalite riski y ü ksektir. Do ğuma kadar gelirlerse iri bebek olma riskleri vard r. Ayr ca, gebelik diyabeti ge ç irmi ş olan kad nlar sonraki ya ş amlar nda tip 2 diyabet riski ta ş rlar. Uygun diyet de ği ş ikli ği ve orta derecede egzersizle a ğ rl k kontrol ü sa ğlanarak, b ü y ü k ö l çü de tedavi edilebilirler. Konstipasyon S kl kla gebeli ğin son d ö nemlerinde geli ş en konstipasyon , diyet ve ya ş am bi ç iminde de ği ş iklik yap larak d ü zeltilebilen, yayg n bir ş ikayettir . Konstipasyonun çö z ü m ü ve ö nlenmesi i ç in; g ü nde 8-12 bardak s v almak, posa bak m ndan zengin olan kurubaklagil , taneli ve kepekli tah llar, kuru meyveler, taze meyve ve sebzelerin al m n artt rmak, m ü saade edilen uygun fiziksel egzersizleri yapmak, yeterince dinlenmek ve rahatlamak yararl olur. EMZ İ KL İ L İ KTE ENERJ İ VE BES İ N Ö GELER İ GEREKS İ N İ M İ Emziklilikte s ü t salg lanmas , kad n n normal gereksiniminden daha fazla enerji, protein, vitamin ve mineralleri almas n gerektirir. Emzikli kad nlar i ç in ö nerilen g ü nl ü k enerji ve besin ö geleri miktar Tablo 2 ’ de verilmi ş tir. Anne s ü t ü n ü n miktar , g ü nl ü k besin al m ndan ç ok, bebe ğin emme s kl ğ ndan etkilenir. S ü t ü n kompozisyonu annenin diyetine ba ğl olarak de ği ş ebilir. Ö rne ğin; anne s ü t ü n ü n ya ğ asidi kompozisyonu annenin ald ğ ya ğlar n t ü r ü ne g ö re de ği ş im g ö sterir. Annenin; selenyum, iyot ve suda eriyen vitaminleri al m d ü zeyi ç ok d üş ü k ise, s ü t ü ndeki miktarlar da d üş ü k olmaktad r. Di ğer besin ö gelerinin d ü zeyleri annenin diyetine ba ğ l olmaks z n sabit olarak kal r. Annenin malnutrisyonlu olmas durumunda, anne s ü t ü n ü n i ç erdi ği ö nemli proteinlerin miktar n n azald ğ bir ç al ş mada rapor edilmi ş tir. Enerji: S ü t salg layan kad n, ald ğ enerjiyi %80 oran nda s ü t enerjisine d ö n üş t ü rebilmektedir. Enerji de ğeri 67 kalori olan 100 ml s ü t ü retimi i ç in 85 kalori gerekir. Do ğumdan sonraki ilk 6 ayda bebe ğini sadece kendi s ü t ü yle besleyen kad n g ü nl ü k ortalama 800 ml s ü t salg lar. Bebe ğe ek besinlerin verilmeye ba ş land ğ ikinci 6 ayl k s ü rede ise, g ü nde ortalama 600 ml s ü t salg lan r. Emziren anne s ü t verdi ği s ü rece, g ü nl ü k 600-800 kalori ilave enerji almal d r. Anne s ü t salg larken gerekli olan enerjinin ç o ğunu yediklerinden sa ğlarken, bir k sm n da kendi v ü cut ya ğlar ndan sa ğlar. Sonu ç ta anne emzirirken kilo kaybeder. Bir ç ok emziren kad n ayda 450- 900 gm zay flar. Baz lar nda kilo kayb olmazken, baz kad nlar ayda 1800 gramdan daha fazla kilo kaybedebilirler. Emzirme s ü resinde ç ok h zl kilo kaybeden, ya da normal a ğ rl ğ n n alt na d üş en kad nlar yetersiz beslenme riski alt ndad rlar. G ü nl ü k 1800 kalorinin alt nda enerji al m , s ü t miktar n d üşü rd ü ğü i ç in ö nerilmez. Protein: Emzirme d ö neminin ilk 6 ay nda kad na kendi gereksinimine ilave olarak 15 g protein, s ü t ü retiminin biraz azald ğ ikinci 6 ayl k d ö nemde ise 12 gm protein almas ö nerilir. Ya ğlar: Anne s ü t ü ndeki hem toplam ya ğ hem de doymu ş ya ğ miktarlar , anne diyetindeki ya ğlardan etkilenir. Annenin diyetinde doymam ş ya ğ asitlerinin oran artt r ld ğ nda, s ü tteki doymam ş ya ğ asitlerinin oran artmaktad r. Ö zellikle omega -3 ya ğ asitlerinden zengin olan bal k ve su ü r ü nleri t ü ketiminin artt r lmas , bu ya ğ asitlerinin s ü tteki miktar n artt rmaktad r. Ç ok d üşü k enerjili diyetle beslenen annelerin, s ü t ü retirken v ü cut ya ğlar n kullanmalar n n sonucu olarak, s ü t ya ğ kompozisyonu, kendi ya ğ depolar n n ya ğ asidi kompozisyonuna benzemektedir. Anne s ü t ü ndeki kolesterol miktar n n, anne diyeti ile ili ş kisi g ö sterilmemi ş tir. Vitamin ve Mineraller: Anne s ü t ü ndeki ç inko, selenyum ve baz B vitaminleri ve miktarlar n n annenin al m ile ve yine annenin D vitamini al m ve g ü ne ş lenmesinin, s ü tteki D vitamini miktar ile ili ş kili oldu ğu belirlenmi ş tir. S v Al m : Emziren kad nlar n g ü nde 2- 3 litre (8-12 bardak) s v almalar ö nerilmektedir. Annenin emzirme aralar ndaki s v al m na ek olarak bebe ği emzirirken de s v almas te ş vik edilmelidir. Egzersiz yapan kad nlar n egzersizle kaybettikleri s v y yerine koyabilmesi i ç in daha fazla s v al m gerekebilir. Anne s ü t ü n ü n yap m “Anne S ü t ü ve Bebek Beslenmesi” konusunda a ç klanm ş t r. Emziklilikte Sigara, Alkol ve Kafein Emziren annenin sigara i ç mesi durumunda, sigaradaki zararl maddeler anne s ü t ü ne, bu yolla da bebe ğe ge ç mektedir. Ayr ca, bebe ğin ya ş ad ğ ortamda sigara i ç ilmesi de onun pasif i ç ici olarak etkilenmesine yol a ç ar. Bu nedenlerle emziren anneler sigara i ç memelidirler. Annenin a ş r alkol al m annede s ü t bo ş almas n engeller, bebekte ise uyu ş ukluk, derin uyku, do ğrusal b ü y ü mede azalma ve bebekte anormal kilo al m ile ili ş kilendirilmektedir. Bu etkilerinden dolay emziren annelerin alkol al m 0,5 g/g ü n ’ ü a ş mamal d r. Anne e ğer alkoll ü i ç ecek t ü kettiyse, her 10 gr alkol i ç in emzirme 1 saat geciktirilmelidir. Emziren kad nlar n g ü nde bir fincan kahve (650 mg kafein) i ç mesi bebeklerinde olumsuz bir etkiye yol a ç maz. Daha fazla miktarda kafein al m bebekte huzursuzluk ve uykusuzlu ğa yol a ç abilir. Ayr ca emziren kad nlar n a ş r ç ay, kahve t ü ketmesi, faydal i ç eceklerin al m na engel olabilece ğinden sak ncal d r. Gebe ve emzikli kad nlar n, Tablo 2 ’ de g ö sterilen miktarlarda enerji ve besin ö gelerini sa ğlayabilmek i ç in, normal beslenmesine ek olarak, ç e ş itli besin gruplar ndan almas gereken g ü nl ü k miktarlar Tablo 3 ’ te verilmi ş tir. Tablo 3. Normal A ğ rl kta ve Normal Faaliyette Gebe ve Emzikli Kad nlar İ ç in Gerekli G ü nl ü k Besin T ü r ve Miktarlar Al nmas Gerekli Miktarlar Besin Gruplar Normal Yeti ş kin Gebelik İ ç in Ek Emziklilik İ ç in Ek 1, Et, yumurta kurubaklagiller 2 porsiyon* 1 yumurta veya 1 k ö fte b ü y ü kl ü ğü nde et, ba l k, tavuk veya 1 porsiyon kurubaklagil 1 porsiyon herhangi birinden 2. S ü t ve s ü tten yap lan yiyecekler 2 porsiyon* 1 porsiyon (1 su bar da ğ s ü t veya ayn miktar yo ğurt veya 2 kibrit kutusu b ü y ü kl ü ğü nde peynir) 1 porsiyon 3. Taze sebze ve meyveler En az 5 porsiyon* 1-2 porsiyon ( 1-2 adet muhtelif meyve veya 1 tabak salata veya 1 tabak sebze yeme ği) 2 porsiyon ( 2 adet meyve veya 1 adet meyve +1 tabak salata veya 1 tabak sebze yeme ği ) 4. Tah llar ve tah l mamulleri Ekmek, Pirin ç , bulgur, makarna , b ö rek 4 porsiyon* 3-6 dilim ekmek Hi ç veya 1 porsiyon Hi ç veya 1 dilim Hi ç 1.5 porsiyon dilim ekmek ve 1-2 1 porsiyon pilav, ma karna veya b ö rek 5. Ya ğlar ve ş eker 25-40 gram* 25-40 gram* Hi ç Bir miktar (Pekmez ve s ü tl ü tatl olarak) Kaynak: Baysal A, Beslenme, 2002. *Yiyecek gruplar ndaki yiyeceklerin 1 porsiyon olarak kabul edilen miktarlar “Yeterli ve Dengeli Bes lenme” konusunda Tablo 2 ’ de verilmi ş tir. Tablo 3 ’ te g ö r ü ld ü ğü gibi, gebe kad nlar n et-yumurta- kurubaklagil grubundan, sebze ve meyvelerden, s ü t ve s ü t mamullerinden gebe olmadan ö nceki beslenmelerine g ö re daha fazla yemeleri gereklidir. Tah llar, ya ğ ve ş eker grubundan ek olarak al nmas na gerek yoktur. Fazla al nd ğ takdirde a ş r kilo art ş na neden olurlar. Emzikli kad nlar ise et-yumurta-kurubaklagil , sebze-meyve, s ü t, tah llar ve ş ekerler grubundan normal beslenmelerine ilave olarak almal d rlar. Emziklilikte, enerji ve baz vitaminlere olan ihtiya ç taki art ş lar, gebeli ğe g ö re daha fazla oldu ğ u i ç in sebze ve meyvelerden 2, tah llardan 1.5 porsiyon fazladan al nmas gereklidir. KAYNAKLAR Stone Neuhauser , M. Nutrition During Pregnancy and Lactation In . Mahan K, Escott - 1- Stump S. Editors . Krause ’ s Food , Nutrition and Diet Therapy 9 th Edition . Philadelphia : W.B. Saunders Company ; 1996.p. 181-212 . American Dietetics Association ; Manual of Clinical Dietetics . Sixth Edition . 2- Pregnancy . Chicago, Illinois, 2000.p. 109-127 . American Dietetics Association ; Manual of Clinical Dietetics . Sixth Edition . Lactation . 3- Chicago, Illinois, 2000.p. 129-139 . Baysal A. Beslenme. 9. Bask . Gebe ve Emzikli Kad nlar n Beslenmesi. Hatipo ğlu 4- Yay nevi. Ankara. 2002. s. 419-428 .