Sedimantoloji Geçiş Ortamları Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Geçiş OrtamlarıGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Geçiş ortamları karasal ile denizel bölge arasındaki sınır boyunca uzanırlar. ? Nehir, dalga ve gel-git prosesleri tarafından etkilenen dar bir zondur. ? Tuzluluk değerleri tatlı su girdisi ve iklimsel koşullara bağlı olarak, tatlı sudan acı suya ve aşırı tuzlu sulara kadar değişiklik gösterebilirler.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Geçiş ortamlarının çoğu yüksek enerjili dalgalar ve akıntılar tarafından karakterize olurlar. ? Ancak bazı lagün ve haliç ortamları sakin-su koşulların etkisi altındadır. ? Bu ortamlar konglomeraları, kumtaşları, şeylleri, karbonatları ve evaporitleri içeren çok geniş bir tortu çeşitliliğine sahiptirler.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Bu sistemin ortam ve fasiyeslerinin oluşması: ? Karadan temin edilen malzemenin miktarı, ? Gel-git rejimi, ? Kırıntı sistemleri, ? İklim koşulları ve ? Deniz seviyesinin göreceli değişimleri gibi çeşitli değişkenler tarafından belirlenmektedir.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Bu değişkenlerin karşılıklı etkileşimleri sonucunda; ? Deltalar, ? Bariyer adaları, ve ? Lagünel karmaşıklılıklar oluşur.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Geçiş ortamı depolanma sistemi; ? Lob şekilli (Delta) ve ? Çizgisel olmak üzere iki ana ortam ve ilgili fasiyes topluluğundan oluşur.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Delta Sistemi ? Akarsuların denizlere taşıdığı gerecin denizel işlevlerle tamamen dağıtılıp taşınamadığı koşullarda oluşan ve genelde lob (üçgen) şekilli ortamlardır. ? Deltalar yalnızca denizel alanlarda değil, göllerde de oluşabilir.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Delta oluşumunu sonuçlayan en önemli iki etken, ? Akarsular tarafından çok büyük miktarlarda kırıntılı materyal getirimi ve ? Çökelme havzalarındaki çökmedir.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACIGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACIGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACIGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Deltaik tortular; ? petrol, ? doğal gaz, ? kömür ve ? uranyum gibi bazı minerallerin önemli birikim alanları olarak bilinirler.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Delta oluşumu ve gelişimi ise: ? Kıyı morfolojisi, kıyı çizgisinin durumu ve şelfin eğimi, ? Dalga ve akıntıların kuvveti, ? Gel-git periyodu ? Dalgaların ve akıntıların kuvveti ve yönü, ? Denizin derinliği (Deltaların çoğu sığ sularda gelişmiştir), ? Tortulaşma ve deniz yüzeyindeki yükselme Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Delta oluşumu ve gelişimi ise: ? Kıyı morfolojisi, kıyı çizgisinin durumu ve şelfin eğimi, ? Dalga ve akıntıların kuvveti, ? Gel-git periyodu ? Dalgaların ve akıntıların kuvveti ve yönü, ? Denizin derinliği (Deltaların çoğu sığ sularda gelişmiştir), ? Tortulaşma ve deniz yüzeyindeki yükselme oranları gibi faktörler tarafından kontrol edilmektedir.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Deltaların şeklini kontrol eden üç önemli faktör ise; ? Akarsularca taşınan tortu miktarı ? Dalga ve Gelgit enerjisini miktarı ? Şelfin eğimi.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Bu faktörlere bağlı olarak Güncel deltalar : ? Akarsu etkili ? Gel-git ve ? Dalga etkili olmak üç tipe ayrılabilirler.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Modern delta şekilleriGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Akarsu etkili deltalar: ? Akarsular tarafından malzeme getiriminin çok fazla olduğu, ? Dalga hareketlerinin ve gelgit akıntılarının zayıf olduğu, ? Akarsuların taşıdığı gerecin (yani delta lobunun) deniz içerisine doğru önemli oranda ilerleyebildiği,Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Geniş ve nispeten düşük eğimli şelf alanlarında gelişen delta tipidir. ? Dağıtım kanallarının delta lobu üzerinde çatallanarak su üzerine çıkması ve denize doğru ilerlemesi sonucu, delta kuş ayağına benzer bir görünüm kazanır. ? Bunlara en iyi örnek delta; Mississippi Deltasıdır.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Akarsu etkili delta ortamları Akarsu etkili deltalar: - Geniş akarsular - Geniş şelf - Düşük dalga etkisi - Düşük gel-git Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Akarsu etkili delta: Kuş ayağı deltası (Mississippi) tipi Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Akarsu etkili delta: Kuş ayağı deltası (Mississippi) tipi DELTA DÜZLÜĞÜGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Akarsu etkili deltalarGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACIGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACIGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACIGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Dalga etkili deltalar: ? Akarsular tarafından malzeme getiriminin orta veya az, ? Dalga ve gelgit etkisi orta veya yüksek, ? Şelf eğimi nispeten fazla olduğu bölgelerde gelişir. Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Kuvvetli dalgalar akarsu boşaltımında bir yavaşlamaya ve malzemenin hızlı bir şekilde dağıtılmasına neden olur. ? Akarsu ağızlarında bir daralma veya bükülme meydana gelir. ? Dağıtım ağzı tortuları dalgalar tarafından yeniden işlenir ve kıyı çizgisine paralel bir şekilde dağıtılarak plajlar, bariyer adaları ve sığlıklar gibi çizgisel kıyı özelliklerinin gelişimini sonuçlar.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Tortunun deniz yönüne doğru ilerlemesi engellenir. ? Diğer bir değişle dalga etkili deltalar deniz yönünde daha geniş bir cepheyle ancak daha yavaş bir şekilde deniz yönünde ilerler. ? Bu tip deltalara en güzel örnek; ? Rhone (Akdeniz) ve ? Brazos deltası (Meksika Körfezi)dır.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Nehir Kanalı Ağız barları (su altı) Kıyı kum barları Delta düzlüğü Dalga etkili delta ortamlarıGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACIGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACIGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Gel-git etkili deltalar: ? Bu tip deltalar; ? malzeme geliminin orta veya az, ? gelgit etkisinin yüksek, ? şelf eğiminin nispeten fazla olduğu bölgelerde gelişir. Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Akarsularla taşınan tortular yüksek gel-git aralığı veya yüksek dalga enerjisi koşulları altında önemli oranda değişikliğe uğratılır. ? Gel-git akıntılarının nehir boşalımından daha daha güçlü olması durumunda, çift yönlü akıntılar kum-dolgulu, huni biçimli dağıtımlar üreterek nehir ağzı tortularını yeniden dağıtabilir. ? Dağıtım ağzı barları bir seri çizgisel gel-git sırtları içerisinde yeniden işlenebilir.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Barlar kanal ağzı içerisinden su altı delta önü platformu üzerine doğru yer değiştirir. ? Kıyı çizgisi deniz yönünde ilerlemez. ? Bu tip deltalara en güzel örnek; ? Ganges-Brahmaputra, ? Kolorado ve ? Rhine deltalarıdır.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Gel-git etkili deltalar Çizgisel Gel-git sığlıkları Gel-git taşma akıntıları kanalın iç kesimlerine erişebilir ve tortulaşmayı etkiler Uzun gel-git akıntı sırtları içinde ağız bar kumlarının yeniden dağıtılması & tercihen çekilme (git) kanalları-& taşma etkili gidiş yolları Çift yönde tortu taşımalı huni şekilli Dağıtım kanalı & akıntı hızının yavaşladığı sırada çamur topaklanması Kumla-dolu kanal Gel-git etkisindeki nehir ağzıGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACIGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACIGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACIGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Deltalar; ? delta düzü (delta plain/topset), ? delta 'önü-yamacı (delta front-slope/foreset) ve ? delta ilerisi (prodelta/bottomset) olmak üzere üç farklı as ortam ve ilgili fasiyes topluluklarından oluşmuştur. Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Bir delta sistemi, as ortamları ve ilgili fasiyesleri ALÜVYAL TAŞKIN OVASI BARİYER BARLARI TRANSGRESSİF VE YENİDEN İŞLENMİŞ TERK EDİLMİŞ DELTANIN ÇÖKEN LOBLARI BATAKLIK SEDDE DAĞITIM KANALI DAĞITIM ARASI KOY LAGÜN SU ÜSTÜ DELTA PLATFORMU DELTA YAMACI DELTA İLERİSİ SU ALTI DELTA İLERİSİ KİLLERİGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Delta Düzü (Üst takım): ? Su üstü ve su altında gelişebilmektedir. ? Genellikle kanallar, kanallar arasındaki taşkın ovaları, koylar, göller, gel-git düzlükleri, bataklıklar ve salinalarla karakterizedir. ? İklimsel koşullar “üst takımlar (topset)” üzerinde çok etkilidir ve direkt olarak ortam ve fasiyesleri kontrol eder. Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Delta düzlükleri "aggradational = yukarı- büyüyen" fasiyes kuşakları olup, delta önü ve prodelta gibi "progradational = dışa doğru- büyüyen" fasiyeslerin üzerinde gelişirler. ? Taşkın ovası ve dağıtım kanalları çökellerinde çoğunlukla yukarı doğru incelen bir tabaka ve tane boyu dizilimi vardır.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Kanallar arasındaki koylarda çapraz laminalı çamurtaşı ile şeyl ardalanması ve ince taneli kum birimleri bulunmaktadır. ? Bataklıklarla ilgili fasiyeslerde bitki kökleri olağan olup, değişen oranlarda kömür de içerebilmektedirler. Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Delta Önü ve Yamacı (Ön takım) ? Dağıtım kanallarının taşıdıkları yükleri denizel ortamlara boşalttıkları yer ile delta ilerisi (prodelta) arasında kalan, havzaya doğru ilerleyen eğimli kısımdır. ? Eğimleri çoğunlukla 0.5-3 derece dolaylarındadır. ? Deltalar çoğunlukla deniz seviyesinin göreceli yükselme hızının yavaşlamaya başladığı ve daha sonra da sabit kaldığı dönemlerde gelişim gösterirler.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Birinci halde “yukarı doğru büyüme” ve ikinci halde de sadece süratli bir “ilerleme" oluşur ve delta şelf üzerinde havzaya doğru ilerler. ? Yamacı oluşturan ön setlerde (klinoformlarda) tane boyu ve tabaka kalınlıkları eğim yukarıya doğru artar. ? Olağan tortul yapılar paralel ve dalgalı laminalanma, merceksi ve dalgalı tabakalanma ve tortulaşma hızına bağlı olarak çeşitli derecelerde gelişmiş biyotürbasyon yapıları şeklinde özetlenebilir. Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Gel-git arasında ve/veya dalga tabanı üzerinde kalan kumlar iyi boylanmış, yıkanmış, elenmiş, tabamsı-teknemsi çapraz tabakalı fasiyesler sunarlar. ? Dağıtım kanallarının taşıdıkları kırıntıları denizel ortamlara boşaltmalarıyla başlayan işlev bu ortamın baskın enerji türüne (dalga, gel-git, kıyı akıntıları gibi) olduğu kadar suyun yoğunluğuna da bağlıdır. Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Delta İlerisi (Alt takım) ? “Ön setlerin” üzerinde ilerledikleri düşük eğimli ve tortulaşmanın genellikle süspansiyondan kaynaklandığı bir ortamdır. ? Şelf deltalarında eski şelfin hemen üzerinde bulunur. ? Şelf kenarı deltalarında ise “ön takım”lar havza yamacını ve “alt takım”lar kıtasal yükselimi ve bazen de havza tabanını oluştururlar. Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI ? Şelf deltalarında laminalı killer ve az orandaki silttaşları temel fasiyes birliklerini oluşturur. ? Fosil içeriği bakımından zengin olup değişen oranlarda biyotürbasyon yapıları içerirler. Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Özet: Bir deltanın üç as ortamı ? Delta düzlüğü (veya platformu, veya üstü): ? Kıyı çizgisinin gerisindeki bölge ? Üst delta düzlüğü: tamamı karasal ? Alt delta düzlüğü: kısmen denizel etkili ? Menderesli nehirler, taşma düzlükleri, bataklıklar, plaj tortuları.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Özet: Bir deltanın üç as ortamı ? Delta önü (yamaç) ? Yüksek eğimli ? Kumtaşları ve silttaşları (kenar denizi, nehir ağzı setleri ve kenar yükseltileri (levee’ler).Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Özet: Bir deltanın üç as ortamı ? Delta ilerisi ? Denizel çamurlara doğru düşük eğimli, ? Çamurlar (şeyller ve çamurtaşları) tarafından karakterize edilen çoğu denize doğru alanlar. ? Deltalara devamlı olarak nehirlerden materyal sağlanır. ? Bunlar zaman süresince denize doğru ilerler.Geçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Bataklık Deniz seviyesi Denize doğru Tortulaşma yüzeyi Zaman düzlemleri Delta önü silttler ve killer Delta ilerisi siltli kil Kıyı açığı kil Orijinal depolanma yüzeyiGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACIGeçiş Ortamları-Ziya KIRMACI Delta Çökellerinin Tanınması ? Çok kalın tortular (100-1000lerce metre) ? Çoğunlukla kum-silt ? Kömür içerebilirler (delta düzlüğü) ? Fauna alınan örneklere bağlı olarak, denizel, acısu denizel veya tatlı su kökenli olabilir. ? Sığ su tortulaşmasına işaret eden tortul yapılar, ? Yukarı doğru kabalaşan istifler.