Genel Jeoloji Genel Jeoloji Dersi GENEL JEOLOJ İ DERS İ Yrd.Do ç .Dr. T Ü LAY K Ö KSOYJeoloji (Yerbilimi) –D ünyan ı n, içeri ğ inin, yap ı s ı n ı n, fiziksel özelliklerinin,hareketlerinin, tarihinin ve onu ş ekillendiren olaylar ı n incelenmesini içeren bilim dal ı d ı r.Jeoloji geni ş anlam ı ile, – Yerk üresinin güne ş sistemi içerisindeki durumundan onun fiziksel ve kimyasal özelliklerine, olu ş umundan bu yana geçirdi ğ i de ğ i ş ikliklere, üzerinde yasayan canl ı lar ı n evrimine kadar geni ş bir kapsama sahiptir. – Jeoloji D ünyan ı n olu ş umunu, bile ş imini, kayaçlar ı n ı ,minerallerini, kara ş ekillerini, ya ş am biçimlerini ve dünya tarihi boyunca bunlar ı etkileyen olaylar ı incelerEvrenin olu ş umu –B üyük Patlama teorisi (Big Bang Theory) ile aç ı klanmaktad ı r Bu teori ilk olarak 1927 ’ de George Lema ’ re taraf ı ndan önerilmi ş tirBüyük Patlama teorisi (Big Bang Theory) • B üyük patlama teorisi evrenin olu ş um ba ş lang ı c ı ndaki bir kütlenin patlayarak geni ş lemesine dayan ı r. Bu ate ş topu d ı ş a do ğ ru geni ş leyerek so ğ umu ş , spiral gaz ş eklindeki dev bulutlar gök cisimlerini olu ş turmu ş tur.İ Ç ve DI Ş KUVVETLER - Enerjisini yerin içinden alan kuvvetlere iç • kuvvetler denir. (da ğ olu ş umu, k ı ta olu ş umu ve volkanizma d ı r.) - Enerjisini güne ş ten alan kuvvetlere ise d ı ş kuvvetler denir. (akarsular, rüzgarlar, dalgalar) - İ ç ve d ı ş kuvvetler birbiriyle sürekli mücadele halindedir. - İ ç kuvvetler yeryüzünün kabart ı lar ı n ı meydana getirirken; d ı ş kuvvetler ise bunlar ı a ş ı nd ı rarak ortadan kald ı rmaya ve seviyesine yak ı n az engebeli düzlüklere (peneplen) dönü ş türürler. . Depremler, volkanlar, heyelanlar, akarsular ı n ta ş ı d ığı malzemeler, erozyon, ya ğ mur, sel gibi do ğ al olaylar dünyam ı z ı n hareketli oldu ğ unu aç ı k bir ş ekilde bize ispat etmektedir. Bu hareketler iç ve d ı ş dinamikler taraf ı ndan yönlendirilirler D ı ş dinamiklerin enerji kayna ğı güne ş , iç dinamiklerin enerji kayna ğı ise radyoaktif parçalanmad ı r. AnimationKABUK: Yer kürenin en d ı ş k ı sm ı nda yer almaktad ı r ve bölgesel bile ş im farkl ı l ı klar ı gösterir.bu nedenle k ı tasal  ve okyanusal olmak üzere ayr ı l ı r. Yerküre,  be ş bölümden olu ş ur:  -Gazlardan olu ş an atmosfer, -S ı v ı hidrosfer, -Kat ı litosfer, -Manto, -Çekirdek. Atmosfer, 1100 km den daha fazla bir kal ı nl ığ a sahiptir. Hidrosfer Yerküre'nin yakla ş ı k yüzde 70.8'ini kapsar. Litosfer, esas olarak kat ı kabuktur, 100 km  derinliklere kadar uzan ı r. Manto ve çekirdek, Yerküre'nin a ğı r iç yap ı s ı n ı olu ş tururlar.                      Litosferdeki kayaçlar hemen hemen 11 elementden olu ş mu ş lard ı r ve bunlar kütlenin yüzde 99.5 ini olu ş tururlar: oksijen, silisyum, alüminyum, demir, kalsiyum, sodyum, potasyum, magnezyum, titanyum, hidrojen, ve fosfor. Litosfer, kabuk ve üst manto'dan olu ş ur, ki bunlar levhalar halinde bölünmü ş lerdir. Üst manto astonosfer olarak bilinen k ı sma sahiptir. Yer içi, çekirde ğ in etraf ı ndaki bir manto ile temsil edilir. Manto, 2900 km derinli ğ e kadar uzan ı r. Çekirdek yakla ş ı k  2225 km lik bir d ı ş k ı sma sahiptir. bu büyük olas ı l ı kla s ı v ı d ı r. İ ç çekirdek, ki yakla ş ı k 1275 km lik bir yar ı çapa sahiptir, kat ı d ı r. Her iki çekirdek tabakas ı büyük ölçüde demirden olu ş mu ş tur ve Yer'in ma ğ netik alan ı n ı n kayna ğı d ı r. İ ç çekirdekte s ı cakl ı klar  6650° C den daha yüksektir. İ ç çekirdekteki ı s ı n ı n kayna ğı n ı n  uranyum ve di ğ er radyoaktif elementler oldu ğ u dü ş ünülmektedir. Manto katman ı , yery üzündeki hareketlili ğ in en b üyük nedenidir. Manto ’ nun alt bölümleri üst bölümlerine göre çok daha s ı cakt ı r. Burada olu ş an konveksiyonda, daha s ı cak olan magma y ükselir, so ğ ur, kat ı la ş ı r ve Üst Manto ’ daki daha so ğ uk kayalar ı n batmas ı na neden olur. Batan bu kayalar, tekrar ı s ı n ı r, ergir ve y ükselir. Hen üz tam anlam ı yla modellenemeyen bu devinim, Litosfer ’ deki levhalar ı n hareket etmesine neden olur.KONVEKS İ YON AKIMLARI Yerin derinliklerinde radyoaktif bozunma ile ortaya ç ı kan enerji konveksiyon ak ı mlar ı ile yava ş bir ş ekilde yukar ı ya ta ş ı n ı r. Bunun sonucunda Astenosfer yava ş bir ş ekilde hareket eder. Bu hareket Astenosfer üzerinde yüzmekte olan litosferi hareket ettirir.KONVEKS İ YON LEVHALARI HAREKET ETT İ R İ R Levhalar konveksiyon ak ı mlar ı n ı n etkisi ile birbirlerine yakla ş ı r, uzakla ş ı r ya da birbirlerine göre yanal olarak kayarlar.Ana (Major) ve İ z (Trace) Elementler Element A ğı rl ı k Yüzdesi Oksijen 46.60 Silisyum 27.72 Alüminyum 8.13 Demir 5.00 Kalsiyum 3.63 Sodyum 2.83 Potasyum 2.59 Magnezyum 2.09 Element ( İ z element) Titanyum, Hidrojen, Fosfor, Manganez, Kükürt, Karbon, Klor, Krom, Nikel, Bak ı r,Kalay, Kobalt, Arsenik, Uranyum, C ı va, Gümüş , Alt ı n.YERKÜREN İ N YAPISI VE B İ LE Ş İ M İ Yer kürenin yap ı s ı genelde jeofiziksel yöntemlerle ve özellikle sismik dalgalar yard ı m ı yla belirlenir. Sismik dalgalar ı n üç türü vard ı r. Primer veya boyuna dalgalar ( P dalgalar ı ) 1. 2. Sekonder veya enine dalgalar ( S dalgalar ı ) 3. Yüzey veya “ Love” dalgalar ı ( L dalgalar ı ) Çekirdek, Manto ve Kabu ğ un Bile ş imi ve Fiziksel Özellikleri Çekirdek S dalgalar ı na kar ş ı bir s ı v ı ortam gibi davranan nikel ve demir (NIFE) bile ş imli bir k ı s ı m olarak dü ş ünülmektedir.Yo ğ unluk yakla ş ı k 12, s ı cakl ığı ise birkaç bin derece dolay ı ndad ı r. Manto, çekirdekten Weichert – Gutenberg s üreksizli ğ i ile ayr ı l ı r, d ı ş ta ise kabukla aras ı ndaki s ı n ı r ı Mohoroviç süreksizli ğ i ile belirler. Kabuk, tabanda Moho ile s ı n ı rlan ı r. K ı talarda veya karalarda kabu ğ un granitik bile ş imli Yani silisyum ve alüminyum (SIAL) bak ı m ı ndan zengin okyanus altlar ı nda ise bazaltik bile ş imli yani silisyum ve magnezyumun (SIMA) egemen oldu ğ u bilinmektedir.İ zostazi Yo ğ unluklar ı ve büyüklükleri birbirinden farkl ı yerkabu ğ u dilimlerinin (levhalar ı n) teorik denge durumuna “izostazi ” ad ı verilir. Bu teoriye göre yerkabu ğ u dilimlerinin denge durumu süreklidir, öyle ki dengeyi bozacak herhangi bir olay meydana gelse, buna kar ş ı gelen bir ba ş ka olay ı n meydana gelmesiyle denge yeniden sa ğ lan ı r. Örne ğ in bir da ğ zincirinin a ş ı nma ile azalan yüksekli ğ i buna kar ş ı l ı k meydana gelen bir yükselme ile dengelenir.