Genel Gıdalarda Yağ Tayini T.C. M İLLÎ E Ğ İT İM BAKANLI ĞI GIDA TEKNOLOJ İS İ GIDALARDA YA Ğ TAY İN İ 541GI0069 ANKARA, 2011? Bu modül, mesleki ve teknik e ğitim okul/kurumlar ında uygulanan Çerçeve Ö ğretim Programlar ında yer alan yeterlikleri kazand ırmaya yönelik olarak ö ğrencilere rehberlik etmek amac ıyla haz ırlanm ı ş bireysel ö ğrenme materyalidir. ? Millî E ğitim Bakanl ı ğ ınca ücretsiz olarak verilmi ştir. ? PARA İLE SATILMAZ.AÇIKLAMALAR ....................................................................................................................ii G İR İ Ş .......................................................................................................................................3 Ö ĞRENME FAAL İYET İ–1 ....................................................................................................4 1.GERBER YÖNTEM İYLE YA Ğ TAY İN İ............................................................................4 1.1.Genel Bilgi .....................................................................................................................4 1.2. İlkesi...............................................................................................................................4 1.3.Kullan ılan Araç ve Gereçler ..........................................................................................5 1.4.Kullan ılan Kimyasallar ..................................................................................................6 1.5.Numunenin Haz ırlanmas ı ..............................................................................................7 UYGULAMA FAAL İYET İ ................................................................................................9 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME ....................................................................................13 Ö ĞRENME FAAL İYET İ–2 ..................................................................................................16 2. EKSTRAKS İYON YÖNTEM İYLE YA Ğ TAY İN İ..........................................................16 2.1. Genel Bilgi ..................................................................................................................16 2.2. İlkesi............................................................................................................................16 2.3. Kullan ılan Araç Gereçler ............................................................................................16 2.4. Deney Numunesinin Haz ırlanmas ı .............................................................................18 2.5. İ şlem Basamaklar ı.......................................................................................................18 2.6. Hesaplanmas ı:.............................................................................................................19 UYGULAMA FAAL İYET İ ..............................................................................................21 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME ....................................................................................28 MODÜL DE ĞERLEND İRME ..............................................................................................32 CEVAP ANAHTARLARI.....................................................................................................34 KAYNAKÇA.........................................................................................................................35 İÇ İNDEK İLERii AÇIKLAMALAR KOD 541GI0069 ALAN G ıda Teknolojisi DAL/MESLEK G ıda Kontrol / G ıda Laboratuvar Teknisyeni MODÜLÜN ADI G ıdalarda Ya ğ Tayini MODÜLÜN TANIMI Bu modül, analiz metoduna uygun olarak g ıda maddelerinde ya ğ tayini yapabilme yeterli ğinin kazand ır ıld ı ğ ı ö ğrenme materyalidir. SÜRE 40/32 ÖN KO ŞUL “Analiz Öncesi Haz ırl ık”, “Çözelti Haz ırlama” ve “Analiz Sonras ı İ şlemler” modüllerini ba şarm ı ş olmak. YETERL İK Ya ğ tayini yapmak. MODÜLÜN AMACI Genel Amaç Bu modül ile gerekli bilgileri al ıp uygun ortam sa ğland ı ğ ında analiz metoduna uygun olarak g ıdalarda ya ğ tayini yapabileceksiniz. Amaçlar 1. Analiz metoduna uygun olarak Gerber yöntemiyle ya ğ tayini yapabileceksiniz. 2. Analiz metoduna uygun olarak ekstraksiyon yöntemiyle ya ğ tayini yapabileceksiniz. E Ğ İT İM Ö ĞRET İM ORTAMLARI VE DONANIMLARI Ortam: Kimya laboratuvar ı, Donan ım: Gerber bütirometresi, Gerber santrifüjü, otomatik pipet, bullu pipet, örnek alma kab ı, soxhelet cihaz ı, dam ıtma kartu şu, laboratuvar havan ı veya de ğirmeni, sünger ta ş ı veya cam boncuk, cam pamu ğu, kum, cam balon, ıs ıt ıc ıl ı tabla veya su banyosu, desikatör, analitik terazi, etüv, örnek g ıda maddesi, ka ğ ıt, kalem, cama yazar kalem, laboratuvar araç gereçleri, temizlik malzemeleri. ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME Modülün içinde yer alan her faaliyetten sonra verilen ölçme araçlar ı ile kazand ı ğ ın ız bilgi ve becerileri ölçerek kendi kendinizi de ğerlendireceksiniz. Modül sonunda ise kazand ı ğ ın ız bilgi, beceri ve tav ırlar ı ölçmek amac ıyla ö ğretmen taraf ından haz ırlanacak yaz ıl ı ve uygulamal ı ölçme araçlar ı ile de ğerlendirileceksiniz. AÇIKLAMALARG İR İ Ş Sevgili Ö ğrenci, G ıda endüstrisine konu olan ürünler çe şit yönünden giderek artmaktad ır. Son ürünün dayan ıkl ı, güvenilir ve çe şitli olmas ı, ambalajlamada tüketicinin arad ı ğ ı niteliklerin, arz biçiminin, çe şitlenme gereksinimlerinin önem kazanmas ı gibi faktörler g ıda endüstrisine verilen önemi gün geçtikçe art ırmaktad ır. Bu durum üretici firmalar aras ındaki rekabeti art ırarak endüstriye yeni bir yön vermekte ve h ızla geli şmesine yard ımc ı olmaktad ır. Bu geli şmeler do ğrultusunda sektörde nitelikli ara eleman ihtiyac ı artmaktad ır. G ıda Kontrol dal ı g ıda üretiminin geli şim gösterdi ği dallardan biridir. Bu modülü tamamlad ı ğ ın ızda gerekli araç- gereç ve kimyasallar ı kullanarak gerber ve ekstraksiyon yöntemleriyle ya ğ tayini uygulama becerisine sahip olabileceksiniz. Severek gelmi ş oldu ğunuz alan ın ızda ba şar ıl ı olaca ğ ın ız ı ve bu ba şar ın ız sayesinde rekabet gücümüzün artaca ğ ın ı, daha kaliteli ürünler üretebilece ğimizi biliyoruz. Ülkemizin bizlerden bekledi ği de budur. Sizlerin ba şar ı ve mutlulu ğu, bizlerin ve ülkemizin ba şar ıs ıd ır. Modülün sizlere gerekli bilgi ve beceriyi sunaca ğ ın ı biliyor, ba şar ılar diliyoruz. G İR İ Ş4 Ö ĞRENME FAAL İYET İ–1 Bu ö ğrenme faaliyeti sonunda uygun ortam sa ğland ı ğ ında analiz metoduna uygun olarak Gerber yöntemiyle ya ğ tayini yapabileceksiniz. A şa ğ ıda belirtilen konular ı ara şt ırarak rapor haline getiriniz. ? Gerber metodu hangi g ıdalara uygulanmaktad ır? ? G ıda analiz laboratuvarlar ında ve i şletmelerde en fazla kullan ılan ya ğ tayini yöntemlerini ve tercih nedenlerini ara şt ır ın ız. 1.GERBER YÖNTEM İYLE YA Ğ TAY İN İ 1.1.Genel Bilgi Ya ğ tayininin amac ı; ? G ıdan ın kalitesini belirlemek, ? Üretimi yap ılacak g ıdan ın ya ğ oran ın ı belirli bir düzeye ayarlamakt ır. Ayr ıca baz ı g ıdalarda (örne ğin sütte), su kat ılarak yap ılan hilenin saptanmas ında da kullan ıl ır. Gerber yöntemi genellikle süt ve süt ürünlerinde kullan ılan bir yöntemdir. Gerber yöntemiyle do ğru sonuç alabilmek için çok dikkatli çal ı ş ılmal ıd ır. Analiz sonunda bulunan sonuç Türk G ıda Kodeksi’ndeki ya ğ kriterleriyle kar ş ıla şt ır ıl ır. 1.2. İlkesi G ıda örne ğindeki; ? Protein ve zor çözünen tuzlar ın deri şik sülfürik asit ve amil alkolde çözündürülmesi, ? Ya ğ emülsiyonunun parçaland ıktan sonra ıs ıt ılmas ı, ? Santrifüj edildikten sonra bütirometrenin skalas ından ya ğ ın %’sini okunmas ı ilkesine dayan ır. Bu şekilde örnekten elde edilen ya ğ miktar ı, yöntemde belirtilen şartlarda analiz edilen maddenin tümüdür ve % olarak ifade edilir. AMAÇ Ö ĞRENME FAAL İYET İ–1 ARA ŞTIRMA5 Formaldehit kat ılm ı ş sütlerde; formaldehit kazeinin yap ıs ındaki aminoasitlerle birle şerek deri şik sülfürik asit çözeltisinin bile çözemedi ği bile şikler olu şturdu ğu için ya ğ tayini yapmak oldukça güçtür. Bu nedenle ya ğ tayini yap ılacak sütlerde öncelikle formaldehit aramas ı yap ılmal ıd ır. 1.3.Kullan ılan Araç ve Gereçler Gerber santrifüjü: 4 – 12 bölmeli, 65 0C ıs ıtmal ı, dijital zaman ayarl ı, 2000–3000 devir/ dakikal ık, otomatik kapak kilitli santrifüjdür. Resim 1.1: Gerber santrifüjü. Gerber bütirometresi: Ürün özelli ğine göre farkl ı taksimatl ı, bir ucu aç ık, lastik t ıpal ı ve behercikli (kadehcikli) veya iki ucu aç ık beherciksiz (kadehciksiz) cam malzemelerdir. Örne ğin, krema, ya ğ ve peynir analizlerinde lastik t ıpal ı ve beherci ği de bulunan bütirometreler kullan ıl ır.6 Resim 1.2:Gerber bütirometreleri Pipetler: Otomatik pipet kullan ılacak ise 1 ml’lik amil alkol, 10 ml’lik sülfürik asit için olmal ıd ır. Ayr ıca 11 ml’lik bullu pipet de örnek için bulundurulmal ıd ır. Örnek alma kab ı: Genellikle 40 ml’ lik örnek alma kab ı yeterlidir. Beher:100 ml’ lik olmal ıd ır. Baget 1.4.Kullan ılan Kimyasallar Sülfürik asit: Gerber yönteminde yakla ş ık %90’l ık sülfürik asit kullan ılmal ıd ır. Ürünün özelli ğine göre asidin yo ğunlu ğu da çok önemlidir. Asidin yüksek yo ğunlukta olmas ı ya ğlar ın yanmas ına, dü şük yo ğunluk ise bütün ya ğ ın aç ı ğa ç ıkmamas ına neden olur. Örne ğin, süt ve yo ğurt için yo ğunlu ğu d=1.82 olan % 90’l ık H2SO4, peynir için d=1,5 olan % 90’l ık H2SO4 kullan ıl ır. Amil alkol: Saf ve 200C’de yo ğunlu ğu 0.812-0.818g/cm3 olmal ıd ır. Kullan ılacak amil alkol analize ba şlamadan önce kontrol edilmelidir. Bunun için de süt bütirometresine yo ğunlu ğu 1.820 olan H2SO4’ten 10 ml konur. Üzerine tabaka olu şturacak şekilde 11 ml dam ıt ık su ve 1 ml amil alkol eklenir. Bütirometrenin t ıpas ı kapat ılarak iyice kar ı şt ır ıl ır. Dakikada 1000 devir yapan santrifüjde 5 dakika santrifüj edilir. Süre sonunda bütirometrede ya ğ tabakas ı olu şmam ı şsa amil alkol analiz için uygun demektir. Deri şik amonyum hidroksit çözeltisi % 30’luk çözeltisi haz ırlanmal ıd ır.7 1.5.Numunenin Haz ırlanmas ı Gerber yöntemi ba şta bahsedildi ği gibi ço ğunlukla süt ve süt ürünlerinde uygulan ır. Buna göre laboratuvara kabul edilen ürün numunelerine göre a şa ğ ıdaki i şlemler yap ıl ır; Süt numunesi iyice kar ı şt ır ılarak homojen hale getirilir. Kaymak ba ğlam ı şsa 40°C ye kadar ıs ıt ıl ıp kar ı şt ır ıl ır ve 20° C’ye kadar so ğutulur. Yo ğurt, dondurma, tereya ğ ı, peynir gibi numunelerde ise 100 ml’lik beher içine 50 gram numune al ınarak üzerine 5 ml deri şik amonyak çözeltisi (amonyum hidroksit) kat ıl ır. Cam bagetle kar ı şt ır ılarak homojen bir s ıv ı haline getirilir. İ şlem Basamaklar ı ? Bütirometrenin içerisine 10 ml sülfürik asit konur. Asit çözeltisi bütirometreye konurken bütirometrenin boyun k ısm ına bula şma olmamal ı ve içerisinde hava kabarc ıklar ı bulunmamal ıd ır. ? Üzerine 11 ml örnek yava şça ve iç yüzeyden konur. Numunenin ilavesi s ıras ında bütirometrenin bo ğaz k ısm ına bula şma olmamas ına, örne ğin asit ile kar ı şmadan ayr ı bir tabaka halinde kalmas ına ve birle şme hatt ında kahverengi bir halka olu şmamas ına dikkat edilmelidir. ? Bütirometreye son olarak 1 ml amil alkol eklenir. T ıpas ı kapat ıl ır. Amil alkol ortam ın berrakla şmas ın ı sa ğlar. ? Bütirometre alt-üst edilerek, asidin örne ği yakmas ı sa ğlan ır. Örne ğin rengi tamamen kahverengiye dönene kadar çalkalama i şlemine devam edilir. G ıdadaki ya ğ böylece serbest duruma geçer. Çalkalama h ızl ı yap ıl ırsa köpük olu şumuna neden olur.Bu s ırada ıs ı aç ı ğa ç ıkt ı ğ ı için dikkat edilmelidir. ? Bütirometre s ıcaksa hemen de ğilse 68 0 C’deki su banyosunda taksimatl ı k ısm ı yukar ı gelecek şekilde 5 dakika bekletildikten sonra, yine ayn ı şekilde santrifüje kar ş ıl ıkl ı olarak yerle ştirilir. ? Örnek tek ise santrifüjde dengeyi sa ğlamak amac ıyla tam kar ş ıs ına içine su doldurulmu ş ikinci bir bütirometre yerle ştirilir. ? Is ıtma düzene ği olan santrifüjlerde, bütirometrenin su banyosunda ön ıs ıtma yap ılmas ına gerek yoktur. Ön ıs ıtma i şlemi süte genellikle uygulanmaz, daha çok zor homojenize olan g ıdalara uygulan ır. ? Bütirometre 1200 devir/dakika h ızla çal ı şan santrifüjde 5 dakika santrifüj edilir. Ya ğ hafif oldu ğu için bütirometrenin taksimatl ı k ısm ında, a ğ ır olan di ğer k ıs ımlar ise altta toplanacak şekilde ayr ıl ır. ? Bütirometrenin lastik t ıpas ı ile oynamak suretiyle ya ğ ın alt düzeyinin “0”(s ıf ır) çizgisine gelmesi sa ğlan ır. Ya ğ sütünün köpüklü, yan ık ve tortulu olmas ı analizin hatal ı yap ıld ı ğ ın ı gösterir. ? Bütirometrenin skalas ı üzerinde ya ğ ın üst düzeyi okunur ve örne ğin % ya ğ miktar ı belirlenir. ? Okunan ya ğ yüzdesi 100 g örnekteki gram ya ğ ı verir.8 ? Analiz sonunda okuma yap ıl ırken skalada biriken ya ğ berrak olmal ıd ır. Berrak de ğilse ya kullan ılan amil alkol eksiktir ya H2SO4 çözeltisi deri şiktir yada bütirometre so ğuktur. ? Sonuç kaydedilip ilgili tebli ğdeki de ğerlerle kar ş ıla şt ır ıl ır. Örne ğin, Çi ğ Süt ve Is ıl İ şlem Görmü ş İçme Sütleri Tebli ği’nde inek sütünde bulunmas ı gereken ya ğ miktar ı, en az 3.5 g d ır. Ya ğl ı içme sütlerinde en az 3 g, yar ım ya ğl ı içme sütlerinde en az 1.5 g, ya ğs ız sütlerde ise en az 0.15 g olmal ıd ır. ? Deney raporu haz ırlan ır.9 UYGULAMA FAAL İYET İ Süt örne ğindeki ya ğ miktar ın ı tayin etme Kullan ılacak Araç Gereçler 1. Gerber bütirometresi 2. Gerber santrifüjü 3. Su banyosu 4. G ıda örne ği (süt) 5. 1ml’lik otomatik pipet 6. 10 ml’lik otomatik pipet 7. Örnek kab ı Kullan ılacak Araç Gereçler 1. Yo ğunlu ğu 1.820 g/cm 3 sülfürik asid 2. Yo ğunlu ğu 0.812 g/cm 3 amil alkol İ şlem Basamaklar ı Öneriler ? Bütirometreye yo ğunlu ğu 1.820 g/cm3 sülfürik asitten 10 ml koyunuz. Resim 1.3:Bütirometreye sülfürik asidi koyma ? Analiz öncesi haz ırl ı ğ ın ız ı yapmay ı unutmay ın ız. ? Bütirometrelerin çok iyi temizlenmi ş olmas ına dikkat ediniz. ? Deri şik asitle çal ı şt ı ğ ın ız ı unutmay ın ız ve dikkatli olunuz. ? Otomatik pipet veya puar kullan ın ız. ? Sülfürik asidi bütirometreye koyarken boyun k ısm ına bula şma olmamas ına ve içerisinde hava kabarc ıklar ı kalmamas ına özen gösteriniz. UYGULAMA FAAL İYET İ10 ? Üzerine homojenize edilmi ş örnekten 11ml alarak bütirometreye koyunuz. Resim 1.4:Bütirometreye örne ği koyma ? Örne ği kar ı şt ırarak al ın ız. ? Örne ği bütirometreye koyarken bütirometrenin boyun k ısm ın ın temiz kalmas ına dikkat ediniz. ? Örne ğin asit ile kar ı şmadan ayr ı bir tabaka halinde kalmas ına ve birle şme hatt ında kahverengi bir halka olu şmamas ına dikkat ediniz. ? Üzerine 1 ml saf amil alkol ilave ediniz. Resim 1.5:Amil alkol ilave etme ? Dikkatli çal ı ş ın ız.11 ? Bütirometreyi alt üst ederek asidin örne ği iyice yakmas ın ı sa ğlay ın ız. Resim 1.6:Bütirometreyi alt üst etme Resim 1.7:Asidin örne ği tamamen yakmas ın ı sa ğlama ? Örne ğin rengi tamamen kahverengiye dönene kadar çalkalama i şlemine devam ediniz. ? Çalkalamay ı h ızl ı yapmay ın ız. ? T ıpay ı kapatt ıktan sonra çalkalama i şlemini d ı şa do ğru yap ın ız. ? Bütirometreyi 1200 devirde 5 dakika santrifüj ediniz. Resim 1.8:Bütirometreyi santrifüj etme ? Bütirometrelerin taksimatl ı k ıs ımlar ın ı yukar ı gelecek şekilde yerle ştirmeye özen gösteriniz. ? Bütirometreleri santrifüje kar ş ıl ıkl ı olarak yerle ştiriniz. ? Örne ğiniz tek ise santrifüjde dengeyi sa ğlamak için içi su dolu ikinci bir bütirometre yerle ştirmeyi unutmay ın ız. ? Süreye dikkat ediniz.12 ? Bütirometrenin skalas ın ın üst k ısm ında toplanan ya ğ miktar ın ı okuyunuz. Resim 1.9:Bütirometrenin t ıpas ın ı gev şetme Resim 1.10:Skaladan ya ğ miktar ın ı okuma ? Okuma i şini dikkatli yap ın ız. ? Analiz sonras ı i şlemleri yap ın ız. ? Sonucu kaydederek deney raporu yaz ın ız. ? Sonucu ilgili tebli ğdeki de ğerlerle kar ş ıla şt ırarak kaydediniz. ? Rapor haz ırlamak çok önemlidir. Ö ğretmeninizin verdi ği kriterlere uygun bir rapor haz ırlay ın ız.13 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME ÖLÇME SORULARI Bu faaliyet kapsam ında hangi bilgileri kazand ı ğ ın ız ı a şa ğ ıdaki sorular ı cevaplayarak belirleyiniz. A şağıdaki çoktan seçmeli sorular ı cevaplay ın ız. 1) Gerber yönteminde ya ğ tayininde a şa ğ ıdaki i şlemlerden hangisi uygulan ır? A) Örne ğe deri şik sülfürik asit ve amil alkol eklenir. B) Ya ğ emülsiyonu parçaland ıktan sonra ıs ıt ıl ır. C) Santrifüj edilerek bütirometrenin skalas ından okuma i şlemi yap ıl ır. D) Hepsi 2) Gerber yönteminde sülfürik asit yüzdesi ne olmal ıd ır? A) %95 B) %90 C) %85 D) %80 3) Gerber yöntemiyle ya ğ tayininde a şa ğ ıdakilerden hangisi kullan ılmaz? A) Bütirometre B) Santrifüj C) Etüv D) Pipet 4) Gerber yöntemiyle ya ğ tayini en çok hangi g ıdaya uygulan ır? A) Süt B) Su C) Et D) Meyve 5) Bütirometreye asit, örnek ve amil alkol konulduktan sonra çalkalama i şlemi sonucu olu şan renk hangisidir? A) Beyaz B) Kahverengi C) Turuncu D) Pembe 6) Gerber yöntemiyle ya ğ tayininde sonuç a şa ğ ıdakilerden hangisi ile ifade edilir? A) 100 mililitre örnekteki gram ya ğ B) 1 kilogram örnekteki gram ya ğ C) 100 gram örnekteki gram ya ğ D) 100 gram örnekteki miligram ya ğ ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME14 A şa ğ ıdaki cümleleri do ğru veya yanl ı ş olarak de ğerlendiriniz. 7) ( )Bütirometreye sülfürik asit, g ıda örne ği, amil alkol konulduktan sonra çalkalama i şlemiyle g ıdadaki ya ğ serbest duruma geçer. 8) ( )Bütirometreler 1200 devir h ızla çal ı şan santrifüjlerde 10 dakika santrifüj edilir. 9) ( )Örnek tek ise santrifüjde dengeyi sa ğlamak için tam kar ş ıs ına içine su dolu ikinci bir bütirometre yerle ştirilir. 10) ( )Santrifüj i şlemi sonunda ya ğ bütirometrenin alt k ısm ında toplan ır. 11) ( )Bütirometreler alt üst edilirken çalkalama i şlemi h ızl ı yap ıl ırsa köpük olu şumuna neden olur. 12) ( ) İ şlem sonunda bütirometrelerin lastik t ıpalar ı ile oynanarak ya ğ ın alt düzeyi s ıf ıra getirilir. DE ĞERLEND İRME Verdi ğiniz cevaplar ı arka sayfadaki cevap anahtar ı ile kar ş ıla şt ır ın ız. Bilemedi ğiniz sorular için ö ğrenme faaliyetinin ilgili bölümlerini tekrar ediniz. E ğer ba şar ıl ı olduysan ız bir sonraki ö ğrenme faaliyetine geçiniz. Ba şar ıs ız iseniz bu ö ğrenme faaliyetini tekrar ediniz.15 UYGULAMALI TEST Size verilen yo ğurtta gerber yöntemiyle ya ğ miktar ın ı tayin ediniz. Yapt ı ğ ın ız i şlemleri a şa ğ ıdaki de ğerlendirme tablosuna göre kontrol ediniz. KONTROL L İSTES İ De ğerlendirme Ölçütleri Evet Hay ır 1 Analiz öncesi haz ırl ı ğ ın ız ı yapt ın ız m ı? 2 Analiz numunenizi haz ırlad ın ız m ı? 3 Bütirometreye yo ğunlu ğu 1.820 g/cm 3 sülfürik asidten 10 ml koydunuz mu? 4 Üzerine homojenize edilmi ş örnekten 11ml alarak bütirometreye koydunuz mu? 5 Üzerine 1 ml saf amil alkol ilave ettiniz mi? 6 Bütirometreyi alt üst ederek asidin örne ği iyice yakmas ın ı sa ğlad ın ız m ı? 7 Bütirometreyi 1200 devirde 5 dakika santrifüj ettiniz mi? 8 Bütirometrenin skalas ın ın üst k ısm ında toplanan ya ğ miktar ın ı okudunuz mu? 9 Sonucu kaydederek deney raporu yazd ın ız m ı? 10 Analiz sonras ı i şlemleri yapt ın ız m ı? 11 Laboratuvar son kontrollerinizi yapt ın ız m ı? DE ĞERLEND İRME Seçeneklerinizin hepsi EVET ise bir sonraki ö ğrenme faaliyetine geçiniz. Cevab ı HAYIR olan i şlemleri tekrar deneyiniz.16 Ö ĞRENME FAAL İYET İ–2 Bu ö ğrenme faaliyeti sonunda uygun ortam sa ğland ı ğ ında analiz metoduna uygun olarak ekstraksiyon yöntemiyle ya ğ tayini yapabileceksiniz. Bu faaliyet öncesinde yapman ız gereken öncelikli ara şt ırmalar şunlard ır: ? Sokselet (soxhelet) ekstraksiyon cihaz ı hangi ünitelerden olu şur? Bu üniteleri olu şturan araç gereçleri listeleyiniz. ? Sokselet (soxhelet) ekstraksiyonu hangi g ıdalarda ya ğ analizi için kullan ıl ır? 2. EKSTRAKS İYON YÖNTEM İYLE YA Ğ TAY İN İ 2.1. Genel Bilgi G ıdalardaki ya ğ miktar ı süt ve süt ürünlerinde Gerber yöntemiyle, bunun d ı ş ında kalan g ıdalarda ise sokselet (soxhelet)yöntemiyle saptanmaktad ır. Bu yöntemde çözücü olarak normal pentan veya hekzan kullan ıl ır. Bu çözücülerin bulunamamas ı durumunda, kaynama noktas ı 40-60 0 C aras ında olan,bromür say ıs ı 1’den az ve kal ınt ı b ırakmayan petrol eteri de kullan ılabilir. 2.2. İlkesi Sokselet (soxhelet) ekstraksiyon cihaz ı kullan ılarak uygun bir çözücü ile örnekteki ya ğ ın ekstrakte edilmesi ilkesine dayan ır. Bu şekilde örnekten elde edilen ya ğ miktar ı, yöntemde belirtilen şartlarda ekstrakte edilen maddenin tümüdür ve % olarak ifade edilir. 2.3. Kullan ılan Araç Gereçler ? Normal pentan veya hekzan (bulunamazsa petrol eteri) ? Etüv:105-110 0 C ? 2 s ıcakl ık aral ı ğ ında çal ı şabilen cihazd ır. ? Sokselet ekstraksiyon cihaz ı:Sürekli çal ı şabilen,su giri ş ve ç ık ı şlar ı bulunan, ıs ıt ıc ı ve dam ıtma bölümleri olan düzenektir. AMAÇ Ö ĞRENME FAAL İYET İ–2 ARA ŞTIRMA17 Resim 2.1:Sokselet ekstraksiyon cihaz ı ? Dam ıtma kartu şu: Ya ğ ından ar ınd ır ılm ı ş olmal ıd ır. Resim 2.2 :Dam ıtma kartu şu ? Laboratuvar havan ı veya de ğirmeni ? Sünger ta ş ı veya cam boncuk: 3mm çap ında ve kurutulmu ş olmal ıd ır.18 ? Cam pamu ğu: Ya ğ ından ar ınd ır ılm ı ş olmal ıd ır. ? Cam balon: 200-250 ml’ lik y ıkan ıp kurutulmu ş ve içinde 2-3 tane cam boncuk bulunan cam balon kullan ılmal ıd ır. ? Su banyosu: 80-100 0C’ayarl ı su banyolar ı kullan ılmal ıd ır. ? Desikatör: 40-60’l ık desikatörler kullan ılabilir. ? Analitik terazi: ? 0,001 g duyarl ıkta olmal ıd ır. 2.4. Deney Numunesinin Haz ırlanmas ı ? Analiz edilecek örne ğin nem oran ın ın %10’un alt ında olmas ı için örnek bir kurutma kab ına konarak 80 0 C’den fazla olmayan s ıcakl ıkta etüvde kurutulur. Hava geçirmeyen bir kap içinde muhafaza edilir. ? Her örne ğin ö ğütülmesinden önce ve sonra ö ğütücü iyice temizlenmelidir. Çünkü ö ğütücünün iç yüzeyine yap ı şan her türlü materyal ö ğütülecek numunenin oran ın ı azalt ır. ? Temizlenen ö ğütücüye bir miktar örnek konularak ö ğütülür. Ö ğütücü yoksa bu i şlem blender veya havanda da yap ılabilir. Ya ğ ekstraksiyonu,ö ğütmeden sonra 30 dakika içinde tamamlanmal ıd ır.Özellikle ekstrakte edilecek ya ğ ın serbest ya ğ asitleri içerikleri tayin edilecekse,bu durum daha da önemlidir. 2.5. İ şlem Basamaklar ı ? Daha önce etüvde kurutulmu ş ve desikatörde so ğutulmu ş olan ve içinde iki tane cam boncuk bulunan balon 1mg duyarl ıl ıkta tart ılarak daras ı al ın ır. ? Örnek ö ğütüldükten sonra yakla ş ık 5-10 g ? 0.5 mg duyarl ıl ıkta tart ıl ır. ? Tart ılan numune, çözücü ile ıslat ılm ı ş küçük bir parça pamuk tampon kullan ılarak kartu şa konur.Tart ı kab ındaki numunenin kartu şa aktar ılmas ında ö ğütülmü ş en ufak bir zerresi kalmamal ıd ır.Kullan ılan pamuk tampon ile kartu ş kapat ıl ır. ? Kartu ş ekstraktöre yerle ştirilir. ? Balona yeterli miktarda (yakla ş ık 150 ml-1.5 sifon hacmi) çözücü ilave edilir. ? Balon, ekstraktör ve so ğutucu birbirine ba ğlan ır.Su banyosu veya ıs ıt ıc ıl ı tabla üzerine yerle ştirilir. ? Çözücü yava ş kaynayacak şekilde s ıcakl ık ayarlan ır.Geri dam ıtma h ız ı dakikada en az üç damla olmal ıd ır.19 ? 6-8 saatlik ekstraksiyon uygulan ır. ? Süre sonunda ekstraksiyon durdurulur . ? Balonun içerisindeki çözücünün büyük bir k ısm ı dam ıt ılarak geri al ın ır. Bu i şlem s ıras ında ya ğ balonu içerisinde toplanan ya ğ ın yanmamas ına dikkat edilmelidir. ? Geriye kalan az miktardaki çözücünün uzakla şt ır ılmas ı için cam balon 103 ? 20C’ye ayarl ı etüve konur. ? Süre sonunda, desikatörde en az bir saat süreyle so ğutulan balon 1mg duyarl ıl ıkta tart ıl ır. ? Balon tekrar ayn ı s ıcakl ıktaki etüve konur ve 10 dakika beklendikten sonra so ğutulup ikinci kez tart ıl ır. İki tart ım aras ındaki fark 10 mg’dan fazla olmamal ıd ır. ? E ğer fark varsa 10 mg’dan az oluncaya kadar balon 10’ar dakikal ık süreyle tekrar etüve konur. ? Balonun son a ğ ırl ı ğ ı kaydedildikten sonra içindeki ya ğ miktar ı % ya ğ olarak formülden hesaplan ır. Ya ğ miktar ı kuru madde üzerinden istenirse; ? Örnek önce etüvde kurutulur. ? Kuru madde hesaplan ır. ? Daha sonra ekstraksiyon i şlemi yap ıl ır. ? Ya ğ miktar ı hesaplamada , örnek a ğ ırl ı ğ ı % kuru maddede bulunan sonuç al ınarak hesaplan ır. Tebli ğde: Ayçiçe ği tohumunda ya ğ içeri ği % 45–63, F ınd ıkta ya ğ içeri ği % 60, Kakaolu f ınd ık ezmesinde ya ğ içeri ği %28–30, Sütlü çikolatada toplam ya ğ ? 25’tir. 2.6. Hesaplanmas ı: % Ya ğ (g /100 g) = 2 1 M M m ? ?100 Burada: M 1 = Sabit tart ıma getirilmi ş balonun a ğ ırl ı ğ ı (g). M 2 =Balonda son tart ımda bulunan toplam ya ğ miktar ı (g). m = Al ınan örne ğin a ğ ırl ı ğ ı (g)d ır.20 ÖRNEK: Bir g ıda maddesinde ya ğ analizi için örnekten 5.0184 g tart ılm ı şt ır. Cam balonun daras ı 98.2807 g d ır. Ekstraksiyon i şlemi sonunda balonda tart ılan ya ğ miktar ı ise 100.2923 g gelmi ştir. Buna göre % ya ğ miktar ın ı formüle göre hesaplay ın ız. % Ya ğ (g /100 g) = 100,2923 98, 2807 5,0184 ? ?100 % Ya ğ(g/100g) = 40.08 g'd ır.21 UYGULAMA FAAL İYET İ Size verilen sucukta ya ğ miktar ın ı tayin etme. Kullan ılacak Araç Gereçler ? Petrol eteri ? Etüv ? Sokselet ekstraktörü ? Dam ıtma kartu şu ? Laboratuar havan ı ? Cam boncuk ? Süzgeç kâ ğ ıd ı ? Cam balon ? Su banyosu veya ıs ıt ıc ıl ı tabla ? Desikatör ? Tahta ma şa ? B ıçak İ ŞLEM BASAMAKLARI ÖNER İLER ? İnce k ıy ılm ı ş numuneyi havanda dövünüz. Resim 2.3:K ıy ılm ı ş numuneyi havanda dövme ? Analiz öncesi haz ırl ı ğ ın ız ı yapmay ı unutmay ın ız. ? İçinde yeteri kadar cam boncuk bulunan cam balonu etüvde 103 0 C’de 1 saat süreyle kurutmay ı unutmay ın ız. ? Cam balonu desikatörde so ğutarak tartmaya özen gösteriniz. ? Tart ım ı 0.001g duyarl ıl ıkta yapmaya özen gösteriniz. ? Daray ı not etmeyi unutmay ın ız. ? Laboratuvar ın ızda k ıyma makinesi yoksanumunenizi b ıçakla k ıyma makinesinden geçirilmi ş gibi ince k ıymaya özen gösteriniz. ? Numuneyi 24 saat içinde analiz etmeyi unutmay ın ız. UYGULAMA FAAL İYET İ22 ? Haz ırlanan numuneden yakla ş ık 5-10 g süzgeç ka ğ ıd ına tart ın ız. Resim 2.4:Örne ği tartma ? Örne ğinizi 0.001 g duyarl ıl ıkta tartmaya özen gösteriniz. ? Dikkatli çal ı ş ın ız. ? Tart ım ın ız ı not etmeyi unutmay ın ız. ? Süzgeç ka ğ ıd ın ın temiz ve külsüz olmas ına dikkat ediniz ? Süzgeç kâ ğ ıd ın ı katlayarak kartu şun içine yerle ştiriniz. Resim 2.5:Süzgeç ka ğ ıd ıyla kartu şa yerle ştirme ? Süzgeç kâ ğ ıd ın ı düzgün katlamaya dikkat ediniz.23 ? Ekstraksiyon cihaz ın ın içine kartu şu yerle ştiriniz. Resim 2.6:Kartu şu ekstraksiyon cihaz ına yerle ştirme ? Örne ği süzgeç kâ ğ ıd ı ile koydu ğunuz için kartu şun a ğz ına pamuk kapatman ıza gerek yoktur. ? Balon ve ekstraktörü birbirine ba ğlayarak petrol eterini devir daim yapmas ın ı sa ğlayacak kadar kartu şun üzerinden koyunuz. Resim 2.7:Petrol eterini ilave etme ? Çözücünün 1,5 sifon hacmi olmas ına dikkat ediniz. ? Kulland ı ğ ın ız çözücünün çok uçucu ve tutu şabilir oldu ğunu unutmay ın ız. ? Dikkatli çal ı ş ın ız.24 ? Ekstraksiyon cihaz ı ve balonu geri so ğutma ünitesine ba ğlayarak çal ı şt ır ın ız. Resim 2.8: Ekstraksiyon cihaz ın ı ve balonu geri so ğutucuya ba ğlama ? Ba ğlant ı yerlerinin tam oturmas ına dikkat ediniz. ? Su bas ınc ın ı vanadan ayarlamay ı unutmay ın ız. ? Is ıt ıc ı ayar ın ı yap ın ız. Resim 2.9:Is ıt ıc ı ayar ın ı yapma ? S ıcakl ı ğ ı, çözücü yava ş kaynayacak şekilde ayarlamaya dikkat ediniz. ? Geri dam ıtma h ız ın ın dakikada en az 3 damla olmas ı gerekti ğini unutmay ın ız.25 ? Örne ğe alt ı saat süreyle ekstraksiyon i şlemi uygulay ın ız Resim 2.10:Ekstraksiyon i şlemini yapma ? Ekstraksiyon i şlemi s ıras ında s ıcakl ı ğ ı ve damla say ıs ın ı sürekli olarak kontrol alt ında tutmaya özen gösteriniz. ? Süre sonunda kartu şu ç ıkar ın ız. Resim 2.11:Kartu şu ç ıkarma ? Dikkatli çal ı ş ın ız.26 ? Petrol eterini dam ıtarak geri al ın ız. Resim 2.12:Petrol eterini dam ıtarak geri alma ? Ekstraksiyon cihaz ın ı ç ıkararak, eteri ba şka bir cam şi şenin içine koyunuz etiketlemeyi unutmay ın ız. ? Tutumlu olunuz. ? Cam balonu etüvde 103 0 C’de eterin fazlal ı ğ ı uçuncaya kadar bekletiniz. Resim 2.13:Petrol eterinin fazlal ı ğ ın ı etüvde uçurma ? Etüvün s ıcakl ı ğ ın ı kontrol etmeyi unutmay ın ız. ? Eterin uçup uçmad ı ğ ın ı anlamak için balonun üzerine bir saat cam ı kapatarak su damlac ıklar ı olu şup olu şmad ı ğ ın ı kontrol etmeyi unutmay ın ız. ? Çal ı şmalar ın ız s ıras ında dikkatli olunuz.27 ? Desikatörde so ğutarak tart ın ız. Resim 2.14:Cam balonu desikatörde so ğutma Resim 2.15:Cam balonu tartma ? Balonun oda s ıcakl ı ğ ına kadar so ğumas ına özen gösteriniz. ? Tart ım ı 0.001 g duyarl ıl ıkta yapmaya dikkat ediniz. ? Formülden % ya ğ miktar ın ı bularak deney raporu yaz ın ız. % Ya ğ (g /100 g) = 2 1 M M m ? ?100 ? Sonucu ilgili tebli ğdeki de ğerlerle kar ş ıla şt ırarak kaydediniz. ? Rapor haz ırlamak çok önemlidir. Ö ğretmeninizin verdi ği kriterlere uygun bir rapor haz ırlay ın ız. ? Analiz sonras ı i şlemlerinizi yap ın ız.28 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME ÖLÇME SORULARI Bu faaliyet kapsam ında hangi bilgileri kazand ı ğ ın ız ı a şa ğ ıdaki sorular ı cevaplayarak belirleyiniz. A şa ğ ıdaki ş ıklardan do ğru olan ı i şaretleyiniz? 1) Ekstraksiyon yöntemiyle ya ğ tayininde çözücü olarak a şa ğ ıdakilerden hangisi kullan ılmaz? A) Normal pentan B) Hekzan C) Petrol eteri D) Etil alkol 2) Ekstraksiyonda ö ğütülmü ş ve tart ılm ı ş örnek a şa ğ ıdakilerden hangisinin içine konur? A) Cam balon B) Kartu ş C) Beher D) Erlen 3) Ekstraksiyon için cam balona yakla ş ık ne kadar çözücü ilave edilmelidir? A) 50 ml B) 100 ml C) 150 ml D) 250 ml 4) Dam ıtma s ıras ında geri dam ıtma h ız ı dakikada kaç damla olacak şekilde ayarlanmal ıd ır? A) En az 4 damla B) En az 3 damla C) En az 2 damla D) En az 1 damla 5) Toplam ekstraksiyon süresi a şa ğ ıdakilerden hangisidir? A) 2-3 saat B) 4-5 saat C) 6-8 saat D) 1-2 saat 6) Ekstrakte edilecek örnekteki nem oran ı ne kadar olmal ıd ır? A) %5 B) %10 C) %15 D) %20 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME29 A şa ğ ıdaki cümleleri do ğru veya yanl ı ş olarak de ğerlendiriniz. 7) ( )Ya ğ ekstraksiyonlar ı g ıda ö ğütüldükten sonra 30 dakika içinde tamamlanmal ıd ır. 8) ( )Eterin yeterince uçup uçmad ı ğ ın ı kontrol için cam balona pamuk tampon konur. 9) ( )Ekstraksiyon i şlemi sonunda balondaki çözücünün büyük bir k ısm ı dam ıt ılarak geri al ın ır. 10) ( )Örne ğin kartu şa aktar ılmas ı s ıras ında saf su ile ıslat ılm ı ş bir parça pamuk kullan ıl ır. 11) ( )Balonda bulunan az miktardaki çözücünün, etüvde 1030C’de uzakla şt ır ılmas ı sa ğlan ır. 12) ( )Çözücü tamamen uzakla şt ır ıld ıktan sonra balonlar etüvden ç ıkar ılarak hemen tart ılmal ıd ır. DE ĞERLEND İRME Cevaplar ın ız ı cevap anahtar ı ile kar ş ıla şt ır ın ız. Yanl ı ş cevap verdi ğiniz ya da cevap verirken tereddüt ya şad ı ğ ın ız sorularla ilgili konular ı faaliyete geri dönerek tekrar inceleyiniz. Tüm sorulara do ğru cevap verdiyseniz uygulamal ı teste geçiniz.30 UYGULAMALI TEST Sokselet cihaz ı ile ayçiçe ği tohumunda ya ğ miktar ın ı tayin ediniz. Yapt ı ğ ın ız i şlemleri a şa ğ ıdaki de ğerlendirme tablosu ile kontrol ediniz. KONTROL L İSTES İ De ğerlendirme Ölçütleri EVET HAYIR 1 Analiz öncesi haz ırl ı ğ ın ız ı yapt ın ız m ı? 2 İçinde yeteri kadar cam boncuk bulunan cam balonu etüvde 103 0 C’de 1 saat süreyle kuruttunuz mu? 3 Cam balonu desikatörde so ğutarak 0.001g duyarl ıl ıkta tart ıp daras ın ı ald ın ız m ı? 4 Örne ği yeterince ö ğüttünüz mü? 5 Haz ırlanan örnekten yakla ş ık 10±0.5 mg duyarl ıl ıkta tartt ın ız? 6 Örne ği kartu şa dikkatlice aktard ın ız m ı? 7 Kartu şun a ğz ın ı pamuk tampon ile kapatarak ekstraktöre yerle ştirdiniz mi? 8 Balona yeterli miktarda çözücü ilave ettiniz mi? 9 Balon, ekstraktör ve so ğutucuyu birbirine ba ğlayarak ıs ıt ıc ıl ı tabla üzerine yerle ştirdiniz mi? 10 Çözücünün yava ş kaynamas ı için s ıcakl ı ğ ı ayarlad ın ız m ı? 11 Geri dam ıtma h ız ın ın dakikada en az 3 damla olmas ına dikkat ettiniz mi? 12 Alt ı saatlik ekstraksiyon i şlemini uygulad ın ız m ı? 13 Süre sonunda balon içerisindeki çözücüyü dam ıtarak geri ald ın ız m ı? 14 Geriye kalan az miktardaki çözücüyü uzakla şt ırmak için cam balonu etüvde 103 0 C’de eterin fazlal ı ğ ı uçuncaya kadar tuttunuz mu? 15 Desikatörde oda s ıcakl ı ğ ına kadar so ğuttunuz mu? 16 Balonun 0.001 g duyarl ıl ıkta tart ım ın ı yapt ın ız m ı? 17 Analiz sonras ı i şlemlerinizi yapt ın ız m ı? 18 Formülden % ya ğ miktar ın ı hesaplad ın ız m ı? 19 Sonucu rapor olarak düzenlediniz mi?31 DE ĞERLEND İRME Seçeneklerinizin hepsi EVET ise bir sonraki modül de ğerlendirme testlerine geçiniz. Cevab ı HAYIR olan i şlemleri tekrar deneyiniz.32 MODÜL DE ĞERLEND İRME ÖRNEK OLAY: Ay şe ve Seval, Gerber yöntemiyle sütte ya ğ tayini yap ıyorlar. A şa ğ ıda verilen i şlem basamaklar ın ı gözden geçirerek nerede yanl ı ş yapt ıklar ın ı tespit ediniz. AY ŞE’N İN UYGULADI ĞI İ ŞLEM BASAMAKLARI SEVAL’ İN UYGULADI ĞI İ ŞLEM BASAMAKLARI Analiz öncesi tüm haz ırl ıklar ın ı yapt ı. Yaln ızca laboratuvar önlü ğünü giydi. Örne ği homojenize etti. Örne ği homojenize etti. Sülfürik asidin yo ğunlu ğunu ayarlad ı. Sülfürik asidin yo ğunlu ğunu ayarlamad ı. 10 ml sülfürik asidi bütirometreye boyun kısm ına bula şt ırmadan ve hava kabarc ı ğ ı olu şturmadan koydu. 15 ml sülfürik asidi bütirometreye aktard ı. Üzerine örnekten 11ml koydu. Üzerine 11ml örnekten koydu. Son olarak bütirometreye 1ml amil alkol ilave etti. Son olarak bütirometreye 2 ml amil alkol ilave etti. Bütirometreyi alt üst ederek asidin örne ği yakmas ını sa ğladı. Bütirometreyi alt üst ederek asidin örne ği yakmas ını sa ğlad ı. Örne ğin rengi tamamen kahverengiye dönene kadar çalkalama i şlemine devam etti. Örne ğin rengi hafif kahverengi olunca çalkalama i şlemine son verdi. Bütirometreyi taksimatl ı kısm ı yukar ı gelecek şekilde Gerber santrifüjüne yerle ştirdi. Bütirometreyi Gerber santrifüjüne yerle ştirdi. Bütirometrenin tam kar ş ıs ına içi su dolu ikinci bir bütirometre yerle ştirdi. Bütirometrenin tam kar ş ıs ına içi su dolu ikinci bir bütirometre yerle ştirdi.. Bütirometreyi 5 dakika 1200 devirde santrifüj etti. Bütirometreyi 2 dakika 1200 devirde santrifüj etti. Bütirometrenin lastik t ıpas ı ile oynayarak ya ğın alt düzeyinin s ıf ır çizgisine gelmesini sa ğlad ı. Bütirometrenin lastik t ıpas ı ile oynayarak ya ğın alt düzeyinin s ıf ır çizgisine gelmesini sa ğlad ı. Bütirometrenin skalas ının üst kısm ında toplanan şeffaf k ısm ı 3.5 g/ ya ğ olarak okudu. Bütirometrenin skalas ındaki toplam görünen k ısm ı 4.5 g/ya ğ olarak okudu. Sonuçlar ı rapor haline getirerek Türk G ıda Kodeksi, Çi ğ ve Is ıl İ şlem Görmü ş İçme Sütleri Tebli ği’ndeki ölçütlere uygun olup olmad ı ğ ın ı kontrol etti. Sonuçlar ı rapor haline getirdi. Analiz sonras ı i şlemlerinin tamam ın ı yapt ı. Analiz sonras ı i şlemlerinin tamam ın ı yapt ı. MODÜL DE ĞERLEND İRME33 DE ĞERLEND İRME Yap ılan de ğerlendirme sonunda, gerber yöntemiyle sütte ya ğ tayinini do ğru yapan ki şiyi ve yanl ı ş yapan ki şinin hata kaynaklar ın ı do ğru olarak tespit edip etmedi ğinizi ö ğretmeninizle birlikte inceleyerek de ğerlendiriniz. Gerber yöntemiyle sütte ya ğ tayinini do ğru yapan ki şiyi ve yanl ı ş yapan ki şinin hata kaynaklar ın ı do ğru olarak tespit ettiyseniz modülü tamamlad ın ız, tebrik ederiz. Tespitleriniz do ğru de ğilse modülün ilgili bölümünü tekrar ediniz34 CEVAP ANAHTARLARI Ö ĞRENME FAAL İYET İ–1’ İN CEVAP ANAHTARI 1 D 2 B 3 C 4 A 5 B 6 C 7 Do ğru 8 Yanl ı ş 9 Do ğru 10 Yanl ı ş 11 Do ğru 12 Do ğru Ö ĞRENME FAAL İYET İ–2’N İN CEVAP ANAHTARI 1 D 2 B 3 C 4 B 5 C 6 B 7 Do ğru 8 Yanl ı ş 9 Do ğru 10 Yanl ı ş 11 Do ğru 12 Yanl ı ş CEVAP ANAHTARLARI35 KAYNAKÇA ? DEM İRC İ Mehmet, Her Yönüyle Peynir,Hasad Yay ınc ıl ık, İstanbul,Nisan,1996. ? DEM İRC İ MEHMET,Hüsnü Gündüz,Süt Teknolo ğunun El Kitab ı,Hasad Yay ınc ıl ık,Tekirda ğ,1991. ? DOKUZLU CANAN,G ıda Kontrol Analizleri, Marmara Kitabevi Yay ınlar ı,Bursa,2000. ? GÖNÜL Meral,Tomris Altu ğ,Dilek Boyac ıo ğlu,Ülker Noka,G ıda Analizleri,E.Ü.Mühendislik Fakültesi Ço ğaltma Yay ın No:64,Bornova,1986. ? ÖZKAYA,Haz ım,Analitik Kalite Kontrolü,A.Ü.Ziraat Fakültesi Yay ınlar ı,Ankara,1988. ? ANON ,Tar ım Orman ve Köyi şleri Bakanl ı ğ ı Koruma ve Kontrol Genel Müdürlü ğü,G ıda Maddeleri Muayene ve Analiz Metotlar ı,Ankara,1983 ? UYLA ŞER Vildan,Fikri Ba şo ğlu,G ıda Analizleri 1-2.Uygulama K ılavuzu,Uluda ğ Üniversitesi Yay ınlar ı,Bursa,2000. ? ÇALI ŞKAN Ay şe. Bal ıkesir Halk Sa ğl ı ğ ı Laboratuvar ı, G ıda Mühendisi, Görü şme Notlar ı, Ocak, 2007, Bal ıkesir ? KÖKSAL R ıfat, Bal ıkesir Halk Sa ğl ı ğ ı Laboratuvar ı, Biyolog, Görü şme Notlar ı, Ocak, 2007, Bal ıkesir. ? www.kimyaevi.org. KAYNAKÇA