Bilimsel Araştırma Yöntemleri Gözlem ve Mulakat B İ L İ MSEL ARA Ş TIRMA YÖNTEMLER İ Prof. Dr. Mustafa Ergün AKÜ - E ğ itim Fakültesi Gözlem ve mülakatG ö zlem yoluyla bilgi toplama (Collecting Primary Data Through Observation) Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜG ö zlem, ara ş t rma ö ncesi g ö zlem ve ara ş t rma i ç i g ö zlem olmak ü zere ikiye ayr l r. İ yi bir g ö zlemci de ğilseniz iyi bir bilim adam olamazs n z. G ö zlemi ba ş tan ç ok dikkatli yapmam z gerekir. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜBilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK Ü 2 tip gözlem vard ı r: Do ğ rudan gözlem (Participant Observation): Gözlemci olay ı do ğ rudan gözler ve kay ı t alt ı na al ı r. Yap ı land ı r ı lm ı ş gözlem (Structured Observation): Say ı sal ve planl ı gözlemBilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK Ü Birinci elden g ö zlemler (Primary Observations): Ara ş t rmac do ğ rudan kendi g ö zler ve kay t tutar. Kat l ml g ö zlem İ kinci elden g ö zlemler (Secondary Observations): Ara ş t rmac ba ş ka g ö zlemciler kullan r.Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK Ü Do ğ rudan g ö zlemin iyi yanlar Ara ş t r lan konuda ne olup bitti ğ ini ç ok iyi a ç klar Konunun ö nemini bildi ğ i i ç in nelere dikkat edilece ğ ini daha iyi bilir. G ö zleme dahil olan olay ve ki ş ilerin g ö zlenemeyen y ö nlerini de bilebilir. Daha serbest hareket ederek plan d ş nda ö nemli baz noktalara da dikkat eder.Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK Ü Do ğ rudan g ö zlemin k ö t ü yanlar Ç ok zaman al c d r Ara ş t rmac ya etik sorunlar ç kartabilir Ara ş t rmac rol ç at ş mas na d üş ebilir Ara ş t rmac yanl davranabilir Veri kay tlar zor olabilir...Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK Ü Yap land r lm ş g ö zlem “ Neden? ” sorusundan ziyade “ ne kadar? ” sorusuna say sal cevaplar arar. G ö zlem adeta bir laboratuvarda yap l r. Nelerin g ö zlenece ğ i ba ş tan bellidir. Adeta hipotezleri test etmek i ç in, g ö zlem maddeleri tek tek i ş aretlenir.Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK Ü Ara ç l g ö zlem G ö zlemciyi ses ve g ö r ü nt ü kayd yapan teknik cihazlarla donatabilirsiniz. Daha sonra bunlar ü zerinde ayr nt l raporlar d ü zenleyebilirsiniz.Avantajlar : G ö zlemlerle veri toplama y ü ksek d ü zeyde bir g ü venirlik sa ğlayabilir. Ara ş t rmac ne yap ld ğ n net olarak g ö rebilir. Ger ç e ğe ula ş mak daha m ü mk ü n, daha ucuzdur. Ara ş t rmac n n ö l ç me bi ç imlerini geli ş tirmesine m ü saade eder. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜAvantajlar : Tarama (survey), deney ve dok ü mantasyon ç al ş malar na g ö re daha az problemli, daha az tepkici ve daha ucuzdur . Uzun s ü reli (longitudinal) ara ş t rmalar i ç in en iyi veri toplama tekni ğidir. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜDeza vantajlar : İ nsanlar genellikle g ö zlenmekten rahats z oldu klar dan , farkl davran rlar. Bundan dolay da yapmac k ş eyler g ö zleyebiliriz. Siz nas l g ö rmek istiyorsan z , g ö zlenen ki ş i ö yle davran r. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜDeza vantajlar : Ki ş i ba ş kalar hakk nda kendi g ö zlem ve alg lar na g ö re karar verir. Alg lar ki ş iden ki ş iye de ği ş ir . Kontrol ara ş t rmac n n elinde olmaz. Ancak k üçü k ö rneklemlerde yap labilir. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜTavsiyeler (Guidelines) G ö zlem , en can al c noktada yap lmal d r. Ara ş t rmac , bir tak m dok ü man ve g ö zlem form ö rneklerini temin edip kullan mal d r . Rasgele g ö zlem yap yorsan z bu nun g ü n ü n farkl saatlerinde olmas na dikkat edin. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜTavsiyeler Kim, ne, nerede, ne zaman, nas l, ni ç in sorusunun cevab mutlaka yaz lmal d r. G ö zlem yaparken idareci ve m ü d ü rden ( u ygun yetkiliden ) mutlaka izin al n z . G ö zlemledi ğiniz ki ş ileri bilgilendirin. Ç al ş an insanlar rahats z etmeyin. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜTavsiyeler G ö zlem s ras nda not al n. G ö zlem notlar n z uygun ki ş ilerle g ö zden ge ç irin. Her faaliyeti g ö zlemle me yin , n eye a ğ rl k veriyorsan z onu g ö zleyin. Birtak m zanlarda bulunmay n, tahminler yapmay n. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜG ö zlem, insanlar teori ye g ö t ü r ü r, deney ise bilimsel yasalara… Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜM ü lakat yoluyla bilgi toplama (Collecting Primary Data Using Interview) Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜM ü lakatla bireylerden y ü z y ü ze bilgi toplar z. Sorular sorar z, g ö r üş meyi istedi ğiniz gibi y ö nlendirebiliriz . Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜM ü lakat tipleri ( Types of Interview ) : Yap land r lm ş m ü lakat ( Structured Interview) Yar yap land r lm ş m ü lakat ( Semi-structured ) Yap land r lmam ş m ü lakat ( Unstructured ) Grup g ö r üş me ve tart ş malar ( Group Interviews / Discussions ) Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜYap land r lmam ş M ü lakatlar: Ö nceden planlanmam ş , iyice dizayn edilmemi ş m ü lakatt r. Ara ş t rmac n n kafas nda sadece genel bir hedef, konu vard r. Ayr nt ya girmeden bu konu hakk nda sorular sorulur. M ü lakat ç bir ç er ç eve ç iz er, k onu ş ma bu ç er ç eve de ger ç ekle ş i r . G ö r üş me s k s k yoldan ç kar, konu da ğ l r. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜYap land r lm ş m ü lakatlar Ö nceden en ince ayr nt s na kadar planlan yor. M ü lakat yapan ki ş i ö zel bir soru seti haz rl yor. M ü lakat yap lan ki ş inin verdi ği cevaplara ba ğl olarak konuyu ayd nlatmas ve geni ş letmesi i ç in ilave sorular sorabili yo r. M ü lakat sorular n n hepsi a ç k u ç ludur. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜM ü lakatta iki ana rol varsay l yor. Bunlar; g ö r üş meci ve kendisiyle g ö r üş me yap lan ki ş i . M ü lakat ç (interviewer , g ö r üş meci) g ö r üş meyi planl yor, y ö netiyor, idare ediyor. Kendisiyle m ü lakat yap lan ki ş i den (interviewee , dan ş man) biri dizi soruya cevap vermesi isteniyor. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜAvantajlar : G ö r üş ü len ki ş iyi sorulara a ç k ç a ve serbest ç e cevap vermeye motive etme olana ğ sa ğlar. Ara ş t rmac , m ü lakat yap lan ki ş iden gelen feedback e (d ö n ü tlere) g ö re derinlere in er, yeni sorular sor ar . Her birey i ç in sorular yeniden organize edebili rsiniz . Ara ş t rmac ya , s ö zel olmayan beden dilini anlamaya olanak sa ğlar. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜDezavantajlar : Ç ok zaman al r, b undan dolay da pahal d r. M ü lakatlar n ba ş ar s b ü y ü k ö l çü de ara ş t rmac n n insani ili ş kiler kurma becerisine ba ğl d r. Herkes m ü lakat ç olamaz. M ü lakat yap lan ki ş ilerin yerinden , makam ndan dolay pratik de ğildir. Ne imtihan edici ne de sorgulay c bi ç imde sormay n. Sorgulama yapmay n. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜG ö r üş mede dikkat edilecek hususlar: * M ü lakat yapmadan ö nce, m ü lakat yap lacak ki ş i ve konu hakk nda m ü mk ü n oldu ğunca bilgi sahibi olun. * M ü lakat yapaca ğ n z ki ş ilerin korkular , ö nyarg lar , motivasyonlar , g üç leri hakk nda bilgi sahibi olun. * G ö r üş ece ğiniz ki ş inin ki ş isel ö zelliklerini hesaba kat n z. * Ki ş ilerlerden ilk ö nce randevu al n z. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜG ö r üş mede dikkat edilecek hususlar: * Asla ki ş ilerin ö zel hayatlar na girmeyin. * G ö r üş ü lecek ki ş inin r ü tbesi ne kadar y ü ksekse zaman o kadar k salt n. * Alt d ü zeyden bir ki ş iyle g ö r üşü yorsan z amirlerinden izin al n. * Kendi ofis arkada ş n z yan nda ya da g ö r üş meyi yapt ğ n z ki ş inin arkada ş lar n n yan nda m ü lakat yapmay n. * G ö r üş me i ç in haz rlan n. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK ÜG ö r üş mede dikkat edilecek hususlar: * M ü lakatta, kritik ve tehlike yaratan sorulardan uzak durmal s n z. * M ü lakat n amac ara ş t rmad r, herhangi bir yarg lama ve de ğerlendirme de ğildir. * A ç k ve sade bir dil kullan n. * Sorular n za kendi kanaatlerinizi katmay n. * Kar ş k ve uzun sorulardan ka ç n n. * E ğer bir grup insan hedefliyorsan z, “ siz ” ifadesini kullanmay n. Bilimsel Ara şt rma Y ö ntemleri Prof.Dr. Mustafa Erg ü n AK Ü