Genel Gravimetrik Analiz - 3 M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 1 GRAV İMETR İK ANAL İZ-III Prof. Dr. Mustafa DEM İRM.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 2 GRAV İMETR İK HESAPLAMALARM.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 3M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 4M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 5M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 6M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 7M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 8M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 9M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 10 Hesaplama Gravimetrik analizde en son basamak çökelek a ğırlı ğından yararlanarak aranan maddenin miktarının hesaplanmasıdır. Aranan element veya iyonun a ğırlı ğı, çökelek a ğırlı ğının gravimetrik faktör ile çarpılması ile bulunur. M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 11 Gravimetrik Faktör Gravimetrik faktör aranan maddenin formül a ğırlı ğının tartılan maddenin formül a ğırlı ğına oranıdır. ağırlı ğı formül maddenin tartılan ağırlı ğı formül maddenin aranan .) faktör(G.F k Gravimetri =M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 12 Tartım sonunda bulunan çökelek a ğırlı ğının gravimetrik faktör ile çarpılması sonucu, örnekteki aranan madde miktarı bulunur. faktör k gravimetri x a ğırlı ğı Çökelek Aranan(g) =M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 13 Tartım sonunda bulunan çökelek a ğırlı ğının gravimetrik faktör ile çarpılması sonucu, örnekteki aranan madde miktarı bulunur. faktör k gravimetri x ağırlı ğı Çökelek Aranan(g) = x100 miktarı(g) örnek tartılan G.F. x ) ağırlı ğı(g çökelek Aranan(%) =M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 14 Çe şitli bile şikler için gravimetrik faktörün hesaplanı şı Aranan Tartılan Gravimetrik Faktörün Hesaplanması KK C l O 4 K / KClO 4 K 2 OK C l O 4 K 2 O / 2KClO 4 Fe Fe 2 O 3 2Fe / Fe 2 O 3 Fe 3 O4 Fe 2 O 3 2Fe 3 O 4 / 3Fe 2 O 3 KAlSi 3 O 8 SiO 2 KAlSi 3 O 8 / 3SiO 2 Mg Mg 2 P 2 O 7 2Mg / Mg 2 P 2 O 7 SO 4 BaSO 4 SO 4 / BaSO 4 SB a S O 4 S / BaSO 4 Ca CaC 2 O 4 Ca / CaC 2 O 4 Ca CaCO 3 Ca / CaCO 3 Ag AgCl Ag / AgCl Cl AgCl Cl / AgCl Cr BaCrO 4 Cr / BaCrO 4M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 15 GRAV İMETR İK ANAL İZLERDE HATA KAYNAKLARI 1. Aranan maddenin tam olarak çöktürülememesi 2. Son tartım için temiz, düzenli ve belli bile şimde çökele ğin elde edilmemesi çöktürmenin tam olarak yapılamamasının neden oldu ğu hatalar oldukça azdır. M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 16 Gravimetrik analizlerde tamamen saf çökelek tartabilmek hemen hemen olanaksızdır. Buna birçok etmenler sebep olabilir. 1. Yabancı iyonlar birlikte çökmü ş olabilir. 2. İlk çökelme ba şladıktan sonra, çözünürlü ğü buna yakın olan di ğer bile şikler sonradan çökmü ş olabilir. 3. Çökele ğe tutunmu ş olan birincil veya ikincil iyonlar, yıkamanın tam olarak yapılmaması nedeniyle giderilemeyebilir.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 17 4. Isıtma yeterince yapılmazsa, çökele ğin so ğurmu ş oldu ğu su tamamen giderilemeyebilir. 5. Isıtma gere ğinden daha yüksek sıcaklıklarda yapılırsa, çökelek bozunabilir ve farklı ürünler meydana gelebilir. 6. Yakma sırasında kâ ğıt süzgeçteki karbon, çökelekte indirgenmelere neden olabilir. 7. Çökele ğin kızdırılması ve özellikle süzgeç kâ ğıdının yakılması sırasında, bozunmamı ş artıklar kalabilir. 8. Yakma ve so ğutma i şlemlerinden sonra tartıma hazır çökelek, karbondioksit veya su so ğurabilir.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 18 Yukarıda sayılan hata kaynaklarının analiz sonucuna yansımasını ayrı ayrı de ğerlendirmek gerekir. Çünkü çökme şekline veya bile şimdeki de ği şimin niteli ğine göre, daha dü şük veya daha yüksek sonuçların bulunmasına neden olabilir. Hatta bazen sonucu hiç de ği ştirmeyebilir.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 19 Birlikte çökme için iki şeyi dü şünmek gerekir: Birlikte çöken nedir ısıtma sonunda hangi bile şi ğe dönü şmü ştür? Örne ğin; sülfat tayininde baryum sülfat ile birlikte birincil ve ikincil tutunan iyon olarak baryum ve nitratın çöktü ğünü dü şünelim. Çöken baryum nitrat, kızdırma sonunda baryum oksite dönü şür ve baryum sülfatla birlikte tartılır. M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 20 Bu, sonucun daha fazla bulunmasına neden olur. Ba(NO 3 ) 2 BaO (tartılan) BaSO 4 Tartılması gereken BaO için G.F= (Ba/BaO)=0,895 BaSO 4 için G.F. = (Ba/BaSO 4 )=0,587M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 21 Aynı olay baryum tayininde olursa sonuca etkisi farklıdır, daha dü şük sonuç bulunur. Çünkü; birlikte çöken baryum nitrattaki baryum iyonları sülfat yerine nitrat hâlinde çökmü ştür ve kızdırma sonunda baryum sülfat yerine baryum oksit hâlinde tartılacaktır. Baryum oksit baryum sülfattan daha hafif oldu ğundan sonucun daha az bulunmasına sebep olacaktır. M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 22 BaSO 4 233 g/mol BaO 153 g/molM.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 23 Bir demir analizinde demir(III) hidroksitle birlikte demir(III) sülfat da çökebilir. Ancak kızdırma sonunda her ikisi de demir(III) oksite dönü şece ğinden sonuca herhangi bir etkisi yoktur.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 24 2Fe(OH) 3 Fe 2 O 3 + 3H 2 O Fe 2 (SO 4 ) 3 Fe 2 O 3 + 3SO 3M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 25 GRAV İMETR İK ANAL İZ UYGULAMALARIM.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 26 Uygulama alanı İnorganik anyon ve katyonların tayini H 2 O, SO 2 , CO 2 , I 2 gibi nötral türler Organik maddeler (süt ürünleri, ilaç, pestisit, tahıl vb)M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 27 Uçucula ştırma yöntemi Su tayini (a ğırlık kaybı) CO 2 tayini (2NaOH+CO 2 Na 2 CO 3 +H 2 O kütle farkı ile) Sülfür tayini H 2 S şeklinde Sülfitlerin tayini SO 2 şeklinde M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 28 UYGULAMALAR Gravimetrik yöntemde birçok anyonun ve katyonun analizi yapılabilir. Bunlar içinde anyonlardan klorür ve sülfat katyonlardan ise alüminyum, demir, magnezyum, nikel, kalsiyum analizleri yapılabilir. M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 29 Alüminyum Tayini Gravimetrik yöntemle alüminyum tayini, çözeltideki bütün alüminyum iyonlarının amonyak çözeltisi ile alüminyum hidroksit hâlinde çöktürülüp süzme, yıkama,kurutma ve kızdırma i şlemlerinden sonra alüminyum oksit hâlinde tartılması esasına dayanır. O 3H O Al 2Al(OH) Al(OH) 3OH Al 2 3 2 3 3 3 + › › + - +M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 30 Gravimetrik yöntemle alüminyum tayininde şu noktaların bilinmesi gerekir 1. Çöktürme pH 6.3-9.0 arasında yapılmalıdır. Dü şük pH’larda çökme gerçekle şmezken bazın a şırısında alüminat olu şumuyla çökelek çözünür. Çöktürme için en uygun baz, amonyak çözeltisidir. - › - + 4 Al(OH) OH 3 Al(OH)M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 31 2. Alüminyum hidroksit çökele ği süzüldükten sonra, içinde amonyum nitrat veya amonyum klorür bulunan su ile yıkanır, saf su ile yıkanmaz. Saf su çökele ğin peptitle şmesine, dolayısıyla çözeltiye geçmesine neden olur. 3. Kızdırma i şlemi sonunda meydana gelen alüminyum oksit, su moleküllerini kuvvetle adsorplar. Bu suyun uzakla ştırılabilmesi için kızdırma i şleminin 1000 o C dolayında yapılması gerekir.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 32 Sülfat Tayini Gravimetrik yöntemle sülfat tayini, çözeltideki sülfat iyonlarının asitli ortamda baryum klorür çözeltisi ile çöktürülüp süzme, yıkama, kurutma, yakma ve kızdırma i şlemlerinden sonra yine baryum sülfat hâlinde tartılması temeline dayanır. 4 2 4 2 BaSO SO Ba › + - +M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 33 Gravimetrik yöntemle baryum tayininde şu noktaların bilinmesi gerekir 1. Çöktürme i şleminin zayıf asitli ortamda (yakla şık 0.05 M HNO 3 ortamında) gerçekle ştirilmesi gerekir. Çünkü nötral veya bazik ortamda çöktürücü olarak kullanılan baryum iyonları, ortamda bulunabilecek fosfat, karbonat veya hidroksit iyonlarıyla çökelti verebilir. Kuvvetli bazik ortamda ise çöken baryum sülfatın bir kısmı çözünebilir.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 34 2. Süzgeç kâ ğıdını yakma ve kızdırma dikkat gerektirir. Yüksek sıcaklıkta süzgeç kâ ğıdının karbonu indirgenmeye neden olabilir. Dü şük sıcaklıklarda yakma, i şlemi bu indirgenmeyi önler. 4CO BaS 4C 4 BaSO + › +M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 35 Bu yöntemde dinlendirme, özel bir önem ta şır. Baryum sülfatın, ortamda bulunan yabancı iyonları beraberinde sürükleme e ğilimi yüksektir. Yabancı iyonlardan klorür, nitrat ve klorat, baryum iyonlarıyla baryum tuzları hâlinde baryum sülfat ile birlikte çöker. Bu, tartım sonunda gerçek de ğerden daha yüksek bir sonucun bulunmasına neden olur. M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 36 Klorür Tayini Gravimetrik yöntemle klorür tayini, klorür iyonlarının asitli ortamda gümü ş nitrat çözeltisi ile gümü ş klorür hâlinde çöktürülüp süzme, yıkama ve kurutma i şlemlerinden sonra yine gümü ş klorür hâlinde tartılması esasına dayanır. AgCl Ag Cl › + + -M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 37 Gravimetrik yöntemle klorür tayininde şu noktaların bilinmesi gerekir: 1. Çöktürmenin nötral ortamda yapılması hâlinde ortamda bulunabilecek fosfat veya karbonat gibi anyonlarla, gümü ş çökelek verebilir. A şırı asitli ortamda ise, bu kez gümü ş klorürün çözünmesi söz konusu olabilir. Bu nedenle çöktürmenin zayıf asitli ortamda yapılması gerekir.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 38 2. Çöktürme i şlemi sıcakta yapılmalıdır. Aksi hâlde asitli ortamda tepkimesi gere ğince klorürün bir kısmı yükseltgenerek uzakla şabilir O 2 H 2 2 NO 2 2 Cl H 4 3 NO 2 Cl 2 + + ? + + + - -M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 39 3. Süzme kâ ğıt süzgeçlerle de ğil cam veya porselen süzgeçlerle yapılmalıdır. Kâ ğıt süzgeç kullanılması hâlinde yakma sırasında karbon, gümü ş klorürü, metalik gümü şe indirgeyebilir.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 40 4. Gümü ş klorür çökele ği ı şıkta uzun süre bekletilmemelidir. Aksi hâlde bir süre sonra beyaz çökele ğin esmer renge döndü ğü görülür. Bunun nedeni ı şık etkisi ile gümü ş klorürün metalik gümü şe indirgenmesidir. 2 Cl 2Ag ı şık 2AgCl + ? ?› ?M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 41 Bu ayrı şmanın sonuca etkisi, bozunmanın hangi ortamda oldu ğuna göre de ği şir. Ayrı şma süzme ve yıkama i şleminden önce olmu şsa, açı ğa çıkan klor gazı, çöktürme ortamında yeterli miktarda bulunan gümü ş iyonlarıyla tekrar gümü ş klorür çökele ğini verece ğinden, açı ğa çıkan metalik gümü ş nedeniyle tartımın daha fazla bulunmasına neden olur. M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 42 Ancak, ayrı şma süzme ve yıkama i şleminden sonra gerçekle şmi şse, bu kez uzakla şan klor gazı nedeniyle tartımın daha az bulunmasına neden olur. - + + + ? + + + 3 ClO 6H 5AgCl O 2 3H 5Ag 2 3ClM.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 43 5. Gümü ş klorür çökele ği su moleküllerini absorplar ve ancak 455 o C ‘de tam olarak uzakla ştırılabilir. Kurutma 100-120 oC’de yapıldı ğında suyun % 0.03-0.04’ü, 200 oC ‘de ise % 0.01’i çökelekte kalır. M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 44 Demir Tayini Gravimetrik yöntemle demir tayini, çözeltide bulunan bütün demir iyonlarının demir(III)’e yükseltgenmesinden sonra amonyak çözeltisi ile Fe(OH) 3 hâlinde çöktürülüp süzme, yıkama, kurutma ve kızdırma i şlemlerinden sonra Fe 2 O 3 hâlinde tartılması temeline dayanır. O 2 3H 3 O 2 Fe ? 3 2Fe(OH) + ?› ? › - + + 3 Fe(OH) 3OH 3 FeM.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 45 Gravimetrik yöntemle demir tayininde şu noktaların bilinmesi gerekir 1. Demirin çöktürülmesinde, alüminyumda oldu ğu gibi, pH kontrolü önemli de ğildir. Dolayısıyla prensip olarak NaOH veya KOH çöktürücü olarak kullanılabilir. Ancak; alkali bazların kullanılması hâlinde sodyum veya potasyum iyonları Fe(OH) 3 çökele ği tarafından kuvvetle tutulurlar (absorplanırlar) ve dolayısıyla, Fe(OH) 3 ile birlikte çökerler. Yıkama veya kızdırma i şlemleri sırasında bu iyonlar kolaylıkla uzakla ştırılamadı ğından hataya neden olurlar. Oysa çöktürme NH 4 OH ile yapıldı ğında, birlikte çökmü ş olan amonyum iyonları kızdırma sırasında uzakla şabildi ğinden, hataya neden olmazlar.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 46 2. Çökele ğin yıkanması saf su ile yapılacak olursa, kolloidle şmeye neden oldu ğundan, yıkanıp gider, dolayısıyla hataya neden olur. Yıkama, bir elektrolit çözeltisi ile yapılmalıdır. Elektrolit olarak kızdırıldı ğında buharla şabilen nötral bir tuz çözeltisi, ço ğunlukla amonyum nitrat çözeltisi kullanılır. Amonyum klorürün kullanılması tercih edilmemelidir. Çünkü kızdırma sırasında FeCl 3 olu şabilir ki bu da uçucudur. O 2 3H 3 6NH 3 FeCl Cl 4 6NH 3 O 2 Fe + + › +M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 47 3. Süzme i şlemi, pratik oldu ğundan, kâ ğıt süzgeçlerde yapılır. Ancak, yakma ve kızdırma i şlemi yüksek sıcaklıklarda yapılırsa kâ ğıdın karbonu demiri indirgeyebilir. Bu nedenle süzgeç kâ ğıdının yakılması dü şük sıcaklıklarda yapılmalıdır 3CO 2Fe 3C 3 O 2 Fe + › +M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 48 Magnezyum Tayini Gravimetrik yöntemle magnezyum tayini, çözeltideki magnezyum iyonlarının bazik ortamda amonyum fosfat çözeltisi ile magnezyum amonyum fosfat hâlinde çöktürülüp, süzme, yıkama, yakma ve kızdırma i şlemlerinden sonra magnezyum pirofosfat hâlinde tartılması temeline dayanır O H 2NH O P Mg PO 2MgNH NH H PO MgNH HPO ) (NH Mg 2 3 7 2 2 4 4 4 4 4 4 2 4 2 + + ? + + ? + + + +M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 49 Gravimetrik yöntemle magnezyum tayininde a şa ğıdaki noktaların bilinmesi gerekir Çöktürme zayıf bazik ortamda yapılmalıdır. Kuvvetli bazik ortamda Mg(OH) 2 çökebilirken, asitli ortamda fosfat, fosforik asite dönü şebilir ki, bu da çökmeyi engeller., 2 Mg(OH) 2OH 2 Mg › - + + 4 PO 3 H 3H 3 4 PO ? + + -M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 50 2. Kurutma ve yakma sırasında yeterli özen gösterilmezse süzgeç kâ ğıdının karbonu, çökele ği indirgeyebilir. 3. Süzme i şlemi Goach krozesi ile de yapılabilir. Ancak bu durumda krozenin kızıl dereceye kadar kızdırılması gerekir. 4. Kızdırma sıcaklı ğı 1100 o C’yi geçmemelidir. Aksi hâlde Mg 2 P 2 O 7 bozunarak P 2 O 5 e dönü şür ki bu da uçucu oldu ğundan hataya neden olur. 2MgO 5 O 2 P ? 7 O 2 P 2 Mg + ?› ?M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 51 Nikel Tayini Gravimetrik yöntemle nikel tayini, çözeltideki nikel iyonlarının dimetil glioksim ile nikel dimetilglioksim hâlinde çöktürülüp süzme, yıkama ve kurutma i şlemlerinden sonra yine nikel dimetilglioksim hâlinde tartılması esasına dayanır. + + + › + 2H ) O N H Ni(C H O N H 2C Ni 2 2 2 7 4 2 2 7 4 2M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 52 Gravimetrik yöntemle nikel tayininde şu noktalara dikkat etmek gerekir 1. Nikel dimetilglioksim kuvvetli asitli ortamda çözünen bir bile şiktir. Bu nedenle çöktürme zayıf bazik veya zayıf asitli ortamda yapılmalıdır. Zayıf bazik ortam NH 4 OH + NH 4 Cl ile zayıf asitli ortam ise HAc + NaAc ile sa ğlanabilir. Kuvvetli asitli ortamda çözünme olurken, kuvvetli bazik ortamda stokiometrik olmayan çökelek olu şur.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 53 2. Bazik ortamda çöktürmede, ortamda demir iyonları varsa Fe(OH) 3 çökele ğini verebilir. Bu nedenle önce etkisiz hâle getirilmesi gerekir. Bunun için yeterli miktarda tartarik asit veya sitrik asit eklenerek, demirle kararlı bir kompleks olu şturması sa ğlanır.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 54 Kalsiyum Tayini Gravimetrik yöntemle kalsiyum tayini, çözeltideki kalsiyum iyonlarının asitli ortamda okzalat iyonlarıyla kalsiyum okzalat hâlinde çöktürülüp süzme, yıkama, kurutma ve yakma i şlemlerinden sonra kalsiyum karbonat hâlinde tartılması esasına dayanır. CO CaCO O CaC O CaC O C Ca 3 ? 4 2 4 2 2 4 2 2 + ?› ? ? + - +M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 55 Gravimetrik yöntemle kalsiyum tayininde şu noktaların bilinmesi gerekir Çöktürme, asidik çözeltiye yava ş yava ş baz eklenmesi şeklinde yapılmalıdır. Bu şekilde iri taneli, kolay süzülebilir çökelek elde edilebilir. Ürenin hidrolizi ile yapılan nötrle ştirme yöntemiyle de oldukça temiz ve iri taneli süzülebilir çökelek elde edilebilir. + + ? + + + 4 2NH 2 CO 2H O 2 H 2 CONH 2 NHM.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 56 2. Kalsiyum okzalat kızdırma sıcaklı ğına göre farklı şekillerde tartılabilir. a. 102 °C ‘ye kadar CaC 2 O 4 .H 2 O oldukça kararlıdır, 81-102 °C arasında çökelekte görülen az miktardaki azalma çökele ğe tutunmu ş olan (adsorplanmı ş olan) suyun uzakla şmı ş olması nedeniyledir. 102-226 °C arasında moleküle ba ğlı olan 1 mol su uzakla şır. O H O CaC O . 2 4 2 + › 2 4 2 H O CaCM.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 57 226-398 °C arasında molekülde de ği şiklik olmaz, CaC 2 O 4 hâlinde kalır. 398-42O °C arasında ise kalsiyum okzalat karbonmonoksit kaybederek kalsiyum karbonata dönü şür. O C 3 CaCO 4 O 2 CaC + ›M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 58 42O-66O °C arasında molekülde hiçbir de ği şiklik olmaz, CaCO 3 hâlinde kalır. 660-832 °C arasında CaCO 3 bozunmaya ba şlar ve CaO olu şur. 838-1025 °C arasında CaO de ği şmeden kalır. 2 CO CaO 3 CaCO + ›M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 59M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 60 Dolaylı Analiz İki bile şenden olu şan bir karı şımda her bir bile şenin gravimetrik yöntemle tayininde, genellikle, bile şenler birbirinden ayrıldıktan sonra ayrı ayrı tayin edilirler. Ancak, bile şenlerden birinin tayinini yaptıktan sonra, aradaki farkı alarak di ğer bile şenin miktarının hesaplanması yoluyla da tayin yapılabilir. Bu ikinci yönteme dolaylı yöntem denir. M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 61 Örne ğin; içinde yalnız alüminyum ve magnezyum oldu ğu bilinen bir karı şımda, önce gravimetrik yöntemle alüminyum tayini yaptıktan sonra, bulunan de ğeri toplam a ğırlıktan çıkararak magnezyum miktarını veya hesaplanan alüminyum yüzdesini 100’den çıkararak yüzde magnezyum miktarını hesaplamak mümkündür.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 62 Bir ba şka dolaylı analiz yöntemi de biri genellikle örnek a ğırlı ğı olmak üzere iki veri ele alınır ve bunlar yardımıyla iki ayrı denklem kurulur. Bunların matematiksel çözümünden her bir bile şenin miktarı hesaplanır.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 63 Dolaylı analizlerin ba şka bir şekli de ortak bir katyon veya ortak bir anyona sahip iki bile şenli bir karı şımda; önce ortak bile şenin tayini gravimetrik yöntemle yapılır. Daha sonra bulunan de ğer ve toplam örnek a ğırlı ğı yardımıyla, yukarıdakine benzer denklemler kurularak her bir bile şen hesaplanır.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 64 Di ğer Analizler Gravimetrik amaçlı çöktürmelerde kullanılan ayıraçlar inorganik ve organik olmak üzere iki grupta toplanır. İnorganik ayıraçların en önemli özelli ği, büyük bir kısmının aranan maddenin zor çözünen tuzunu veya hidroksitini meydana getirmesidir.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 65 İnorganik çöktürücülerle yapılan bazı gravimetrik analizler Çöktürücü Aranan Tartılan şekli NH 4 OH Be, Al, Sc, Cr, Fe, Ga, Zr, In, Sn, U BeO, Al2O3, Sc2O3, Fe2O3 Ga2O3, ZrO2, In2O3, SnO2, U2O3 H2S Cu, Zn, Ge, As, Mo, Sn, Sb, Bi, CuO, ZnO veya ZnSO4, GeO2, As2O3 veya As2O5, MoO3, SnO2, Sb2O3 veya Sb2O5, Bi2S3, (NH4)2S Hg, Co, HgS, Co3O4 (NH4)2HBO4 Mg, Al. Mn, Zn, Zr, Cd, Bi, Mg2P2O7, AlPO4, Mn2P2O7, Zn2P2O7, Zr2P2O7, Cd2P2O7, BiPO4 H2SO4 Li,Mn,Sr,Cd,Pb,Ba, Li2SO4, MnSO4, SrSO4, CdSO4, PbSO4, BaSO4, H2PtCl6 K, Rb, Cs, K2PtCl6 veya Pt, Rb2PtCl6, Cs2PtCl6, H2C2O4 Ca, Sr, Th, CaO veya CaCO3, SrO, ThO2, (NH4)2MoO4 Cd, Pb, CdMoO4, PbMoO4, HCl Ag, Hg, Na, Si, AgCl, Hg2, Cl2, NaCl (bütil alkolde), SiO2, AgNO3 Cl, Br, I, AgCl, AgBr, AgI, (NH4)2CO3 Bi, Bi2O3, NH4SCN Cu, Cu2(SCN)2, NaHCO3 Ru, Os, Ir Ru, Os, Ir (hidroksitleri hâlinde çöktürüp H2 ile indirgeme ile) HNO3 Sn SnO2 H5IO6 Hg Hg5(IO6)2 NaCl,Pb(NO3)2 F PbClF BaCl2 SO 4 BaSO4 MgCl2,NH4Cl PO 4 Mg2P2O7M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 66M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 67 Birçok metal iyonları elektrolizle veya uygun bir indirgen kullanılarak elementel hâle indirgenip bu şekli ile tartılarak da analiz edilebilir.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 68 Elementel hâle indirgeyerek yapılan gravimetrik analizler ve bu amaçla kullanılan indirgenler Aranan Kullanılan indirgen Cu,Co,Ni,Zn,Ag,In, Sn,Sb,Bi, Elektroliz Hg SnCl 2 Au NaNO 2 , H 2 C 2 O 4 ,SO 2 Pt HCOOH Re,Ir H 2 Se H 2 NOH, SO 4 Te SO 2 + H 2 NOHM.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 69M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 70 Gravimetrik analizlerde organik çöktürücülerin kullanılması yaygınla şmaktadır. Bunların en önemli özelli ği ço ğunun iyonik olmayan kompleks bile şikler hâlinde çökelti vermeleridir. Bu amaçla en çok kullanılan organik çöktürücüler arasında 8-hidroksikinolin, dimetilglioksim, sodyum tetrafenil bor, benzidin ve fenil arsenik asit sayılabilir. Bunlardan sodyum tetrafenil bor özellikle potasyum ve amonyum analizi için çok iyi sonuç verir. Asitli ortamda civa(II), rubidyum ve sezyum dı şında hiçbir yabancı iyondan etkilenmeden nicel olarak çöker. M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 71 Organik çöktürücüler İki tür organik reaktif vardır Birinci tip reaktifler; koordinasyon bile şi ği adı verilen ve az çözünen iyonik olmayan ürünler olu şturur. İkinci tip reaktifler; inorganik türlerle iyonik ba ğlı bile şik olu şturur.M.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 72 8-hidroksikinolin DimetilglioksimM.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 73 8-hidroksi kinolin ile Mg çökmesiM.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 74 Ni DMGO çökmesiM.DEM İR1 9 - G R A V İMETR İ-03 75 Organik fonksyonel gruplar için gravimetrik yöntemler