Döküm HADDELEME HADDELEME TANIM İş parçasının, eksenleri etrafında dönen silindirler arasından geçirilerek uygulanan basma kuvvetleri etkisiyle plastik şekil verme işlemlerine haddeleme denir. Ürün akış şeması ve ürün örnekleri Üretim Aşamaları 1.Malzemenin haddeleme işlemine hazırlanması: Haddelemenin her safhasında yüzey şartlarının önemi büyüktür. Bu nedenle haddelenecek malzeme yüzey kusurlarından tamamen arındırılmış olmalıdır. 2.Isıtma Sıcak haddelemeden önce malzemenin ısıtılması önemli bir üretim aşaması olup metale en iyi plastik özelliklerin kazandırılması ve hadde mamulünün istenen kaliteye sahip olması amaçlarını taşır. Isıtma işleminin başlıca iki parametresi vardır: sıcaklık ve süre. Malzemeye bağlı olmak üzere gerek sıcaklık aralığının seçilmesi, gerek bu sıcaklıkta tutma süresi doğrudan doğruya mamule yansıyan sonuçlar doğurur. En yüksek ısıtma sıcaklığı solidüsün 100.....15O 0C altında olmalıdır. Tutma süresinin gereğinden uzun olması ise yakıt harcamasını artırdığı gibi örneğin çelik malzemede demir kaybına ve dekarbürizasyona yol açar. 3. Haddeleme Haddeleme işleminin başlıca parametrelerinden biri sıcaklıktır. Haddelemenin başlangıcında sıcaklık malzemeye bağlı olmak üzere olabildiğince yüksek seçilmelidir. Bu sıcaklık solidüsün 100-200 0C altındadır. (örneğin alaşımsız takım çelikleri için 1150 0C, orta karbonlu çelikler için 1200 0C, düşük karbonlu çelikler için 1260 0C mertebesinde). Haddeleme sonundaki sıcaklık ise, ötektoid altı çelikler için A3 sıcaklığının 50-100 0C ötektoid üstü çelikler için de A1 sıcaklığının biraz üstünde olmalıdır (örneğin karbonlu alaşımsız takım çelikleri için 850 0C, orta karbonlu çelikler için 900 0C, düşük karbonlu çelikler için 950 0C mertebesinde). Genel olarak, haddeleme sonundaki sıcaklığın mamulden istenen özeliklere göre seçildiği söylenebilir. 4. Tamamlama işlemleri Haddelenen malzeme, kalite kontrolü amacıyla, bir seri tamamlamadan geçirilir. Bu işlemlere örnek olarak; doğrultma, yüzey temizleme, ultrasonik ve yüzey çatlak test cihazlarından geçirme gösterilebilir. Malzemede iç kusuru bulunan kısımlar kesilerek ayrılır. Yüzey çatlakları ise kabuk soyma ve/veya taşlama ile giderilir. Hadde Tezgahı Haddeleme Yöntemlerinin Sınıflandırılması • Yassı Ürünlerin Haddelenmesi • Çubuk ve Profillerin Haddelenmesi • Halka Haddeleme • Ovalama • Boru Haddeleme v.b Yassı Ürünlerin Haddelenmesi Saç ve bant gibi yassı ürünün haddelenmesi şematik olarak gösterilmiştir. Kalınlık azalması nedeniyle malzeme uzar ve genişler. Çubuk ve Profillerin Haddelenmesi Çeşitli kesitte (dairesel, altıköşe v.s.) çubuklar, profiller (I ve U demirleri), köşebentler, demiryolu rayları v.s. sıcak haddelenerek üretilir. Bu amaçla, ham madde olarak kullanılan ingot veya kütüğün kare veya dikdörtgen kesiti haddeleme işlemleriyle kademeli olarak değiştirilerek istenen şekle adım adım yaklaşılır. Halka Haddeleme Ovalama Boru Haddeleme Yassı Ürünlerin Haddesi Merdane Düzenleri Merdane dü zenler i ar as ın dak i far klıl ığ ın nedenleri ? Soğuk haddelemede yaygın kullanılan tandem düzen Merdanelerin Ürüne Göre Sınıflandırılması • Blok Haddesi (Blum veya Slab Tezgahı): Merdanelerinin çap 800- 1400 mm arasında olan bu tezgahlarda ingotlar haddelenerek slab blum ve büyük kütükler elde edilir. • Levha ve Sac Sıcak Hadde Merdaneleri: Kalınlık 1,25- 60 mm arasında ve daha fazla olan sıcak haddelenmiş çelik sac ve levhaların elde edildiği bu tezgahlarda merdanelerin gövde uzunluğu 800-5000 mm dir. • Soğuk Sac Hadde Merdaneleri : 4 mm kalınlığa kadar çelik sacların soğuk haddelendiği bu tezgahlarda merdanelerin gövde uzunluğu 300-2800 mm dir. Dörtlü, on ikili ve yirmili merdane düzenleri çelik ve demir dışı metallerden ince bantların soğuk haddelenmesinde geniş olarak kullanılmaktadır. El yazması çalışmaları ile beraber Kalıntı Gerilmeler Haddeleme Kusurları Çubuk ve Profillerin Haddesi Çeşitli kesitte (dairesel, altıköşe v.s.) çubuklar, profiller (I ve U demirleri), köşebentler, demiryolu rayları v.s. sıcak haddelenerek üretilir. Bu amaçla, ham madde olarak kullanılan ingot veya kütüğün kare veya dikdörtgen kesiti haddeleme işlemleriyle kademeli olarak değiştirilerek istenen şekle adım adım yaklaşılır. Paso serileri Yağlama • Sıcaklık kaybını önler • Merdaneyi soğutur • Yağlayıcı ile sürtünme katsayısı ayarlanabilir • Aşınmayı önler • Yüzeyi temizler • Soğuk haddelemede düşük viskoziteli yağlayıcılar kullanılır (mineral yağlar, emülsiyonlar, parafin, yağ asitleri). • sıcak haddelenmesi ise yağlamasız yapılabileceği gibi grafit de kullanılabilir. Merdaneleri soğutmak ve tufalı uzaklaştırmak için sulu çözeltiler kullanılmalıdır.