İmalat Yöntemleri - II Haddelenme Yolu ile İmalat İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 1 HADDELEME YOLU İLE İMALAT TANIM : İki tane döner merdanenin basma kuvvetinin etkisiyle araya giren malzemeye soğuk yada sıcak olarak plastik şekil verme işlemine haddeleme denir. Haddeleme yoluyla ; kare, yuvarlak, yassı, çokgen, kesit, köşebent, T demiri, I demiri, U demiri, ray gibi mamuller üretilir. Haddelemenin en temel hammaddesi 1x1x1,5m boyutlarında çok büyük ingotlardır. Dökümle üretilen ilk ürün = İNGOT’lar Çelik ingotlar Paslanmaz çelik ingotlar (1*1*1,5 m)İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 2 İngot’ların haddelenmesi sonucu SLAB : (Eni 60*150 cm kalınlığı 5 cm – 25 cm) BLUM : (kesiti –max.30*30 cm-min. 15*15 cm) KÜTÜK : (kesiti max. 15*15 cm- min.5*5 cm) olan yarı-mamul elde edilir. İNGOT’lar’ dan haddeleme yolu ile üretilen SLAB , BLOOM ve KÜTÜK SLAB BLOOM KÜTÜK (Dikdörtgen) 150*60 cm Kare-30*30 cm Kare -15*15 cm Not: Tüm ölçüler değişebilir. Slab’ dan ; LEVHA : ( Kalınlığı 5 mm den büyük , genişliği 60 cm den büyük) , SAC : (Kalınlığı 5 mm’den küçük, genişliği 60 cm’ den büyük) ŞERİT- BAND : (Kalınlığı 5mm den küçük, genişliği de 60 cm’den küçük) ebatlarında olan ara ürünler elde edilir. SLAB’lar’ dan haddeleme yolu ile üretilen LEVHA, SAÇ , ŞERİT LEVHA kalınlık> 5 mm SAÇ Kalınlık > 5mm ŞERİT –BANT Kalınlık < 5 mm 60*150 cm En > 60 cm En < 60 cmİMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 3 Hadde yolu ile üretilen çeşitli profiller PROFİL ÇEŞİTLERİİMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 4 MERDANE YAPISI HADDE DÜZENEĞİ Şekle göre çok büyük güçlü bir motor (400 - 1500 BG) önce yavaş hızla dönerek volan’ı belli bir kritik hıza getirir. Böylece volan dönme enerjisi ile yüklenmiş olur. Merdaneler arasında haddelenecek malzemenin geçmesinde bu enerjiden istifade edilir. Motor devri haddeleme olayı için çok yüksek olduğundan düşürülme- si gerekir. Küçük dişli, büyük dişli ikilisinde bu istek yerine getirilir.Hareket ileten dişlilerin her birinde aynı devir ve güç bulunur. HADDE AYAĞI Hareket, millerle merdanelere iletilir. Böylece merdaneler çalışır. En sondaki üçlü merdaneye ayak tabir edilir. Piyasada tekli, ikili, üçlü ayaklarla çalışıldığı gibi on, onbir ayaklı düzeneklerde mevcuttur. Üçlü merdane düzeneği ,üçlü ayakİMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 5 MERDANE DÜZENLERİ Saç kalınlığının haddeleme yolu ile azaltılması Planet DüzeneğiİMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 6 “ARTIK GERİLMELER” Yorulma ömrünü artıran bası gerilmeleri büyük çaplı da ortada küçük çaplıda yüzeyde oluşur ÇUBUK VE PROFİLLERİN HADDELENMESİ Profiller Kalibre: Merdanenin yüzeyine açılmış uygun profiller. Paso: Karşılıklı iki merdane bir araya geldiğinde ortaya çıkan şekle denir.İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 7 AÇIK PASO - KAPALI PASO SAÇ HADDELEME İŞLEMİNDE KALINLIK KONTROLU • Normal saç haddelemede (h 1 ) kalınlığında giren saç (h2) kalınlığında çıkar.İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 8 • Haddeleme şartları değişirse, yani (To v , ??,? ?) malzemenin şekil değiştirmesini anlatan plastik eğri sağ’a kayar. Merdanelerin elastik şekil değiştirmesini anlatan elastik eğri sol’a kayar. • Kalınlık artar.( h 2 ’ ) olur.saç kalın çıkar. • Saç kalınlığını bu yeni şartlarda da da kontrol etmek istiyorsak (h 2 de sabitlemek gibi),haddeleme kuvvetini P 3 ’e çıkartmalıyız.Hadde aralığını da daha az tutmalıyız. SAÇ HADDELEME İŞLEMİNDE KULLANILMASI GEREKEN KALİBRE KULLANIMI VE SIRALARI Bunun için genel bir kural yoktur.Aynı profil birkaç türlü elde edilebilinir.İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 9 HADDELEME İŞLEMİ ( Kalibre ölçüleri ) ÇOKLU HADDENİN ART ARDA SIRALANMASI HADDELEME İŞLEMİNDE PASO’LARDA DEVİRME Haddeleme işleminde, parçanın çıkıştaki genişliği, giriştekine nazaran artar, bu durum akma direncini artırır.Bu yüzden “genişleme” az olur.Aynı zamanda yüksekliğinde de azalma olur.Buna “ezilme” diyoruz.Ezilme, uzunluk artışına neden olur. Ezilme ( ?h) , genişleme ( ?b) ile gösterilir.Literatürde bu iki değer arasındaki ilişkiyi veren formüller vardır. GEUZE denklemi (I): ( ?b) = c. ( ?h) c=0,30-0,35 Tafel,-Sedlaczek denk.(II) ( ?b) = ( ?h) /6 * [? R/h o ] R : Merdane yarıçapı ÖRNEK : h 0 = 600 mm’lik bir yükseklik ilk paso’da h 1 =500 mm’e indirgenecektir.b 0 = 600 mm olduğuna göre ; b 1 genişlemesi ne olur? ÇÖZÜM : h 0 * b 0 = 600 * 600 mm kare kesit h 1 * b 1 = 500 * ? (Denk. I’ e göre çözersek) ? b = c * ? h dan c= 0,30 alınarak ? h = 600 – 500 =100 ?b = 0,30 * 100 = 30 mmİMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 10 Buradan ; b 1 – b 0 = 30 b 1 =600+30= 630 mm olur parça 1.ci paso’da ( 500 * 630 ) boyutlarında olur. ÖRNEK : Aynı problem ikinci formülle hesaplanırsa ; ÇÖZÜM : ( ?b) = ( ?h) /6 * [? R/ho] dan = 100/6 [? R/ho] R=450 mm olsun 100/6 [? 450/600] = ~20 mm olur ?b = ~ 20 mm Buradan ; b 1 = b 0 + ? b = 600+20 = 620 mm olur Parça 1.ci paso’da ( 500 * 620 ) boyutlarında olur. ÖRNEK : Tersinir ikili hadde düzeneği ile 8 paso’da (400*400 mm) lik bir kare kütük (250*250 mm) lik kare kesite indirilecektir.Gerekli kalibre düzenini kurunuz? ÇÖZÜM : Başlangıçta ; PASO h*b Ezilme( ?h) Genişleme( ?b) 400*400 400*0,15 = 60mm 20 mm (Eğriden %15) (Hesapla) ?b= a. ?h ?b= 0,30. 60 ?b=~ 20 mm Aynı şekilde devam edilerek ,arka sayfadaki diyagram da esas alınarak hesaplamalar sonucu ; EZİLME-GENİŞLME EĞRİSİ İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 11 ÖRNEK : PASO h*b Ezilme( ?h) Genişleme( ?b) 1 340*420 60 20 2 290*435 50 15 90 0 döndürürsek , boyutlar (435 *290) olur. 3 370*310 65 20 4 315*325 55 15 5 265*340 50 15 6 215*355 50 20 90 0 döndürürsek , boyutlar (355 *215) olur. 7 300*230 55 15 8 250*250 50 18 PROBLEMİN DETAYLI ÇÖZÜMÜİMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 12İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 13İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 14