3 - Halk Sağlığı Halk Sağlığının Gelişimi HALK SA Ğ LI Ğ ININ GEL İ Ş İ M İ Prof. Dr. Osman G Ü NAY2 Dersin Amac Halk Sa ğ l ğ biliminin do ğ u şu, ge ç irdi ğ i a şamalar ve g ü n ü m ü zdeki durumu hakk nda bilgi vermek3 Ö ğ renme Hedefleri İ ki saatlik dersin sonunda ö ğ rencilerin; Sa ğ l k, halk sa ğ l ğ , sosyal hekimlik, koruyucu 1. hekimlik, toplum hekimli ğ i vb. kavramlar n tan mlar yapabilmesi, Sosyal hekimli ğ in temel ilkelerini sayabilmesi, 2. Toplum hekimli ğ i ve geleneksel hekimlik anlay ş 3. aras ndaki farklar sayabilmesi, Koruyucu sa ğ l k hizmetlerinin ö nemine inanmas . 4. hedeflenmi ştir4 Yararlan labilecek Kaynaklar Ö zt ü rk Y, G ü nay O (Ed). Halk Sa ğ l ğ . ER Ü 1. Yay n , 2011. G ü ler Ç , Ak n L (Ed). Halk Sa ğ l ğ . H Ü Yay n , 2. 2006. Ö ztek Z. Halk Sa ğ l ğ S ö zl ü ğ ü , H Ü Yay n . 1998. 3. Fi şek NH. Halk Sa ğ l ğ na Giri ş, H Ü Yay n , 1983. 4.5 “ T ü rk vatanda ş n n sa ğ l ğ ve sa ğ laml ğ , her zaman ü zerinde dikkatle durulacak milli davam zd r. ” Mustafa Kemal Atat ü rk6 Sa ğ l k Hizmetlerinin Do ğ u ş u ve Geli ş imi İ nsan n var olu şundan beri sa ğ l k hizmetine ? ihtiya ç oldu. Tedavi hekimli ğ i daha ö nce geli şim g ö sterdi. ? Y ü zy llar boyunca, sa ğ l k hizmetleri sadece ? k üçü k bir az nl ğ n yararlanabildi ğ i ayr cal kl hizmetler niteli ğ indeydi. Son 200 y lda sa ğ l ğ koruma ve geli ştirmenin ? ö nemi fark edilmeye ba şlad .7 Sa ğ l ğ n Korunmas ve Geli ş tirilmesi Hastal klar n ö nlenebilece ğ i y ö n ü nde ç ok eski d ö nemlerden beri baz d üşü nceler olmakla birlikte, bunlar s n rl kald . Ancak hastal klar n nedenleri anla ş lmaya ba şlad ktan sonra, hastal klardan korunma konusunda ö nemli at l mlar oldu.8 Halk Sa ğ l ğ na Katk da Bulunan Ö nemli Geli ş meler Sa ğ l k ve hastal k kavramlar ile ilgili geli şmeler 1. Hastal klar n ö nlenebilece ğ i d üşü ncesinin 2. ortaya ç kmas T p bilimi ve teknolojisi ile ilgili geli şmeler 3. İ nsan haklar ile ilgili geli şmeler 4.9 Halk Sa ğ l ğ n n Geli ş mesine Katk da Bulunan Bilim İ nsanlar ndan Baz lar Johan Peter Frank (1745 – 1821) ? Edwin Chadwick (1800 – 1899) ? Jules Rene Guerin (1801 – 1886) ? Alfred Grodjahn (1869 – 1931) ? Charles Edward Amory Winslow (1877 – 1957) ? Milton Joseph Rosenau (1869 – 1946) ? İ brahim Refik Saydam (1881 – 1942) ? Nusret H Fi ş ek (1914 – 1990) ?10 Johann Peter Frank (1745 – 1821)11 Johan Peter Frank Halk Sa ğ l ğ Biliminin babas olarak kabul edilir System Einer Vollstandigen Medizinischen Polizei (Sa ğ l k Polis Hizmetleri Sistemi) ad yla bir kitap yazm şt r “ Bir kral n en ö nemli serveti halk d r. Kral, halk n sa ğ l ğ n korumak i ç in gerekli ö nlemleri almal d r. ”12 Edwin Chadwick (1800 – 1890)13 Edwin Chadwick Hukuk ç u, parlamenter. İ ngiltere parlamentosunda “ Halk Sa ğ l ğ Kanunu ” nu kabul ettirmi ştir (1848) Edwin Chadwick’e g ö re; “ hastal klar n temel nedeni yoksulluktur, yoksullu ğ un nedenlerinden biri de hastal klard r. ” (Fakirlik – Hastal k D ö ng ü s ü )14 JR Guerin Sosyal Hekimlik Tan m (1848) Hi ç bir doktrin ya da ideolojiye ba ğ l olmadan, hekimlik hizmetleriyle toplum aras ndaki ili şkileri incelemek ve bu ili şkileri toplum yarar na geli ştirmektir.15 Alfred Grodjahn (1869 – 1931)16 A. Grodjahn Sosyal Hekimli ğ in Temel İ lkeleri Toplum i ç in en ö nemli hastal klar; en ç ok ? g ö r ü len, en ç ok ö ld ü ren ve en ç ok sakat b rakan hastal klard r. Bir ki şinin hastalanmas sadece kendi sorunu ? de ğ ildir, ailesinden ba şlamak ü zere t ü m toplumun sorunudur. Bireyin ve toplumun sa ğ l ğ n etkileyen temel ? fakt ö rler sosyal ve ekonomik fakt ö rlerdir.17 Charles Edward Amory Winslow (1877 – 1957) 18 CEA Winslow’a G ö re Halk Sa ğ l ğ Tan m (1923) Ö rg ü tlenmi ş toplumsal ç al şmalar sonunda ; ç evre sa ğ l k ko şullar n d ü zelterek, bireylere sa ğ l k e ğ itimi vererek, bula ş c hastal klar ö nleyerek, hastal klar n erken tan s n ve koruyucu tedavisini sa ğ layacak sa ğ l k ö rg ü tleri kurarak, toplumsal ç al şmalar her bireyin sa ğ l ğ n s ü rd ü recek bir ya şam d ü zeyini sa ğ layacak bi ç imde geli ştirerek ; hastal klardan korunmay , ya şam n uzat lmas n ve beden ve ruh sa ğ l ğ ile ç al şma g ü c ü n ü n artt r lmas n sa ğ layan bilim ve sanatt r. 19 Milton Joseph Rosenau (1869 – 1946)20 Milton Joseph Rosenau Preventive Medicine and Hygiene (1913) (Preventive Medicine and Public Health) adl kitab n yazar d r. Kitap yenilenerek yay nlanmaya devam etmektedir.21 Dr. Refik Saydam (1881 – 1942)22 İ brahim Refik Saydam Atat ü rk d ö neminde yakla ş k 14 y l s ü reyle ? Sa ğ l k Bakanl ğ yapt , Sa ğ l k Bakanl ğ ö rg ü t ü n ü kurdu, ? Bir ç o ğ u halen y ü r ü rl ü kte olan temel yasalar ? ç kard (Umumi H fz ss hha Kanunu vb), Kendi ad yla an lan H fz ss hha Enstit ü s ü ve ? H fz ss hha Mektebi’ni kurdu, Koruyucu hekimlik hizmetlerine a ğ rl k verdi. ?23 Prof. Dr. Nusret H. Fi ş ek (1914 – 1990)24 Nusret H Fi ş ek Hacettepe Ü niversitesi’nde ilk Toplum Hekimli ğ i ? B ö l ü m ü ’n ü kurdu, Etimesgut ve Ç ubuk’ta E ğ itim ve Ara şt rma ? B ö lgeleri kurdu. Sa ğ l k Hizmetlerinin Sosyalle ştirilmesi Hakk nda ? Kanun’u haz rlad .25 TANIMLAR26 D ü nya Sa ğ l k Ö rg ü t ü ’ne G ö re Sa ğ l k Tan m Sa ğ l k, sadece hastal k ya da sakatl ğ n olmamas de ğ il, bedensel, ruhsal ve sosyal a ç dan tam bir iyilik halidir.27 D ü nya Sa ğ l k Ö rg ü t ü ’ne G ö re Halk Sa ğ l ğ (Public Health) Tan m (1998) Halk Sa ğ l ğ , ö rg ü tlenmi ş toplumsal ç al şmalar arac l ğ yla, hastal klar ö nleme, ya şam uzatma, ruhsal ve fiziksel sa ğ l ğ ve yeterlili ğ i geli ştirme bilim ve sanat d r.28 Halk Sa ğ l ğ ile İ li ş kili Terimler Halk Sa ğ l ğ terimi ile benzer anlamda kullan lan ya da Halk Sa ğ l ğ kapsam na giren ç ok say da terim vard r. Kamu Sa ğ l ğ , Koruyucu Hekimlik, Hijyen, Sanitasyon, Ç evre Sa ğ l ğ , Sosyal T p, Toplum Sa ğ l ğ , Toplum Hekimli ğ i terimleri Halk Sa ğ l ğ ile ili şkili ö nemli kavramlard r.29 Kamu Sa ğ l ğ Kamu Sa ğ l ğ , Halk Sa ğ l ğ ile e ş anlaml d r.30 Ç evre Sa ğ l ğ (Environmental Health) Fizik ve biyolojik ç evre fakt ö rlerinin insan sa ğ l ğ ile ba ğ da ş acak bi ç imde korunmas ve sa ğ l k a ç s ndan sak ncal olanlar n d ü zeltilmesi amac yla yap lan ç al şmalar kapsayan bilim ve uygulama alan d r. Ç evre Sa ğ l ğ , Halk Sa ğ l ğ n n alt birimlerinden biridir.31 Koruyucu Hekimlik (Preventive Medicine) Hastal klar ö nleme, olu şmu ş hastal klar n ilerlemesini durdurarak sakatl k ve erken ö l ü mleri ö nleme ve ki şilerin ve toplumun sa ğ l ğ n y ü kseltme amac yla yap lan uygulamalard r. Koruyucu Hekimlik, Halk Sa ğ l ğ ç al şmalar n n bir b ö l ü m ü n ü olu şturur.32 Hijyen ve Sanitasyon Hijyen; beden ve ç evre temizli ğ i ile sa ğ l ğ ? koruma anlam nda kullan lmaktad r. Halk Sa ğ l ğ terimi yerine de kullan lm şt r. ? Sanitasyon; su, besin ve at klar n sa ğ l k ? a ç s ndan denetimi ve d ü zeltilmesidir. Hijyen ve sanitasyon, Halk Sa ğ l ğ n n bir ? par ç as d r. 33 Toplum Sa ğ l ğ Genellikle Halk Sa ğ l ğ terimi ile ayn anlamda kullan lmaktad r. Baz lar Toplum Sa ğ l ğ terimini Ç evre Sa ğ l ğ ile e ş anlaml olarak kullanmaktad r.34 Toplum Hekimli ğ i (Community Medicine) Bu terim ilk kez 1956 y l nda DS Ö toplant s nda kullan ld . İ lk Toplum Hekimli ğ i B ö l ü m ü 1960 y l nda Kentucky Ü niversitesi’nde kuruldu Bu terim, Halk Sa ğ l ğ terimi yerine de kullan lmaktad r. “ Toplumu olu şturan t ü m fertlerin bedence, ruh ç a ve sosyal a ç dan tam bir iyilik halinde olabilmeleri i ç in, ki şiye ve ç evreye y ö nelik hizmetlerin t ü melci (holistik) bir yakla ş mla ele al nmas d r ” (Prof. Dr. Nusret H. F İ Ş EK).35 Toplum Hekimli ğ i (Community Medicine) Toplum hekimli ğ i en k sa tan m yla, “ toplum i ç in hekimlik ” olarak tan mlanabilir. Bu tan mlamalara g ö re; toplum hekimli ğ i bir hekimlik bran ş olmaktan ç ok, geleneksel hekimlik anlay ş na alternatif olarak geli şen yeni bir hekimlik anlay ş d r.36 Hekimli ğ in Geli ş im A ş amalar Semptomatik tedavi d ö nemi ? Hastal k semptomlar n n giderilmesi Anatomo – patolojik d ö nem ? Hastal klar n tan nmas ve hastal ğ n tedavisi Psikosomatik d ö nem ? Hastal k yok hasta var Toplum hekimli ğ i d ö nemi ? İ nsan ç evresiyle bir b ü t ü nd ü r37 Toplum Hekimli ğ inin İ lkeleri İ nsan n bedensel ve ruhsal yap s bir b ü t ü nd ü r ? İ nsan ya şam do ğ um ö ncesinden ö l ü me kadar ? bir b ü t ü nd ü r İ nsan, ç evresiyle bir b ü t ü nd ü r ? Koruma tedaviden ü st ü nd ü r ? Sa ğ l k hizmetlerinden yararlanma da herkese ? e şit f rsat verilmelidir. Sa ğ l k hizmetleri bir ekip hizmetidir ?38 Toplum Hekimli ğ inin İ lkeleri Koruyucu ve iyile ştirici hizmetler entegre ? edilmelidir Toplum i ç in ö nemli hastal klara ö ncelik ? verilmelidir. Toplumun sa ğ l k hizmetlerine tam kat l m ? sa ğ lanmal d r. Sa ğ l k sekt ö r ü ile di ğ er sekt ö rler aras nda ? i şbirli ğ i sa ğ lanmal d r.39 Sosyal Hekimlikle İ lgili Ö nemli Geli ş meler YILLAR GEL İ Ş MELER 1946 1948 1977 1978 1980 1998 D ü nya Sa ğ l k Ö rg ü t ü ’n ü n kurulu şu İ nsan Haklar Evrensel Bildirgesi 2000 Y l nda Herkese Sa ğ l k Temel Sa ğ l k Hizmetleri Konferans 2000 Y l nda Herkese Sa ğ l k Genel Plan 21. Y ü zy lda Sa ğ l k (Sa ğ l k 21)40 İ nsan Haklar Evrensel Bildirgesi (1948) Herkes, rk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal veya ? ba şka bir g ö r üş , ulusal veya sosyal k ö ken, m ü lkiyet, do ğ u ş veya herhangi ba şka bir ay r m g ö zetmeksizin, bu Bildirge ile ilan olunan b ü t ü n hak ve ö zg ü rl ü klerden yararlanabilir. Herkesin; kendisi ve ailesinin sa ğ l k ve refah i ç in ? beslenme, giyim, konut ve t bbi bak m hakk vard r.41 2000 Y l nda Herkese Sa ğ l k (Health for All by the Year 2000) Birle şmi ş Milletler’in 1977 y l ndaki 30. Genel Kurulu’nda al na karar: H ü k ü metlerin ve DS Ö ’n ü n temel sosyal hedefi; “ 2000 y l nda, d ü nyadaki b ü t ü n insanlar n sosyal ve ekonomik a ç dan ü retken bir ya ş am s ü rd ü rmelerine izin verecek sa ğ l k d ü zeyine kavu ş malar n sa ğ lamak olmal d r . ” 42 Temel Sa ğ l k Hizmetleri Konferans (Alma Ata – 1978) 134 ü lke, 67 uluslar aras kurulu ş kat ld . ? Konferans sonunda, “ Temel Sa ğ l k Hizmetleri ? Bildirisi ” yay nland Bu Konferans’ta ilkeleri belirlenen “ Temel ? Sa ğ l k Hizmetleri ” , 2000 Y l nda Herkese Sa ğ l k program n n anahtar olarak kabul edildi.43 Temel Sa ğ l k Hizmetleri Tan m Alma Ata Bildirgesi’nde yer alan tan ma g ö re; “ Bir toplumdaki birey ve ailelerin geneli taraf ndan kabul edilecek yollardan, onlar n tam kat l mlar ile, ü lke ve toplumca kar ş lanabilir bir harcama kar ş l nda, onlara g ö t ü r ü lecek olan esas sa ğ l k hizmetleridir ”44 Temel Sa ğ l k Hizmetleri Kapsam Temel Sa ğ l k Hizmetleri en az şunlar kapsamal : Halk n sa ğ l k e ğ itimi 1. Beslenme durumunu iyile ştirme 2. Yeterli ve temiz su sa ğ lanmas 3. Ana ç ocuk sa ğ l ğ ve aile planlamas 4. Ö nemli bula ş c hastal klara kar ş ba ğ ş klama 5. Endemik hastal klar n kontrol alt na al nmas 6. Yayg n hastal k ve yaralanmalar n tedavisi 7. Temel ila ç lar n sa ğ lanmas 8.45 21. Y ü zy lda Sa ğ l k ( Sa ğ l k 21) 2000 – 2020 y llar n kapsamak ü zere, “ 21. ? Y ü zy lda Sa ğ l k Hedefleri ” belirlendi. 21. Y ü zy l i ç in 21 hedef saptand (Sa ğ l k 21). ?46 Halk Sa ğ l ğ ile İ li ş kili Bilim Alanlar Epidemiyoloji ? Ç evre Sa ğ l ğ ? İ ş Sa ğ l ğ ve Meslek Hastal klar ? Sa ğ l k Y ö netimi ? Ana – Ç ocuk Sa ğ l ğ ve Aile Planlamas ? Ya şl Sa ğ l ğ ? Toplum Beslenmesi vb ?T ü rkiye’deki T p Fak ü ltelerinde Halk Sa ğ l ğ n n Ö rg ü tlenmesi Rekt ö rl ü k T p Fak ü ltesi Dekanl ğ Dahili T p Bilimleri B ö l ü m Ba şkanl ğ Halk Sa ğ l ğ Anabilim Dal Epidemiyoloji İ ş Sa ğ l ğ ve MH. Ç evre Sa ğ l ğ 47