2 - Halk Sağlığı Hava İle Bulaşan hastalıkların Epidemiyolojisi. HAVA YOLU İ LE BULA Ş AN HASTALIKLARIN EP İ DEM İ YOLOJ İ S İ Doç. Dr. İ skender GÜNKaynaktan solunum yolu ile at ı lan ve kona ğ a solunum yolu ile giren etkenlerin yapt ı klar ı hastal ı klara hava ile bula ş an ( air borne ) enfeksiyonlar denir. Bu enfeksiyonlar ı n etkenleri kona ğı n solunum yoluna genellikle inspirium ile al ı nan havayla ? kirlenmi ş elin ? İ nfekte e ş yan ı n ve ? yiyeceklerin a ğı za sürülmesi ve sokulmas ı ? ile de bula ş abilirler. S ı k görülen virus hastal ı klar ı : Nezle ? akut solunum yolu hastal ı klar ı , ? grip, ? k ı zam ı k, ? kabakulak, ? suçiçe ğ i, ? k ı zam ı kç ı k. ?Seyrek görülen virus ve riketsiya hastal ı klar ı Q hummas ı , ? psitakoz, ? ornitoz. ?S ı k görülen bakteri infeksiyonlar ı : Pnömoni, ? streptokoksik enfeksiyonlar, ? bo ğ maca, ? difteri, ? tüberküloz. ?Seyrek görülen bakteri enfeksiyonlar ı : Ruam ?Bu hastal ı klardan: t ü berk ü loz • Q hummas , • streptokok enfeksiyonlar • difteri • s ü t ve besinlerle de bula şabilirler. HASTALIK KAYNAKLARI: hasta insanlar, ? port ö rler, ? semptomsuz olgular ve ? hayvanlar olabilir. ?Port ö rler Streptokok , ? meningokoksik menenjitte ?Semptomsuz olgular T ü berk ü loz ?Hayvanlar T ü berk ü loz , ? ruam , ? Q hummas , ? psitakoz ve ? ornitoz . ?Kaynaktan hastal k etkenlerinin ç k ş : Etken, genellikle solunum yoluna yerle şir. ? Mikroorganizmalar a ğ z ve burundan sa ç lan ? damlac klar ( droplet ) ile bula ş rlar. Damlac klarla bula şmada, damlac ğ n b ü y ü kl ü ğ ü ? ve f rlat lma h z ö nemlidir. On mikrondan b ü y ü k damlac klar ç o ğ unlukla ? burunda tutulurlar. 1-2 mikron b ü y ü kl ü ğ ü nde olan damlac klar n ? a şa ğ yukar yar s , bron şiol ve alveollere kadar inerler. Yar m mikrondan k üçü k damlac klar n solunum ? yoluna yerle şmeleri g üç t ü r. Bunlar ç o ğ unlukla hava ile i ç eriye al nd klar gibi ? solunum yoluna yerle şmeden yine hava ile d şar at l rlar . Damlac k b ü y ü kl ü ğ ü n ü n damlac klar n havada ? as l kalmas nda da ö nemi vard r. B ü y ü k damlac klar h zla çö kt ü kleri i ç in bunlar n ? solunum yolu ile al nma şanslar azd r. Buna kar ş l k k üçü k damlac klar daha uzun s ü re ? havada as l kald klar ndan bunlar n solunum yolu ile al nma olas l ğ fazlad r. Damlac klar n ula şt ğ uzakl k at lma h z na ? ba ğ l d r. Ö ks ü rme ve aks rma ile hem etrafa sa ç lan ? damla say s artar hem de damlac klar kaynaktan daha uzak mesafelere giderler . Konu şma s ras nda genellikle daha b ü y ü k ? damlac klar etrafa sa ç l r Damlac k ç ekirde ğ i Hava ile bula şan hastal klar n bula şmas nda ? damlac k ç ekirdeklerinin pay b ü y ü kt ü r. A ğ z ve burundan at lan damlac klar, havada ? as l dururken sular n kaybederler. Bu şekilde olu şan k üçü k toz par ç ac klar na ? damlac k ç ekirde ğ i denir. Hava ile bula ş an hastal klar n bula ş ma ş ekli 1. Do ğ rudan damlac k ile bula şma 2. Do ğ rudan hava yolu ile bula şma a- Damlac k ve damlac k ç ekirde ğ i ile bula şma b- Tozlarla bula şma 3. Dolayl bula şma1. Do ğ rudan damlac k ile bula ş ma Sa ğ lam ki şinin hastal k kayna ğ na yak n ? bulunmas ile olabilen bula şma şeklidir. Buna ö rnek olarak ? menengokoksik menenit , ? bo ğ maca ve ? k zam k g ö sterilebilir. ?1. Do ğ rudan damlac k ile bula ş ma Bu hastal klar n sa ğ lam insana bula şabilmesi ? i ç in sa ğ lam insan n kayna ğ n ç ok yak n na gelmesi gerekir . Bunun nedeni bu hastal k etkenlerinin ? dayan ks z olmas ve havada k sa bir s ü rede ö lmeleridir. a- Damlac k ve damlac k ç ekirde ğ i ile bula ş ma: Hastal k etkeninin dayan kl oldu ğ u hastal klarda ? g ö r ü l ü r. Etken dayan kl oldu ğ u i ç in havada uzun s ü re ? ya şayabilir ve hava ile bir yerden bir yere ta ş nabilir. Bu nedenle bu tip hastal klarda sa ğ lam insan n ? hastal k kayna ğ ile yan yana gelmesi, beraber olmas gerekmez. a- Damlac k ve damlac k ç ekirde ğ i ile bula ş ma: Bu tip bula şan hastal klar: k zam k ç k, kabakulak ? ve su ç i ç e ğ i gibi hastal klard r. Bu hastal klarda bir oda ya da evdeki hastal k ? kayna ğ ndan ç kan enfeksiyon ajanlar bir di ğ er oda ya da evdeki ç ocu ğ u enfekte edebilir .b- Tozlarla bula ş ma: Damlac klar ve damlac k ç ekirde ğ i ne kadar ? k üçü k olursa olsunlar zamanla yere çö kerler ve tozlara kar ş rlar. S ü p ü rme, silkme veya r ü zgarla kalkan ? kontamine tozlar solunum yoluna alan sa ğ lam ki şiler enfeksiyonu al r. Bula şman n bu şekilde olabilmesi i ç in hastal k ? etkeninin ç ok dayan kl olmas ve uzun s ü re canl kalabilmesi gerekir. b- Tozlarla bula ş ma: Bu şekilde bula şan hastal klara ö rnek olarak ? psitakoz , Q hummas ve ç i ç ek g ö sterilebilir . Karanl k yerlerde ç i ç ek virusunun toz i ç erisinde ? y llarca ya şayabildi ğ i saptanm şt r . 3. Dolayl bula ş ma: Bu tip bula şma kirlenmi ş e şya veya besin ? maddesi veya ellerle olan bula ş mad r. T ü berk ü loz, Q hummas , streptokok ? enfeksiyonlar ve şarbon bu şekilde bula şabilir .3. Dolayl bula ş ma: Ö rne ğ in şarbonlu hayvanlar n derileri ? şarbon basilinin sporlar ile kontamine olur. Bu derileri i şleyen i şç ilerde derilerden ? kalkan tozlar solunum yoluna girerek şarbon pn ö monisine yol a ç ar. Bu grup hastal ı klar; Bu enfeksiyonlar i ç erisinde solunum yolu ? enfeksiyonlar ç ok ö nemlidir. De ğ i şik ç al şmalarda yakla ş k olarak ? hekime ba şvuran her 10 hastadan 4-5’i bu enfeksiyonlar dolay s yla ba şvurmaktad r .Bu grup hastal ı klar; Yine ö zellikle geli şmekte olan ü lkelerde ? solunum yolu enfeksiyonlar sonucu geli şen pn ö moni ve bronkopn ö moni bebeklik ç a ğ nda en s k g ö r ü len ö l ü m nedenlerindendir. Bu grup hastal ı klar; Solunum yolu enfeksiyonlar duyarl olan ? toplumlarda genellikle h zla yay lan ve b ü y ü k salg nlar yapan hastal klard r. Bunun en belirgin ö rne ğ i grip salg nlar d r. ?YA Ş; Her ya şta g ö r ü lebilir. ? Ancak ç ocuklar ve ya şl larda ? hastal ğ n seyri ve sonu ç lar daha ciddidir .YER B ü t ü n b ö lgelerde g ö r ü lebilir . ?ZAMAN Mevsimsel ö zelli ğ i vard r. ? Genellikle k ş n son aylar na ve bahar n ilk ? aylar nda daha s k olarak g ö r ü l ü r. Bunda ö zellikle s k ş k ya şam n da etkisi ? vard r. Hava ile bula ş an hastal klarda genel sava ş y ö ntemleria. Bildirim Her bula ş c hastal kta oldu ğ u gibi hava ile bula ş an hastal klarda da olgular n erken haber al nmas hastal ğ n yay lmas n ö nlemek bak m ndan ö nemlidir. b. Ay r m (tecrit): Ay r m, bu hastal klarla sava şta ö nemli bir ? ö nlemdir. Ö zellikle direkt damlac k ile bula şan ? enfeksiyonlar ile sava şta yararl d r. c. Beslenmeyi d ü zeltme: K zam k, bo ğ maca, t ü berk ü loz gibi hava yolu ile ? bula ş an hastal klarda komplikasyonlar n g ö r ü lmesinde ve hastal ğ n a ğ r seyretmesinde hastan n beslenme durumunun ö nemi b ü y ü kt ü r. Genellikle iyi beslenemeyenlerde bu hastal klar ? a ğ r ge ç irilir. Daha s k ve a ğ r komplikasyonlar yapar ve ? ö l ü mlere neden olur. d. Port ö r veya semptomsuz olgular n aranmas ve tedavisi: Ö zellikle t ü berk ü loz gibi hastal klarda ? semptomsuz vakalar n tespiti ve tedavi edilmesi ö nemlidir. Streptokok ve menengokok enfeksiyonlar nda ? en ö nemli kaynak port ö rlerdir.e. Hasta hayvanlar: T ü berk ü lozdan korunmak i ç in hasta ineklerin ? yok edilmesi, ruam hastal ğ na kar ş hasta olan atlar n tespit ? edilerek ortadan kald r lmas , psitakoz ve ornitoz a ç s ndan ku şlar ve ö zellikle ? g ü vercinlerin kontrol alt nda tutulmas gereklidir. f. A ş lama: Difteri, bo ğ maca, k zam k, t ü berk ü loz, ? adenoviruslar n yapt ğ solunum yolu enfeksiyonlar , grip, kabakulak, Q hummas bu grup hastal klardan a ş ile korunulmas m ü mk ü n olan hastal klardand r. g. Laboratuvar hizmetlerinin geli ş tirilmesi: Hastalar n do ğ ru bir şekilde tan nabilmesi ? i ç in yeterli laboratuvar hizmetleri geli ştirilmelidir . h. Dezenfeksiyon: T ü m enfeksiyon hastal klar nda oldu ğ u ? gibi bu grup hastal klarda da dezenfeksiyon ö nemlidir. Ö zellikle v ü cut d ş nda uzun s ü re ? ya şayabilen t ü berk ü loz, difteri ve ruam gibi hastal klara kar ş olduk ç a etkilidir. i. Sa ğ l k e ğ itimi: Topluma ö ks ü r ü p aks r rken a ğ z n ? kapat lmas , solunum yolu enfeksiyonlar n n s k oldu ğ u ? d ö nemlerde kalabal k ortamlardan ka ç n lmas konular yan s ra port ö rlerin tespit edilebilmesi i ç in sa ğ l k ? e ğ itimi yap lmal d r. j. Ç evre ko ş ullar n n d ü zeltilmesi: S k ş k ya şaman n ö nlenmesi, ? toplu olarak bulunulan yerlerin ? havaland r lmas buralardaki toz oranlar n n en aza ? indirilmesi bu t ü r hastal klarla sava şta ö nemlidir. TE Ş EKKÜRLER