3 - Fizyoloji Hipotalamus Hipofiz Hormonları HİPOTALAMUS VE HİPOFİZ HİPOTALAMUS VE HİPOFİZ HORMONLARI HORMONLARI Prof.Dr.Meral AŞÇIOĞLU Prof.Dr.Meral AŞÇIOĞLU HİPOTALAMUS HORMONLARI HİPOTALAMUS HORMONLARI Hipotalamusun parvasellüler Hipotalamusun parvasellüler bölgesindeki sekretuar nöron bölgesindeki sekretuar nöron gövdelerinde sentezlenirler ve aksonal gövdelerinde sentezlenirler ve aksonal akımla taşınarak median eminenste akımla taşınarak median eminenste sonlanan akson ucundaki keseciklerde sonlanan akson ucundaki keseciklerde depolanıp uyarılara bağlı olarak depolanıp uyarılara bağlı olarak buradan salgılanırlar. buradan salgılanırlar. Hipotalamus- hipofiz sistemi Hipotalamus hormonları ön hipofiz Hipotalamus hormonları ön hipofiz hormonlarının salgılanmasını uyaran veya hormonlarının salgılanmasını uyaran veya baskılayan hipofizyotropik=hipofizertropik baskılayan hipofizyotropik=hipofizertropik etkili hormonlardır: etkili hormonlardır: GnRH, GHRH, GIH, TRH, PIH, PRH, CRH GnRH, GHRH, GIH, TRH, PIH, PRH, CRH • • Hipotalamik hormonlar PIH Hipotalamik hormonlar PIH (dopamin) hariç peptid yapılıdırlar. (dopamin) hariç peptid yapılıdırlar. • • Genelde etkilerini adenilat siklaz Genelde etkilerini adenilat siklaz aktivasyonu üzerinden aktivasyonu üzerinden gerçekleştirirler. gerçekleştirirler. HİPOFİZ BEZİ HORMONLARI HİPOFİZ BEZİ HORMONLARI (=Pituiter bez hormonları) (=Pituiter bez hormonları) 1. 1. Ön hipofiz (=adenohipofiz) Ön hipofiz (=adenohipofiz) hormonları hormonları 2. 2. Aralob (= parsintermedia) Aralob (= parsintermedia) hormonları hormonları 3. 3. Arkalob (= nörohipofiz) hormonları Arkalob (= nörohipofiz) hormonları Hipofiz hormonları Hipofiz hormonları Ön hipofiz Ön hipofiz hormonları hormonları • FSH, LH • TSH • ACTH • Prolaktin • GH Aralob Aralob hormonları hormonları • POMC ve türevleri Arka hipofiz hormonları Arka hipofiz hormonları • ADH (=vazopressin) • Oksitosin FSH, LH. FSH, LH. Glikoprotein yapısındadırlar,hipofizin Glikoprotein yapısındadırlar,hipofizin bazofilik özellikteki gonadotrop bazofilik özellikteki gonadotrop hücrelerinden GnRH ‘nın etkisi ile hücrelerinden GnRH ‘nın etkisi ile salgılanırlar. salgılanırlar. FSH,LH salgılanması menstrüel ritm gösterir FSH,LH salgılanmasında eksi geri bildirim ile düzenlenme FSH, LH salgılanmasında artı geribildirim ile kontrol. Prolaktin,CRH,melatonin,dopamin ve Prolaktin,CRH,melatonin,dopamin ve endorfinler , GnRH’nın buna bağlı olarak endorfinler , GnRH’nın buna bağlı olarak da FSH ve LH’nın salgılanmasını da FSH ve LH’nın salgılanmasını baskılarlar. baskılarlar. • • Gonadlar tarafından salgılanan inhibin ve Gonadlar tarafından salgılanan inhibin ve follistatin seçici olarak FSH’nın follistatin seçici olarak FSH’nın salgılanmasını baskılar,aktivin ise salgılanmasını baskılar,aktivin ise uyarır.Aktivin hipofiz hücrelerinde de uyarır.Aktivin hipofiz hücrelerinde de sentezlenir ve etkilerini otokrin ya da sentezlenir ve etkilerini otokrin ya da parakrin yolla da gerçekleştirir. parakrin yolla da gerçekleştirir. • • FSH ve LH’nın etkilerine adenilatsiklaz FSH ve LH’nın etkilerine adenilatsiklaz aracılık eder. aracılık eder. FSH ve LH’nin overler üzerindeki etkileri FSH ve LH’nin overler üzerindeki etkileri • • Overler üzerinde sinerjik etkileri vardır. Overler üzerinde sinerjik etkileri vardır. (Sinerjizma (Sinerjizma- -Sinerjik etki=Farklı maddelerin Sinerjik etki=Farklı maddelerin varlığında oluşan etkinin herbir maddenin ayrı varlığında oluşan etkinin herbir maddenin ayrı ayrı oluşturduğu etkiden daha fazla ayrı oluşturduğu etkiden daha fazla olmasıdır.İki şekilde olur:1.Sumasyon olmasıdır.İki şekilde olur:1.Sumasyon- -aditif aditif etki 2.potansiyalizasyon etki 2.potansiyalizasyon- -supra aditif etki) supra aditif etki) • • FSH özellikle foliküllerde proliferasyonu FSH özellikle foliküllerde proliferasyonu (folikülojenezi), LH ise özellikle gelişen (folikülojenezi), LH ise özellikle gelişen folikülden estrojen salgılanmasını uyarır. folikülden estrojen salgılanmasını uyarır. • • Salgılanan estrojen foliküllerden birinde FSH Salgılanan estrojen foliküllerden birinde FSH ve LH almaç yoğunluğunu artırıp FSH ve LH’nın ve LH almaç yoğunluğunu artırıp FSH ve LH’nın tümüyle bu folikül tarafından kullanılmasını ve tümüyle bu folikül tarafından kullanılmasını ve bu folikülün gelişmesini sağlar. bu folikülün gelişmesini sağlar. FSH,LH salgılanmasında menstrüel değişiklik FSH VE LH’nin testisler üzerindeki FSH VE LH’nin testisler üzerindeki etkileri etkileri • • FSH; seminifer tübülusları etkileyerek FSH; seminifer tübülusları etkileyerek spermatozoidlerin oluşumunu düzenler, spermatozoidlerin oluşumunu düzenler, • • Sertoli hücrelerinde andorejen bağlayıcı Sertoli hücrelerinde andorejen bağlayıcı protein ve inhibin sentez ve protein ve inhibin sentez ve salgılanmasını uyarır. salgılanmasını uyarır. • • LH, leydig hücrelerinde (=interstisiyel LH, leydig hücrelerinde (=interstisiyel hücrelerde) testosteron sentez ve hücrelerde) testosteron sentez ve salgılanmasını uyarır salgılanmasını uyarır TSH (=Tirotropin ) TSH (=Tirotropin ) • • Bazofilik özellikteki tirotrop hücrelerden salgılanan Bazofilik özellikteki tirotrop hücrelerden salgılanan glikoprotein yapısında bir hormondur. glikoprotein yapısında bir hormondur. • • Salgılanma TRH ile gerçekleştirilir,TRH kendi Salgılanma TRH ile gerçekleştirilir,TRH kendi almaçlarında down regülasyonla salgılanmayı almaçlarında down regülasyonla salgılanmayı düzenler. düzenler. • • Ortam sıcaklığı, çeşitli emosyonel durumlar Ortam sıcaklığı, çeşitli emosyonel durumlar hipotalamusu etkileyerek TRH ve TSH salgılanma hipotalamusu etkileyerek TRH ve TSH salgılanma düzeyini değiştirir. düzeyini değiştirir. • • Sempatik aktivitedeki artış TSH salgısında akut bir Sempatik aktivitedeki artış TSH salgısında akut bir azalmaya neden olur. azalmaya neden olur. • • Tiroid hormonları ; tirotrop hücrelerin TRH’ ya Tiroid hormonları ; tirotrop hücrelerin TRH’ ya duyarlılığını azaltarak, çok azda hipotalamustan TRH duyarlılığını azaltarak, çok azda hipotalamustan TRH salgısını azaltarak TSH salgısını azaltırlar. salgısını azaltarak TSH salgısını azaltırlar. TSH’nın etkileri; TSH’nın etkileri; Tiroid hormonlarının biyosentezini ve Tiroid hormonlarının biyosentezini ve salgılanmasını artırır. Bu etkilerini salgılanmasını artırır. Bu etkilerini tiroid hormonlarının sentez ve tiroid hormonlarının sentez ve salgılanmasında rol alan hemen her salgılanmasında rol alan hemen her kademeyi aktive ederek kademeyi aktive ederek gerçekleştirir. gerçekleştirir. Etkiye adenilatsiklaz aracılık eder. Etkiye adenilatsiklaz aracılık eder. ACTH ACTH ACTH, kortikotrop hücrelerde bulunan ACTH, kortikotrop hücrelerde bulunan POMC(proopiomelanokortin)’nin POMC(proopiomelanokortin)’nin parçalanması ile oluşan polipeptid yapılı bir parçalanması ile oluşan polipeptid yapılı bir hormondur. hormondur. ACTH ACTH 39 aa. li bir polipeptiddir. 39 aa. li bir polipeptiddir. • • Önhipofiz dışında gastrointestinal kanal ve Önhipofiz dışında gastrointestinal kanal ve lenfositlerde de sentezlenir, lenfositlerde de sentezlenir, Proopiomelanokortinin hidrolizi ve ACTH oluşumu ACTH salgılanması ACTH salgılanması • • Salgılanma CRH ile gerçekleştirilir, Salgılanma CRH ile gerçekleştirilir, • • Salgılanma gün içi değişiklik gösterir. Salgılanma gün içi değişiklik gösterir. CRH’nın ACTH salgılanmasını sağlayıcı etkisinde stoplazmik olayların özeti ACTH salgılanmasının düzenlenmesi ACTH salgılanmasının düzenlenmesi- -I I 1 1- -CRH salgılanması CRH salgılanması tarafdından: tarafdından: CRH CRH salgılanması GABA tarafından ve salgılanması GABA tarafından ve adrenerjik nöron etkinliği ile azaltılır, adrenerjik nöron etkinliği ile azaltılır, kolinerjik ve serotonerjik sinirlerle kolinerjik ve serotonerjik sinirlerle artırılır ve bu etkiler ACTH artırılır ve bu etkiler ACTH salgılanmasına da aynen yansır. salgılanmasına da aynen yansır. ACTH salgılanmasının düzenlenmesi ACTH salgılanmasının düzenlenmesi- -II II 2 2- -ACTH salgılanmasındaki diğer etkenler: ACTH salgılanmasındaki diğer etkenler: • • Vazopressin, katekolaminler,sitokinler direkt Vazopressin, katekolaminler,sitokinler direkt adenohipofiz üzerinden ACTH salgılanmasını artırır. adenohipofiz üzerinden ACTH salgılanmasını artırır. • • Kortizol eksi geri bildirim ile salgılanmayı azaltır. Kortizol eksi geri bildirim ile salgılanmayı azaltır. • • Somatostatin salgılanmayı azaltır. Somatostatin salgılanmayı azaltır. • • ACTH kendiside eksi geri bildirim ile CRF üzerinden ACTH kendiside eksi geri bildirim ile CRF üzerinden salgılanmasını azaltır. salgılanmasını azaltır. • • Fiziksel , mental ve emosyonel stres, travmalar; CRF Fiziksel , mental ve emosyonel stres, travmalar; CRF ‘nin dolayısı ile ACTH’ nın salgılanmasını artırır. ‘nin dolayısı ile ACTH’ nın salgılanmasını artırır. • • ANH, CRH ‘nın ve ACTH’ nın salgılanmasını ve ANH, CRH ‘nın ve ACTH’ nın salgılanmasını ve CRH’nın ACTH salgılatıcı etkisini baskılar. CRH’nın ACTH salgılatıcı etkisini baskılar. ACTH salgılanmasının düzenlenmesi ACTH’nin etkileri ACTH’nin etkileri ACTH’ın etkilerine adnilatsiklaz aracılık eder. ACTH’ın etkilerine adnilatsiklaz aracılık eder. Adrenal hücrelerin özellikle kütlelerini artırarak Adrenal hücrelerin özellikle kütlelerini artırarak böbrek üstü kabuğundaki özel yapıların büyümesini böbrek üstü kabuğundaki özel yapıların büyümesini sağlar. sağlar. • • Özellikle kortizol ve diğer glukokortikoidlerin sentez Özellikle kortizol ve diğer glukokortikoidlerin sentez ve salgılanmalarını artırır. ve salgılanmalarını artırır. • • Aldosteron üzerindeki etkisi çok azdır. Aldosteron üzerindeki etkisi çok azdır. • • Glukokortikoid sentez basamaklarının pek çoğunu Glukokortikoid sentez basamaklarının pek çoğunu uyarır.Hücreye DDL alınmasını uyarır. uyarır.Hücreye DDL alınmasını uyarır. • • ACTH glukokortikoid sentezi sırasında hücre içinde ACTH glukokortikoid sentezi sırasında hücre içinde serbest kolesterol oluşumunu artırır, serbest kolesterol oluşumunu artırır, • • Etkili olduğu en önemli basamak kolesterolün Etkili olduğu en önemli basamak kolesterolün pregnenolon’a dönüşüm basamağıdır. pregnenolon’a dönüşüm basamağıdır. ACTH’ın ilk 13 aminoasidi MSH ACTH’ın ilk 13 aminoasidi MSH yapısındadır. Bu nedenle ACTH’nın aşırı yapısındadır. Bu nedenle ACTH’nın aşırı salgılanması pigmentasyona neden salgılanması pigmentasyona neden olur. olur. PROLAKTİN PROLAKTİN (=laktojenik h. = mamotropik h.= (=laktojenik h. = mamotropik h.= galaktopoetik h.) galaktopoetik h.) Protein yapılı bir hormondur. Protein yapılı bir hormondur. Kadın ve erkekte normal koşullarda Kadın ve erkekte normal koşullarda plazmada bulunur. plazmada bulunur. Plazma düzeyi gün içi değişiklik gösterir. Plazma düzeyi gün içi değişiklik gösterir. Prolaktinin etkileri Prolaktinin etkileri • • Gebelikte; estrojen, projesteron,kortizol ve GH ile Gebelikte; estrojen, projesteron,kortizol ve GH ile birlikte süt bezlerinin fiziksel gelişimini uyarır. birlikte süt bezlerinin fiziksel gelişimini uyarır. • • Postpartum dönemde insülin ve kortizol ile Postpartum dönemde insülin ve kortizol ile birlikte(kazein,laktalbümin, birlikte(kazein,laktalbümin,ß ß- -laktoglobulin gibi süt laktoglobulin gibi süt proteinlerinin genlerinin transkripsiyonunu uyararak proteinlerinin genlerinin transkripsiyonunu uyararak ve laktoz sentezinde rol alan enzimleri etkinleştirip ve laktoz sentezinde rol alan enzimleri etkinleştirip sentezlerini artırarak) laktasyonun başlatılmasınını sentezlerini artırarak) laktasyonun başlatılmasınını ve sürdürülmesini sağlar. ve sürdürülmesini sağlar. • • Laktasyonu uyardığı düzeylerde FSH ve LH’nin Laktasyonu uyardığı düzeylerde FSH ve LH’nin sentez ve salgılanmasını azaltır. sentez ve salgılanmasını azaltır. • • İmmünostimülan etkisi vardır. İmmünostimülan etkisi vardır. Prolaktin salgılanması üzerine Prolaktin salgılanması üzerine hipotalamusun asıl etkisi baskılayıcı hipotalamusun asıl etkisi baskılayıcı yöndedir. yöndedir. Prolaktin salgısını baskılayan Prolaktin salgısını baskılayan hipotalamus hormonları: hipotalamus hormonları: • • PIH=dopamin PIH=dopamin • • GNRH GNRH- -ilişkili peptid (=GNRH associated ilişkili peptid (=GNRH associated peptid=GAP.) peptid=GAP.) Prolaktin salgısı; oksitosin, TSH, TRH, Prolaktin salgısı; oksitosin, TSH, TRH, PRH ve uyku ile artırılır. Estrojen PRH ve uyku ile artırılır. Estrojen yavaş gelişen artırıcı bir etki oluşturur. yavaş gelişen artırıcı bir etki oluşturur. Hipofizin aralob hormonları: Hipofizin aralob hormonları: Aralobda bulunan POMC’nin Aralobda bulunan POMC’nin parçalanma parçalanma ürünleridir. ürünleridir. Aralopta POMC’nin parçalanması Aralopta POMC’nin parçalanması POMC POMC ? ? ? ?- - MSH + CLIP+ MSH + CLIP+? ?- -LPH + LPH + ß ß endorfin endorfin şeklinde olur. şeklinde olur. Bu reaksiyon nedeniyle aralopta Bu reaksiyon nedeniyle aralopta CLIP=(=kordikotropin benzeri aralop peptidi), CLIP=(=kordikotropin benzeri aralop peptidi), LPH=(=ipotropik hormon) ve endorfinler LPH=(=ipotropik hormon) ve endorfinler bulunur. bulunur. Endorfinler: Endorfinler: Morfin benzeri etki Morfin benzeri etki oluşturan maddelerdir. oluşturan maddelerdir. Beyindeki opiat almaçlarına bağlanıp Beyindeki opiat almaçlarına bağlanıp aneljezi sedasyon, solunum aneljezi sedasyon, solunum depresyonu ve miyozis oluştururlar. depresyonu ve miyozis oluştururlar. ß ß endorfin, strese yanıt olarak ACTH endorfin, strese yanıt olarak ACTH ile birlikte salgılanır.Ara lobda çok ile birlikte salgılanır.Ara lobda çok azdır. azdır. Hipofiz loblarında bulunan diğer Hipofiz loblarında bulunan diğer hormonlar: hormonlar: Gastrin, CCK, renin, anjiotensin Gastrin, CCK, renin, anjiotensin- -II, CGRP II, CGRP gibi hormonlar da hipofiz loblarında gibi hormonlar da hipofiz loblarında bulunabilen hormonlardır. bulunabilen hormonlardır.