Hukuka Giriş Hukukun Temel Kavramları (kitap ön izleme) Kemal Gözler ÖĞ R E N CD D O S T U ® S E RD SD SUNUŞ Doğu Roma D mparatoru Jüstinyen tarafından M.S. 529-533 yıllarında D stanbul’da hazırlatılıp yürürlüğe konulan Corpus Iuris Civilis’ten önce Roma D mparatorluğunda hukuk eğitimi tam bir kaos içindeydi. Corpus Iuris Civilis’ten önce hukuk ku- ralları dağınık haldeydi. Hukuk kitapları ise uzun, karışık ve bu- lanıktı. Üstelik F. H. Lawson’ın ifadesine göre “hiçbir servetin satın alamayacağı ve hiçbir yeteneğin sindiremeyeceği” sayıda hukuk kitabı vardı. Jüstinyen, Corpus Iuris Civilis’in bir parçası olan Digesta’nın başlangıcında “kanunların insanın anlama ka- pasitesini aşan sonsuz bir karmaşa içinde (ita esse confusum, ut in infinitum extendatur et nullius humanae naturae capacitate concludatur)” olduğunu söylüyordu (Corpus Iuris Civilis [Ed. Paul Kreuger], Berlin, 1954 ). Dolayısıyla hukuk eğitimi olağanüstü zordu. Rivayete göre hukuk öğrencileri, hukuk hocalarını D mparator Jüstinyen’e şika- yet ederler. Bunun üzerine imparator Jüstinyen bir yandan dağı- nık hukuk kurallarının derlenmesini emreder ki ortaya Corpus Iuris Civilis’in bir parçası olan Codex çıkar (7 Nisan 529). Jüstinyen diğer yandan, hukuk öğrencileri için, açık ve basit bir ders kitabı hazırlanmasını emreder ki ortaya Institutiones (Ders- ler) çıkar (21 Kasım 533). Bu husus Jüstinyen’in ağzından daha Institutiones başlangıcında (Proemium) “hukuka aşık gençler (cupidae legum iuventuti)”e hitaben şu şekilde açıklanır: I “Şimdiye kadar karmakarışık olan kanunlarımızı uyumlu hale (constitutiones antea confusas in luculentam ereximus consonantiam) getirdikten sonra, artık kulaklarınız ve beyniniz gereksiz ve yan- lış şeyler (tam aures quam animae vestrae nihil inutile nihilque perpe- ram positum) işitmesin, ama sadece uygulanabilecek olan şeyler öğrenesiniz diye (sed quod in ipsis rerum optinet argumentis), Tribo- nian, Theofilus ve Dorotheus’u, hukuk biliminin temel unsurları- nı (legitimae scientiae prima elementa) içeren bu kitabı hazırlamakla görevlendirdik. Bu kanunları şevk ve arzuyla öğreniniz ve kendi- nizi öyle yetiştiriniz ki, öğreniminizin sonunda, devletimizin size emanet edilecek kısımlarını yönetmeye ehil olun” (Ibid). Aynı bakış açısı Institutiones’in birinci kitabının ilk başlığının ikinci paragrafında da şu şekilde açıklanır: “Hukukunun öğretilmesinde en uygun yol, konuları önce açık ve basit bir şekilde (si primo levi ac simplici) açıklamak, sonra da her bir konuyu ayrıntılarıyla ve tam olarak (post deinde diligentissima atque exactissima interpretatione singula) incelemektir. Yok eğer he- nüz acemi ve bilgisiz olan öğrencinin beynini daha başlangıçta pek çok şeyle doldurmaya (ab initio rudem adhuc et infirmum animum studiosi multitudine ac varietate rerum oneraverimus) kalkar- sak, şu iki şeyden biri olur (duorum alterum aut): Ya öğrenci hukuk eğitiminden kaçar (desertorem studiorum); ya da normalde kolay bir yoldan (ad quod leniore via) daha çabuk ulaşabileceği bir nok- taya ancak çok büyük bir emekle (cum magno labore eius) ve ço- ğunlukla da kendine güvenini yitirdikten (saepe etiam cum diffi- dentia) sonra ulaşır” (Ibid). Codex ve Institutiones yürürlüğe girdikten sonra D mparator Jüs- tinyen, sadece Codex’in uygulanmasını ve hukuk fakültelerinde ders kitabı olarak sadece Institutiones’in okutulmasını emreder. Yeni uygulamayı desteklemek için Jüstinyen bütün eski kanun ki- taplarının imha edilmesini emreder. Jüstinyen bununla da yetin- mez, Codex ve Institutiones’in yorumlanmasını yasaklar. Zira ona göre bunlar “kayadan akan su kadar berrak”tır (http://fr.wikipedia.org/ wiki/Corpus_juris_civilis ). II Günümüz Türkiye’sinde de hukuk eğitimi, Jüstinyen’den önce D stanbul’daki hukuk eğitimini andırmaktadır. Ülkemizde hukuk eğitimi tam bir kaos içindedir. Sayısız ders kitabı vardır. Bunlar hacim bakımından kalın, içerik bakımından ise bulanık- tırlar. Bu kitaplarda neyin söylendiği anlaşılmaz. Pek çok yo- ruma, görüşe ve karşı görüşe yer verilir. Hukuk kuralının kendi- sinden habersiz öğrenciler, bu kural hakkında farklı yorumları, görüş ve karşı görüşleri öğrenmek zorunda kalır. Öğrenciler bir hukuk kuralı hakkında pek çok yazarın görüşünü öğrenirler; ama ne ilahî hikmetse kuralın kendisini bir türlü öğrenemezler. Günümüz Türkiye’sinde de artık Institutiones ayarında kısa, açık ve basit ders kitapları yazmak ve bulanık ders kitaplarını tasfiye etmenin zamanı gelmiştir. Nasıl Jüstinyen’in Institutio- nes’i 533 yılında Doğu Roma’daki, yani D stanbul’daki hukuk öğrencilerini işkenceden kurtarmış ise, günümüz Türkiye’sinde de hukuk öğrencilerini işkenceden kurtaracak ders kitapları yazmanın vaktidir. Dş te “öğrenci dostu” serisi, böyle bir anla- yışla yola çıkıyor. “Öğrenci dostu” kitap, Institutiones’in açtığı yoldan giden, “açık ve basit (levi ac simplici)” bir şekilde yazılmış olan ve öğ- rencilere hukuku “kolay yoldan (ad leniore via)” ve “çok büyük bir emek harcamaksızın (sine magno labore)” öğretmeyi amaç- layan kitap demektir. “Öğrenci dostu” kitap, hacim bakımından ince, içerik bakı- mından ise “kaynak suyu gibi berrak” olan bir kitaptır. “Öğrenci dostu” kitapla ders çalışmak işkence değil, bir zevk haline gele- cek. Öğrenci dostu kitapla öğrencinin kendine güveni geri gelecek. Cupidae legum iuventuti salutem!* Kemal Gözler * Hukuka aşık gençlere selamlar! III Ekin Basın Yayın Dağıtım, ISBN: 978-605-4301-53-9 (c) 2010. Her hakkı mahfuzdur. Öğrenci Dostu Serisi, No: 3 Birinci Baskı: Ekim 2003 Yedinci Baskı: Eylül 2010 Dizgi ve Sayfa Düzeni: Kemal Gözler Kapak: Kemal Gözler (Fikir), Murat Özbey (Uygulama) Eleştirileriniz D çin: kgozler@hotmail.com Kitabın Tanıtımı: www.anayasa.gen.tr/htk.htm Baskı: Star Ajans Ltd. Şti. Soğukkuyu Mah. Havaalanı Cad. Güneş Sok. no 2, Osmangazi – Bursa. Tel: 0224-249 23 20. Sertifika No: 15366 Yayınevi: Ekin Basım Yayın Dağıtım, Burç Pasajı no: 27; Altıparmak-BURSA, Tel: 0224-220 16 72; 223 04 37; Fax: 0224-223 41 12. Sertifika No: 0607-16-008681 Web: www.ekinyayinevi.com E-mail: info@ekinyayinevi.com Kütüphane Tasnif Numaraları Library of Congress: K230.G69 H8 2010 Dewey: 340.1 GÖZ 2010 KORSAN YAYINCILARA VE FOTOKOPD CD LERE UYARI: 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 3.3.2004 tarih ve 5101 sayılı Kanunla değişik 72’nci maddesi, bir kitabı herhangi bir şekilde (fotokopi dahil) çoğaltanları, dağı- tanları, satanları, ticarî amaçla elinde bulunduranları, 2 (iki) yıldan 4 (dört) yıla kadar hapis cezasıyla veya 50.000 TL’den 150.000 TL’ye kadar ağır para ceza- sıyla veya zararın ağırlığı dikkate alınarak bunların her ikisiyle birden cezalan- dırmaktadır. D KTD BAS KONUSUNDA UYARILAR: 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 35’inci maddesine göre, bir kitaptan iktibas (alıntı) yapılabilmesi için şu şartlara uyulması gerekir: (1) D ktibas, bir eserin “bazı cümle ve fıkralarının” bir başka esere alınmasıyla sınırlı olmalıdır. (2) D ktibas, maksadın haklı göstere- ceği bir nispet dahilinde ve münderecatını aydınlatmak maksadıyla yapılmalıdır. (3) D ktibas, belli olacak şekilde yapılmalıdır. (4) D ktibas ister aynen, ister mealen olsun, eserin ve eser sahibinin adı belirtilerek iktibasın kaynağı gösterilmelidir. (5) D ktibas edilen kısmın alındığı yer (sayfa numarası) belirtilmelidir (m.35). 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (m.71/4), yukarıdaki şartlara aykırı olarak “kaynak göstermeyen veya yanlış yahut kifayetsiz veya aldatıcı kaynak” göstererek iktibas yapan kişileri, 2 (iki) yıldan 4 (dört) yıla kadar hapis ceza- sıyla veya 50.000 TL’den 150.000 TL’ye kadar ağır para cezasıyla veya zararın ağırlığı dikkate alınarak bunların her ikisiyle birden cezalandırmaktadır. IV Ö Ğ R E N C D D O S T U ® S E R D S D Dngilizce Karşılıklarıyla HUKUKUN TEMEL KAVRAMLARI 12 Eylül 2010 Tarihli Halkoylamasıyla Kabul Edilen 5982 Sayılı Anayasa Değişikliği Kanununa Göre Güncelleştirilmiş Yedinci Baskı Prof. Dr. Kemal GÖZLER Uludağ Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi Bursa - Eylül 2010 AÇIKLAMA “Hukuka giriş” alanında yazılmış dört kitabımız vardır: Birincisi (Hukukun Ge- nel Teorisine Giriş, Ankara, US-A Yayıncılık, 1998) yüksek lisans-doktora öğrenci- lerine ve bu alanın uzmanlarına yönelik olarak hazırlanmış bir teorik inceleme kita- bıdır. İkincisi (Hukuka Giriş, Bursa, Ekin Kitabevi, Yedinci Baskı, 2010), hukuk fakültesi lisans öğrencilerine yönelik olarak hazırlanmış bir ders kitabıdır. Üçüncü- sü (Hukukun Temel Kavramları, Bursa Ekin Kitabevi, Yedinci Baskı, 2010) iktisadî ve idarî bilimler fakültesi öğrencilerine yöneliktir. Dördüncüsü (Genel Hukuk Bilgi- si, Bursa Ekin Kitabevi, Onuncu Baskı, 2010) ise, meslek yüksekokulu öğrencileri- ne yönelik olarak hazırlanmış bir kısa ders kitabıdır. OKUYUCULARA UYARI Elinizde tuttuğunuz kitap, kağıt ve mürekkepten ibaret değildir. Yazarın alın terinin ürünüdür. Keza bu kitabın ortaya çıkmasında yazarın yanında, gra- fiker, matbaacı, yayıncı gibi daha pek çok kişinin emeği vardır. Bir kitabın kor- san baskısı veya fotokopi yoluyla çoğaltılması, başta yazar olmak üzere, bu ki- tabın ortaya çıkması için çalışan pek çok kişinin emeğinin çalınması anlamına gelir. Korsan veya fotokopi kitap satın alarak emek hırsızlığına ortak olmayınız! Lütfen bu kitabın korsan veya fotokopi nüshalarını satanları yayınevine (0224 223 04 37) veya yazara (kgozler@hotmail.com) bildiriniz. Bandrolsüz nüs- halar veya bandrol numarası arka kapakta belirtilen bandrol seri numaralarını tutmayan kitaplar korsandır. Bir kitabın fiyatı ile o kitabın korsan baskısının veya fotokopisinin fiyatını karşılaştırmamak gerekir. Bir kitabın fiyatı, kağıt ve baskı giderinin yanında, telif ücreti, dizgi ve grafiker ücreti, yayıncı ve dağıtımcı payı ve vergilerden oluşmaktadır. Korsan yayıncının veya fotokopicinin ise kağıt ve mürekkepten başka bir gideri yoktur. Bir kitabın kağıt değeri ile o kitabın emek değeri arasında nasıl bir fark oluğunu anlamanız için size şunu yapmanızı tavsiye ederiz: Bu kitabın sonunda yer alan “Türkçe-Dngilizce Hukuk Terimleri Sözlüğü”nü yapmaya çalışınız. Bu- nun için kitabın metninde geçen tırnak içindeki 800 küsur Türkçe hukuk teri- mini ve onların yanındaki parantez içindeki Dngilizce ka rşılıklarını tek tek yaz- manız, daha sonra bunları alfabetik olarak sıralamanız gerekmektedir. Böylece 15 sayfadan oluşan Sözlüğü siz yapmış olacaksınız. Bu iş için en az 5 gün çalış- manız gerekir. Ancak sizin harcadığınız bu 5 günlük emeği, bir başkası, bu ki- tabın sözlük bölümünü 5 saniyede fotokopi ederek gasp edebilmektedir. Bir kitaptan yazar telif ücreti alamıyor, yayıncı kitaba yatırdığı parayı çı- karamıyorsa, o kitabın yeni baskı yapma ihtimali yoktur. Keza yazdığı kitaptan telif ücreti alamayan bir yazardan kitabın güncelleştirilmiş yeni baskısını hazır- lamasını beklemek gerçekçi değildir. Eğer üniversite ders kitabı yazarları, bir gün, kitap yazmaktan vazgeçerlerse, bundan en büyük zararı üniversite öğren- cileri görür. Korsan veya fotokopi kitap alan öğrencilerin şunu çok iyi bilmesi gerekir: Bütün öğrencilerin korsan veya fotokopi kitap aldığı gün Türkiye’de yeni bir ders kitabı yayınlanmayacaktır ve o zaman bu öğrenciler fotokopi etti- recek kitap da bulmayacaklardır. Korsan baskı ve fotokopi, kitabı öldürmek üzere. Haberiniz olsun! ÖNSÖZ Hukukun Temel Kavramları isimli bu kitap, beşinci baskısından itibaren bir takım değişikliklere uğradı. Kitapta göze çarpan ilk değişiklik boyutundadır. Önceki bas- kılarda 16,5 cm x 23,5 cm boyutlarında olan bu kitap, beşinci baskı- sından itibaren 13,5 cm x 19,5 cm boyutlarına indirilmiştir. Dkinci değişiklik ise sayfa sayısındadır. Önceki ba skılarda 192 sayfa olan bu kitap, beşinci baskıdan itibaren 350 sayfaya ulaşmış- tır. Sayfa sayısı artışının temel sebebi, kitabın boyutlarının küçül- mesidir. Sayfanın eni-boyu küçülünce haliyle sayfa sayısı artmıştır. Sayfa sayısı artışındaki ikinci neden, metin içinde pek çok hukukî kavramın Dngilizce karşılıklarının verilmesi ve kit abın sonuna 30 sayfalık bir Türkçe-Dngilizce ve Dngilizce-Türkçe h ukuk terimleri sözlüğü eklenmesidir. Üçüncü değişiklik ise beşinci baskıdan itibaren bu kitabın ana metninde standart olarak 11 punto times karakterlerinin kullanıl- masıdır. Önceki baskılarda, kitap çok kalın olmasın diye, pek çok bölümde, ana metinde yer yer 9 puntoya kadar inen küçük punto- lar kullanılmıştır. Punto küçüklüğü yüzünden önceki baskılarda bazı bölümlerin okunması oldukça zorlaşmıştı. Biçim bakımından son değişiklik ise beşinci baskıdan itibaren kitabın bazı yerlere konuyla ilgili resimler konulmasıdır. Burada özellikle belirtmek isteriz ki, önceki baskılarla beşinci ve sonraki baskılar arasında ana metinde bazı güncelleştirmeler ve düzeltmeler dışında artma yoktur. Şunu çok açıkça söyleyebiliriz ki, önceki baskılar ile beşinci ve sonraki baskılar arasında öğrenci- lerin çalışacağı metnin uzunluğu bakımından kesinlikle bir artış yoktur. Bu baskıda yenilik olan Dngilizce terimler bir yana bırakılır- sa, önceki baskılardaki toplam kelime sayısı ile bu baskıdaki top- lam kelime sayısı aşağı yukarı aynıdır. VIII HUKUK UN TEM E L K AVR AM LAR I Bu kitabın beşinci baskısından itibaren içerik bakımından ye- niliği, kullanılan Türkçe hukuk terimlerinin yanına parantez içinde italik harflerle Dngilizce karşılıklarının verilmes idir. Bunun yap- mamamızın başlıca sebebi şudur: Bir kere, artık günümüzde hukuk alanında da uluslararası ilişkilerde geçerli dil Dn gilizce haline gel- miştir. Bir öğrencinin Dngilizce bilmesi onun mezun olduktan sonra iyi bir iş bulması bakımından ona büyük bir avantaj sağlamaktadır. Zaten bu nedenle pek çok üniversitede eğitim Dngili zce olarak ya- pılmaya çalışılmaktadır. Türkçe eğitim veren üniversitelerin bazı- larında da Dngilizce hazırlık sınıfları, eğitim dön emlerinde de mes- leki Dngilizce dersleri bulunmaktadır. Bu tür ünive rsitelerde Huku- kun Temel Kavramları veya Hukuka Giriş derslerinin verilmesinde çok büyük güçlük çekilmektedir. Çünkü bu alanda Türkiye’deki hukukun temel kavramları veya hukuka giriş kitapları anlayışıyla yazılmış uygun Dngilizce hukuka giriş ders kitaplar ı yoktur. Biz de hiç olmazsa, Türkçe hukukun temel kavramları kitabımızda geçen Türkçe hukuk terimlerinin yanına Dngilizce karşılık larını verelim; böylece bu sorun bir ölçüde çözülsün diye düşündük. Ayrıca şunu da belirtelim. Bir yabancı dil öğrenmek bir yılda olacak bir şey değildir. Gerçek ve kalıcı bir yabancı dil bilgisi uzun yıllara yayılmış, günlük olağan bir öğrenme sürecini gerektirir. Öğ- rencilerin normal hukuk eğitimi sürecinde, Türkçe olarak bir hu- kuk kavram veya kurumunu öğrenirken, bu arada aynı kavram ve kurumun Dngilizce karşılığını da görmeleri, bu kavr amın Dngilizce- sini öğrenmelerine ve hafızalarına yerleştirmelerine önemli bir kat- kı sağlar. Kanımızca tek bir hukuk Dngilizcesi ders i yerine, Türkçe anlatılan hukuk derslerinin içine yeri geldikçe çeşitli Dngilizce hu- kuk terimlerinin serpiştirilmesinde pedagojik açıdan sayısız yarar vardır. Kitabın sonuna bu kitapta verilen Dngilizce terimle ri sıralaya- rak bir Türkçe-Dngilizce ve bir de Dngilizce-Türkçe Hukuk Terimleri Sözlüğü ekledik. Her birinde 800’den fazla terim bulunmaktadır. Türk hukuk terimlerinin Dngilizceye çevrilmesi konu sunda karşılaşılan güçlükle ilgili olarak 319’uncu sayfada yer alan açık- lamaya bakınız. Kemal Gözler DÇDNDEKDLER Bölüm 1 HUKUKUN BD LGD KAYNAKLARI I. Mevzuat ........................................................................................1 II. Yargı Kararları .............................................................................3 1. Anayasa Mahkemesi Kararları ..................................................3 2. Yargıtay Kararları.....................................................................4 3. Danıştay Kararları ....................................................................4 4. Askerî Yüksek D dare Mahkemesi Kararları ................................4 5. Askerî Yüksek D dare Mahkemesi Kararları ................................4 6. Uyuşmazlık Mahkemesi Kararları .............................................5 III. Bilimsel Eserler ..........................................................................5 A. Hukuk Dergileri.......................................................................5 B. Başlıca Genel Eserler ...............................................................6 Kaynak Arama ........................................................................... 14 Bölüm 2 T O P L U M S A LD Ü Z EN K U R A L L A R I I. Hukuk Kuralları........................................................................... 16 II. Din Kuralları .............................................................................. 18 III. Ahlâk Kuralları ......................................................................... 21 IV. Örf ve Adet Kuralları ................................................................ 23 - Toplumsal Düzen Kuralları Arasında Karşılaştırma.............................. 26 - Toplumsal Düzen Kurallarının Ortak Fonksiyonu...................................28 B ö lü m 3 H U K U K U N K A Y N AK LA R I I. Hukukun Asıl Kaynakları............................................................. 31 A. Yazılı Kaynaklar.................................................................... 31 1. Anayasa ............................................................................. 32 2. Kanun................................................................................ 34 3. Kanun Hükmünde Kararname............................................. 36 a) Olağan Dönem Kanun Hükmünde Kararnameleri ........... 37 a) Olağanüstü Hâl Kanun Hükmünde Kararnameleri .......... 38 X H UK UK UN TEM E L K A VR AM LAR I 4. Uluslararası Andlaşma ....................................................... 38 5. Tüzük ................................................................................ 41 6. Yönetmelik ........................................................................ 42 B. Yazısız Kaynak: Örf ve Adet Hukuku..................................... 44 II. Yardımcı Kaynaklar ................................................................... 45 A. Doktrin (Bilimsel Görüşler) ................................................... 45 B. D çtihatlar (Yargı Kararları) ..................................................... 46 Bölüm 4 H U K U K U N D A L L A R I (Kamu Hukuku - Özel Hukuk Ayrımı) I. Kamu Hukuku-Özel Hukuk Ayrımı .............................................. 47 1. Özel Hukuku .......................................................................... 47 2. Kamu Hukuku ........................................................................ 48 II. Kamu Hukukunun Dalları ........................................................... 50 A. Uluslararası Hukuk (Devletler Hukuku).................................. 50 B. Anayasa Hukuku.................................................................... 51 C. D dare Hukuku ......................................................................... 52 D. Vergi Hukuku ........................................................................ 53 E. Ceza Hukuku.......................................................................... 54 F. Ceza Usûl Hukuku.................................................................. 55 II. Özel Hukukun Dalları................................................................. 56 A. Medenî Hukuk ....................................................................... 56 1. Kişiler Hukuku ....................................................................... 57 2. Aile Hukuku........................................................................... 58 3. Miras Hukuku ........................................................................ 58 4. Eşya Hukuku .......................................................................... 59 B. Borçlar Hukuku ..................................................................... 59 C. Ticaret Hukuku ...................................................................... 61 1. Ticarî Dş letme Hukuku ............................................................ 61 2. Şirketler Hukuku .................................................................... 62 3. Kıymetli Evrak Hukuku .......................................................... 62 4. Sigorta Hukuku ...................................................................... 62 5. Deniz Ticareti Hukuku............................................................ 63 D. Devletler Özel Hukuku .......................................................... 63 1. Vatandaşlık Hukuku ............................................................... 64 2. Yabancılar Hukuku................................................................. 64 3. Kanunlar D htilafı..................................................................... 65 4. Milletlerarası Usûl Hukuku..................................................... 65 D ÇD ND EKD LER XI E. Dş Hukuku .............................................................................. 66 E. Medenî Usûl Hukuku ............................................................. 69 F. D cra ve D flas Hukuku ............................................................... 70 B ö l ü m 5 Y A R G I Ö R G Ü T Ü Yargı ve Mahkeme Kavramı............................................................ 72 I. Anayasa Yargısı........................................................................... 73 1. Kuruluşu ................................................................................ 74 2. Görev ve Yetkileri ................................................................. 75 3. Anayasaya Uygunluk Denetimi Şekilleri ................................. 75 a) Soyut Norm Denetimi (D ptal Davası) .................................. 76 b) Somut Norm Denetimi (D tiraz Yolu) ................................... 76 4. Anayasa Mahkemesi Kararları ................................................ 77 II. Adlî Yargı .................................................................................. 77 A. Mevcut Sistem ....................................................................... 78 1. D lk Derece Mahkemeleri ..................................................... 79 a) Hukuk Mahkemeleri................................................................ 79 aa) Sulh Hukuk Mahkemeleri ................................................. 80 bb) Asliye Hukuk Mahkemeleri .............................................. 80 a) Ceza Mahkemeleri .................................................................. 81 aa) Sulh Ceza Mahkemeleri .................................................... 82 bb) Asliye Ceza Mahkemeleri................................................. 82 cc) Ağır Ceza Mahkemeleri .................................................... 83 2. Üst Derece Mahkemesi: Yargıtay........................................ 84 a) Daireler .................................................................................. 85 b) Hukuk ve Ceza Genel Kurulları............................................... 85 c) Büyük Genel Kurul ................................................................ 85 - Adlî Yargının Dş leyişi ............................................................... 87 Hukuk Yargısının Dş leyişi....................................................... 87 Ceza Yargısının Dş leyişi ........................................................ 88 B. Gelecekteki Sistem: Bölge Adliye Mahkemeleri Kurulduktan Sonraki Sistem ....................................................................... 90 1. D lk Derece Mahkemeleri ..................................................... 91 2. D stinaf Derecesi: Bölge Adliye Mahkemeleri....................... 91 3. Temyiz Derecesi: Yargıtay................................................. 94 III. D darî Yargı ................................................................................ 97 A. D lk Derece Mahkemeleri......................................................... 97 1. D dare Mahkemeleri ............................................................ 97 XII H UK UK UN TEM E L K AVR AM LAR I 2. Vergi Mahkemeleri ............................................................ 98 B. Üst Derece Mahkemeleri ........................................................ 99 1. Bölge D dare Mahkemeleri ....................................................... 99 2. Danıştay................................................................................. 99 IV. Askerî Ceza Yargısı ................................................................ 100 A. D lk Derece Mahkemeleri....................................................... 101 1. Disiplin Mahkemeleri .......................................................... 101 2. Askerî Mahkemeler .............................................................. 101 B. Üst Derece Mahkemesi: Askerî Yargıtay .............................. 101 V. Askerî D darî Yargı: Askerî Yüksek D dare Mahkemesi................. 102 VI. Uyuşmazlık Yargısı: Uyuşmazlık Mahkemesi .......................... 102 - Hakimlerin Bağımsızlığı ve Hakimlik Teminatı........................... 104 - Avrupa D nsan Hakları Mahkemesi ............................................... 105 B ö l ü m 6 D A V A T Ü R L E R D Dava Kavramı............................................................................... 107 Dava Türleri ................................................................................. 108 I. Hukuk Davaları ......................................................................... 108 A. Eda Davaları........................................................................ 109 B. Tespit Davaları .................................................................... 109 C. D nşaî Davalar (Yenilik Doğuran Davalar).............................. 110 Hukuk Davalarıyla D lgili Diğer Hususlar ................................... 110 Davada Taraflar................................................................................... 110 D spat Yükü........................................................................................... 110 Delil.................................................................................................... 111 Taraflarca Hazırlama D lkesi .................................................................. 111 Tarafların Talepleriyle Bağlılık D lkesi ................................................... 112 Hüküm ................................................................................................ 112 Cebrî D cra ............................................................................................ 112 II. Ceza Davaları........................................................................... 113 Ceza Davalarıyla D lgili Diğer Hususlar...................................... 114 Davada Taraflar................................................................................... 114 Re'sen Araştırma D lkesi ........................................................................ 114 Deliller................................................................................................ 114 Karar................................................................................................... 115 D nfaz ................................................................................................... 115 III. D darî Davalar........................................................................... 116 A. D ptal Davası ......................................................................... 116 B. Tam Yargı Davaları ............................................................. 117 D ÇD ND EKD LER XIII 1. Tazminat Davaları............................................................ 117 2. D dari Sözleşmelerden Doğan Davalar................................ 118 3. Vergi Davaları ................................................................. 118 Bölüm 7 HUKUK KURALLARININ UYGULANMASI I. Kanunda Kural Bulunmayan Hâllerde Örf ve Âdet Hukukunun Uygulanması ve Hakimin Hukuk Yaratması Sorunu .................. 121 A. Özel Hukuk Alanında Örf ve Âdetin Uygulanması veya Hakimin Hukuk Yaratması ................................................... 122 B. Kamu Hukuku Alanında Hâkim Örf ve Âdete Göre Karar Veremez ve Keza Hukuk Yaratamaz..................................... 123 II. Kanunlardaki Boşlukların Hakimin Takdir Yetkisiyle Doldurulması Sorunu................................................................ 124 III. Hukuk Kurallarının Uygulanmasında Yorum Sorunu................ 126 IV. Hukuk Kurallarının Uygulanmasında Çatışma Sorunu.............. 127 1. Lex Superior (Üst Kanun) D lkesi............................................ 128 2. Lex Posterior (Sonraki Kanun) D lkesi .................................... 128 3. Lex Specialis (Özel Kanun) D lkesi ......................................... 129 V. Hukuk Kurallarının Yer Bakımından Uygulanması Sorunu........ 130 A. Mülkîlik D lkesi ..................................................................... 130 B. Şahsîlik D lkesi ...................................................................... 130 VI. Hukuk Kurallarının Zaman Bakımından Uygulanması Sorunu.. 131 A. Kanunların Yürürlüğe Girmesi ............................................. 132 1. Kanunda Açık Hüküm Varsa................................................. 132 2. Kanunda Açık Hüküm Yoksa................................................ 132 B. Kanunların Yürürlükten Kalkması ........................................ 132 1. Kendiliğinden Yürürlükten Kalkma....................................... 133 2. Başka Bir Kanunla Yürürlükten Kaldırma: D lga ..................... 133 a) Sarih D lga......................................................................... 134 b) Zımnî D lfa........................................................................ 134 3. Anayasa Mahkemesinin Kararıyla Yürürlükten Kaldırma: D ptal. 134 VII. Kanunların Geçmişe Uygulanması Sorunu.............................. 135 A. Kural: Kanunların Geçmişe Uygulanmaması D lkesi ............... 135 B. Kanunların Geçmişe Uygulanmaması D lkesinin D stisnaları ..... 137 1. Özel Hukuk Alanında: Kamu Düzeninden Kaynaklanan D stisnalar Olabilir............................................................. 137 XIV HU KU KU N T EM E L KAVR AM LAR I 2. Ceza Hukuku Alanında: Failin Lehine Olan Kanun Geçmişe Uygulanır .......................................................... 138 3. Muhakeme Hukuku Alanında: Derhal Yürürlük D lkesi Geçerlidir ........................................................................ 138 Bölüm 8 HUKUKÎ OLAYLAR, FDDLLER VE DŞLEMLER I. Hukukî Olaylar .......................................................................... 139 II. Hukukî Fiiller........................................................................... 141 A. Hukuka Aykırı Fiiller........................................................... 141 B. Hukuka Uygun Fiiller........................................................... 141 III. Özel Hukukta Hukukî Dş lemler ................................................ 143 A. Hukukî Dş lemin Unsurları..................................................... 143 1. D rade Açıklaması.............................................................. 143 2. Hukukî Sonuç .................................................................. 144 B. Hukukî Dş lemlerin Çeşitleri .................................................. 144 1. Tek Taraflı Hukukî Dş lemler–Çok Taraflı Hukukî Dş lemler .... 145 2. Sağlararası Hukukî Dş lemler-Ölüme Bağlı Hukukî Dş lemler.... 146 3. D vazlı Hukukî Dş lemler–D vazsız Hukukî Dş lemler ............... 146 4. Taahhüt Dş lemleri–Tasarruf Dş lemleri ................................ 147 5. Sebebe Bağlı Olan–Sebebe Bağlı Olmayan Dş lemler.......... 147 IV. Kamu Hukuku Dş lemleri .......................................................... 148 A. Yasama Dş lemleri ................................................................. 149 B. Yargı Dş lemi......................................................................... 149 C. Yürütme Dş lemleri veya D darî işlemler................................... 150 1. Tek-Yanlı D darî Dş lemler................................................... 151 a) Bireysel D darî Dş lemler ................................................ 151 b) Düzenleyici D darî Dş lemler .......................................... 151 2. D ki-Yanlı D darî Dş lemler: D darî Sözleşmeler........................ 151 Bölüm 9 HAK KAVRAMI I. Genel Olarak ............................................................................. 153 II. Hakların Çeşitleri ..................................................................... 154 A. Kamu Hakları ...................................................................... 155 1. Negatif Statü Hakları ....................................................... 155 2. Pozitif Statü Hakları......................................................... 156 D ÇD ND EKD LER XV 3. Aktif Statü Hakları........................................................... 156 B. Özel Haklar.......................................................................... 157 1. Mutlak Haklar.................................................................. 157 a) Mallar Üzerindeki Mutlak Haklar .......................................... 158 aa) Maddî Mallar Üzerindeki Haklar .................................... 158 i) Mülkiyet Hakkı........................................................... 158 ii) Sınırlı Aynî Haklar .................................................... 158 bb) Gayri Maddî Mallar Üzerindeki Haklar .......................... 159 b) Kişiler Üzerindeki Mutlak Haklar.......................................... 160 2. Nispî Haklar .................................................................... 160 III. Hakların Korunması ................................................................ 161 A. Talep Yolu........................................................................... 162 B. Dava Yolu ........................................................................... 162 1. Özel Hukukta: Eda Davası, Tespit Davası ve D nşaî Dava... 163 2. Ceza Hukukunda: Kamu Davası ve Şahsî Dava................. 163 3. D dare Hukukunda: D ptal Davası ve Tam Yargı Davası........ 163 C. Kişinin Kendi Hakkını Bizzat Koruması Yolu....................... 146 1. Meşru Müdafaa ................................................................ 164 2. Iztırar Hali ....................................................................... 165 3. Kendi Hakkını Korumak D çin Kuvvet Kullanma Yolu ....... 166 B ö lü m 1 0 M Ü E YY D DE K A V R AMI I. Genel Olarak ............................................................................. 167 II. Müeyyide Çeşitleri ................................................................... 169 A. Özel Hukuk Müeyyideleri .................................................... 169 1. Cebrî D cra......................................................................... 170 2. Tazminat.......................................................................... 171 3. Geçersizlik....................................................................... 172 a) Yokluk ................................................................................. 172 b) Butlan .................................................................................. 173 aa) Mutlak Butlan......................................................................... 173 bb) Nispî Butlan ........................................................................... 174 B. Kamu Hukuku Müeyyideleri ................................................ 175 1. Ceza Hukuku Alanında Müeyyide: Ceza........................... 175 2. D dare Hukuku Alanında .................................................... 176 a) Yokluk........................................................................ 176 b) D ptal ............................................................................ 176 c) Tazminat ..................................................................... 176 XVI HU KU KU N T EM E L KAVR AM LAR I B ö lü m 1 1 K D Ş D L D K K A V R AM I Genel Olarak Kişi ve Kişilik Kavramı ........................................... 179 I. Gerçek Kişiler ........................................................................... 180 A. Kişiliğin Başlangıcı ve Sona Ermesi..................................... 180 1. Gerçek Kişiliğin Başlangıcı.............................................. 180 2. Gerçek Kişiliğin Sona Ermesi........................................... 180 a) Ölüm............................................................................... 180 b) Gaiplik............................................................................ 181 B. Kişinin Ehliyetleri................................................................ 181 1. Hak Ehliyeti..................................................................... 181 2. Fiil Ehliyeti...................................................................... 181 a) D çeriği ............................................................................. 181 b) Şartları ............................................................................ 183 aa) Ergin (Reşit) Olmak .................................................. 183 bb) Ayırt Etme (Temyiz) Gücüne Sahip Olmak................ 183 cc) Kısıtlı Olmamak........................................................ 184 c) Fiil Ehliyeti Bakımından Kişilerin Sınıflandırılması ......... 185 aa) Tam Ehliyetliler ........................................................ 185 bb) Sınırlı Ehliyetliler ..................................................... 185 cc) Sınırlı Ehliyetsizler ................................................... 186 cc) Tam Ehliyetsizler ...................................................... 187 II. Tüzel Kişiler ............................................................................ 188 A. Özel Hukuk Tüzel Kişileri ................................................... 189 1. Kişi Toplulukları.............................................................. 190 a) Dernekler ........................................................................ 190 b) Şirketler .......................................................................... 191 Kolektif Şirket............................................................... 192 Komandit Şirket............................................................. 192 Anonim şirket................................................................ 192 Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit Şirket ............... 193 Kooperatifler ................................................................. 193 2. Mal Toplulukları: Vakıflar ............................................... 194 B. Kamu Hukuku Tüzel Kişileri................................................ 195 1. Kişi Topluluğu Şeklindeki Kamu Tüzel Kişileri: Kamu D dareleri .......................................................................... 196 a) Devlet (Merkezî D dare) ................................................ 197 b) Mahallî D dareler .......................................................... 198 D ÇD ND EKD LER XVII aa) D l Özel D daresi ...................................................... 198 bb) Belediye .............................................................. 199 cc) Köy ...................................................................... 199 2. Mal Topluluğu Şeklindeki Kamu Hukuku Tüzel Kişileri: Kamu Kurumları.................................................................. 200 a) D darî Kamu Kurumları ................................................. 200 b) D ktisadî Kamu Kurumları............................................. 201 c) Sosyal Kamu Kurumları .............................................. 201 d) Bilimsel, Teknik ve Kültürel Kamu Kurumları............. 201 e) Düzenleyici ve Denetleyici Kamu Kurumları ............... 202 f) Kamu Kurumu Niteliğindeki Meslek Kuruluşları.......... 202 B ö lü m 1 2 S O R U M L U L U K K A V RA M I I. Siyasî Sorumluluk...................................................................... 204 A. Kolektif Siyasî Sorumluluk .................................................. 204 B. Bireysel Siyasî Sorumluluk .................................................. 205 II. Cezaî Sorumluluk ..................................................................... 206 A. Suçun Maddî Unsuru ........................................................... 207 1. Hareket............................................................................ 207 2. Netice ............................................................................. 207 3. Nedensellik Bağı ............................................................. 207 B. Suçun Manevî Unsuru .......................................................... 208 1. D snat Yeteneği.................................................................. 208 2. Kusurluluk....................................................................... 209 a) Kast ........................................................................... 209 b) Taksir ......................................................................... 209 Ceza Sorumluluğunu Ortadan Kaldıran Haller........................... 210 1. Kaza ve Tesadüf .............................................................. 210 2. Mücbir Sebep................................................................... 211 3. Cebir ............................................................................... 211 4. D krah ve Tehdit ................................................................ 212 5. Meşru Müdafaa ................................................................ 212 6. Iztırar Hâli ...................................................................... 213 III. Malî Sorumluluk ..................................................................... 214 A. Medenî Sorumluluk ............................................................. 215 1. Akdî Medenî Sorumluluk ................................................. 216 XVIII H UKU KU N T EM E L KA VR AM LAR I 2. Haksız Fiil Sorumluluğu .................................................. 216 3. Sebepsiz Zenginleşmeden Doğan Sorumluluk................... 217 B. D darî Sorumluluk.................................................................. 218 1. Akdî D darî Sorumluluk ..................................................... 218 2. Sözleşme Dışı D darî Sorumluluk ....................................... 219 a) Kusurlu Sorumluluk ................................................... 219 b) Kusursuz Sorumluluk ................................................. 220 aa) Risk Sorumluluğu ................................................. 220 bb) Fedakarlığın Denkleştirilmesi D lkesi ...................... 220 - D darenin Sorumluluğunun Şartları ...................................... 221 - D darenin Sorumluluğunu Ortadan Kaldıran Hâller............... 222 Mücbir Sebep ................................................................. 222 Beklenmeyen Hâl ........................................................... 222 Sorumluluk Türleri Arasında Karşılaştırma.................................... 223 1. Müeyyideleri Bakımından .................................................... 223 2. Muhatapları Bakımından....................................................... 223 3. Yetkili Makam Bakımından .................................................. 223 4. Sebepleri Bakımından........................................................... 224 B ö l ü m 1 3 B O R Ç K A V R A M I I. Borç ve Borç D lişkisi Kavramı .................................................... 226 A. Borç Kavramı ...................................................................... 227 B. Borç D lişkisi Kavramı ........................................................... 227 II. Borcun Kaynakları ................................................................... 228 A. Hukukî Dş lemlerden (Sözleşmelerden) Doğan Borçlar........... 229 1. Sözleşme Kavramı ........................................................... 230 2. Sözleşmenin Kurulması (Sözleşmelerin Unsurları)............ 230 a) D cap............................................................................. 230 b) Kabul.......................................................................... 231 3. Sözleşmelerin Şekli.......................................................... 232 a) Kural: Yazılı Şekil....................................................... 232 b) Yazılı Şekil ................................................................. 232 c) Resmî Şekil................................................................. 233 4. Muhtelif Sözleşme Türleri................................................ 233 a) Mülkiyetin Devri Amacı Güden Sözleşmeler................ 234 aa) Satım .................................................................... 234 D ÇD ND EKD LER XIX bb) Trampa................................................................. 235 cc) Bağışlama ............................................................. 235 b) Kullandırma Amacı Güden Sözleşmeler....................... 235 aa) Kira Sözleşmesi .................................................... 235 bb) Ariyet Sözleşmesi................................................. 237 cc) Karz Sözleşmesi.................................................... 237 c) Dş Görme Amacı Güden Sözleşmeler............................ 238 aa) Hizmet Sözleşmesi................................................ 238 bb) D stisna Sözleşmesi................................................. 239 cc) Vekâlet Sözleşmesi ............................................... 240 d) Muhafaza (Saklama) Amacı Güden Sözleşmeler .......... 240 Vedia Sözleşmesi........................................................ 241 e) Teminat Amacı Güden Sözleşmeler ............................. 241 Kefalet Sözleşmesi ..................................................... 241 f) Talih ve Tesadüf Sözleşmeleri...................................... 242 aa) Kumar ve Bahis Sözleşmesi................................... 242 bb) Ömür Boyunca Gelir Sözleşmesi........................... 242 cc) Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi....................... 242 g) Şirket Sözleşmeleri: Adî Şirket.................................... 243 B. Haksız Fiillerden Doğan Borçlar .......................................... 244 2. Haksız Fiil Sorumluluğunun Şartları................................. 244 a) Fiil .............................................................................. 244 b) Zarar........................................................................... 244 aa) Maddî Zarar .......................................................... 244 bb) Manevî Zarar........................................................ 245 c) Nedensellik Bağı ........................................................ 245 d) Kusur.......................................................................... 246 aa) Kast ..................................................................... 246 bb) D hmal ................................................................... 246 e) Hukuka Aykırılık ........................................................ 247 2. Haksız Fiil Sorumluluğunun Sonucu: Zararın Tazmini ...... 247 C. Sebepsiz Zenginleşmeden Doğan Borçlar ............................. 248 III. Borçların Hüküm ve Sonuçları................................................. 249 A. Borcun D fası......................................................................... 250 B. Borcun D fa Edilmemesi......................................................... 252 1. Kavram............................................................................ 252 2. Hükümleri........................................................................ 253 a) Aynen D fa Davası......................................................... 253 XX HU KU KU N T EM E L K AVR AM LAR I b) Tazminat Davası ........................................................ 253 c) Sözleşmenin Feshi ...................................................... 253 C. Borçlunun Temerrüdü .......................................................... 253 1. Tanımı ............................................................................. 253 2. Şartları............................................................................. 254 a) Borç Muaccel Olmalıdır .............................................. 254 b) D htar............................................................................ 254 3. Borçlunun Temerrüdünün Hüküm ve Sonuçları................. 255 a) Genel Sonuçlar............................................................ 255 b) Özel Sonuçlar.............................................................. 255 aa) Para Borçlarına D lişkin Sonuçlar ............................ 255 (1) Temerrüt Faizi ................................................. 256 (2) Munzam Zarar Tazminatı .................................. 257 bb) D ki Tarafa Borç Yükleyen Sözleşmelerde Borçlunun Temerrüdünün Sonuçları ...................... 257 IV. Borçların Sona Ermesi ............................................................ 258 A. D fa ....................................................................................... 258 B. D bra...................................................................................... 258 C. Yenileme (Tecdit) ................................................................ 258 D. Alacaklı ve Borçlu Sıfatının Birleşmesi................................ 259 E. Kusursuz D mkânsızlık ........................................................... 259 F. Takas ................................................................................... 261 G. Zamanaşımı ......................................................................... 262 B ö l ü m 1 4 M Ü L K D Y E T K A V R A M I I. Mülkiyet Hakkının Tanımı ve Komşu Kavramlar........................ 264 Aynî Hakların Türleri ............................................................... 265 1. Mülkiyet Hakkı ................................................................... 265 2. Sınırlı Aynî Haklar ............................................................... 265 II. Mülkiyetle D lgili Görüşler ......................................................... 267 A. Klasik (Liberal-Bireyci) Görüş............................................. 267 B. Marksist (Kolektivist) Görüş ................................................ 268 C. Modern (Karma) Görüş ........................................................ 269 D. Türk Hukukundaki Mülkiyet Anlayışı .................................. 269 III. Mülkiyet Hakkının Konusu: “Eşya”dır..................................... 270 A. Eşya Kavramı ...................................................................... 270 D ÇD ND EKD LER XXI 1. Maddi Olma..................................................................... 271 2. D ktisadi Değeri Bulunmak................................................. 271 3. Hakimiyet kurulmaya Elverişli Olma................................ 271 4. D nsan Vücuduhna D lişkin Olma ......................................... 272 5. Sınırlanabilir Olma .......................................................... 272 B. Eşya Türleri ......................................................................... 273 1. Taşınır Eşya..................................................................... 273 2. Taşınmaz Eşya ................................................................. 273 IV. Mülkiyet Hakkının Kapsamı.................................................... 273 A. Asıl Eşya ............................................................................. 273 B. Bütünleyici Parça................................................................. 274 C. Eklenti................................................................................. 274 V. Mülkiyet Hakkının D çeriği: Mülkiyet Hakkından Doğan Yetki ve Ödevler ........................................................... 275 A. Mülkiyet Hakkından Doğan Yetkiler .................................... 276 1. Aktif (Müspet, Olumlu) Yetkiler ...................................... 276 a) Kullanma Yetkisi ........................................................ 277 b) Yararlanma Yetkisi .................................................... 277 c) Tasarruf Yetkisi .......................................................... 277 2. Koruyucu Yetkiler (Menfi Yetkiler) ................................. 278 a) D stihkak Davası............................................................ 278 b) Haksız Elatmanın Önlenmesi Davası .......................... 278 B. Mülkiyet Hakkına Getirilen Sınırlamalar ve Mülkiyet Hakkından Doğan Ödevler...................................... 279 VI. Mülkiyet Hakkının Türleri....................................................... 281 A. Tek Mülkiyet ....................................................................... 281 B. Birlikte Mülkiyet ................................................................. 281 1. Paylı Mülkiyet ................................................................. 282 2. Elbirliği Mülkiyeti ........................................................... 283 VII. Mülkiyet Hakkının Kazanılması ............................................. 284 A. Taşınmaz Mülkiyetinin Kazanılması..................................... 285 1. Aslen Kazanma ................................................................ 285 2. Devren Kazanma: Resmî Şekil+Tapu Siciline Tescil......... 286 B. Taşınır Mülkiyetinin Kazanılması......................................... 287 1. Aslen Kazanma ................................................................ 287 a) D hraz ........................................................................... 288 XXII HU KU KU N T EM E L KAVR AM LAR I b) Bulma ......................................................................... 288 c) Düşme ve Sürüklenme ................................................. 288 d) Dş leme ......................................................................... 288 e) Karışma ve Birleşme ................................................... 288 2. Devren Kazanma.............................................................. 289 B ö l ü m 1 5 M D R A S K A V R A M I I. Mirasçılar .................................................................................. 291 A. Yasal Mirasçılar................................................................... 292 Hısımlık Kavramı ve Hısımlığın Türleri ............................... 292 a) Kan Hısımlığı.............................................................. 293 b) Kayın Hısımlığı........................................................... 293 1. Kan Hısımlarının Mirasçılığı ............................................ 294 a) Birinci Dereceden Mirasçılar: Altsoy ........................... 294 b) D kinci Dereceden Mirasçılar: Ana-Baba ....................... 288 c) Üçüncü dereceden Mirasçılar: Büyük Ana ve Büyük Baba ......................................... 295 2. Sağ Kalan Eşin Mirasçılığı ............................................... 295 3. Evlatlığın Mirasçılığı ....................................................... 296 4. Devletin Mirasçılığı ......................................................... 297 B. Atanmış Mirasçılar............................................................... 297 1. Mirasçı Atama ................................................................. 297 2. Belirli Mal Bırakma ......................................................... 297 II. Ölüme Bağlı Tasarruflar ........................................................... 298 A. Ölüme Bağlı Tasarruf Şekilleri............................................. 298 1. Vasiyet ........................................................................... 298 2. Miras Sözleşmesi ............................................................ 299 B. Miras Bırakanın Tasarruf Özgürlüğü ve Yasal Mirasçıların Saklı Payları ........................................................................ 299 III. Mirasın Geçişi......................................................................... 302 A. Mirasın Açılması (m.575-576) ............................................. 302 B. Mirasa Ehliyet (m.577-583).................................................. 303 1. Miras Bırakanın Ölümü Anında Sağ Olmak ...................... 303 2. Mirastan Yoksun Olmamak .............................................. 303 IV. Mirasçılıktan Çıkarma............................................................. 305 V. Mirasın Kazanılması................................................................. 307 D ÇD ND EKD LER XXIII 1. Kendiliğinden Geçiş......................................................... 307 2. Bütün Olarak Geçiş.......................................................... 307 3. Kişisel Sorumluluk........................................................... 308 4. Elbirliği Mülkiyeti ........................................................... 308 5. Müteselsil Sorumluluk ..................................................... 308 VI. Mirasçılık Sıfatının D spatı........................................................ 309 VII. Mirasın Paylaştırılması .......................................................... 310 Bibliyografya ........................................................................ 311-318 Hukuk Terimlerinin D ngilizceye Çevirisi Konusunda Açıklama . 319-333 Türkçe-D ngilizce Sözlük ....................................................... 319-333 D ngilizce-Türkçe Sözlük ....................................................... 334-348 Yazarın Özgeçmişi ve Yayın Listesi ....................................... 349-350 TABLOLAR LDSTESD TABLO 2.1: Toplumsal Düzen Kuralları Arasında Karşılaştırma .... 27 TABLO 3.1: Hukukun Yazılı Kaynakları ........................................ 33 TABLO 5.1: Türkiye’de Yargı Kolları ............................................ 42 TABLO 12.1: Sorumluluk Türlerinin Karşılaştırılması .................. 206 ŞEMALAR LDSTESD ŞEMA 3.1: Hukukun Kaynakları .................................................... 31 ŞEMA 3.2: Anayasa Değişikliği Usûlü ........................................... 33 ŞEMA 4.1: Hukukun Dalları .......................................................... 49 ŞEMA 5.1: Adlî Yargı Kuruluşları ................................................. 78 ŞEMA 5.2: Adlî Yargı Kuruluşları (Gelecekteki Sistem) ................. 91 ŞEMA 5.2: D darî Yargı Kuruluşları ................................................. 97 ŞEMA 6.1: Dava Türleri .............................................................. 108 ŞEMA 7.1: Özel Hukukta Hukukun Uygulanması ......................... 123 ŞEMA 7.2: Kanunların Zaman Bakımından Uygulanması ............. 131 ŞEMA 7.4: Kanunların Geçmişe Uygulanması .............................. 135 ŞEMA 8.1: Olaylar ...................................................................... 142 ŞEMA 8.2: Tek Yanlı Hukukî Dş lem, Sözleşme ve Karar ............... 146 ŞEMA 8.4: D darî Dş lemler ............................................................. 151 XXIV H UK UK UN TEM E L KA VR AM LAR I ŞEMA 9.1: Haklar ....................................................................... 155 ŞEMA 9.2: Hakların Korunması Yolları ....................................... 161 ŞEMA 10.1: Müeyyide Çeşitleri ................................................... 169 ŞEMA 11.1: Kişiler ...................................................................... 179 ŞEMA 11.2: Gerçek Kişilerin Ehliyetleri ..................................... 184 ŞEMA 11.3: Özel Hukuk Tüzel Kişilerinin Türleri ...................... 190 ŞEMA 11.4: Kamu Tüzel Kişileri ................................................. 196 ŞEMA 12.1: Hukukta Sorumluluk Türleri ..................................... 203 ŞEMA 12.2: Malî Sorumluluk ...................................................... 215 ŞEMA 13.1: Borcun Kaynakları ................................................... 228 ŞEMA 13.2: Borçların Hükümleri ................................................ 250 ŞEMA 14.1: Aynî Haklar ............................................................. 266 ŞEMA 14.2: Mülkiyet Hakkının D çeriği (Yetkiler ve Ödevler) ....... 276 ŞEMA 14.3: Mülkiyet Türleri ...................................................... 281 ŞEMA 14.4: Mülkiyet Hakkının Kazanılması ............................... 285 ŞEMA 15.1: Mirasçılar ................................................................ 292 ŞEMA 15.2: Hısımlık Türleri ....................................................... 292 KISALTMALAR AÜHF: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi AÜSBF: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi AY: Anayasa BTHAE: Bankacılık ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü BK: Borçlar Kanunu CK: Ceza Kanunu CMUK: Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu HUMK: Hukuk Usûlü Muhakemeleri Kanunu DD K: D cra ve D flas Kanunu D ÜHF: D stanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi D YUK: D darî Yargılama Usûlü Kanunu KHK: Kanun hükmünde kararname m.: Madde MK: Medenî Kanun RG: Resmî Gazete TK: Ticaret Kanunu Bölüm 1 HUKUKUN BDLGD KAYNAKLARI PLÂN I. Mevzuat II. Yargı Kararları 1. Anayasa Mahkemesi Kararları 2. Yargıtay Kararları 3. Danıştay Kararları 4. Askerî Yargıtay Kararları 5. Askerî Yüksek D dare Mahkemesi Kararları 6. Uyuşmazlık Mahkemesi Kararları III. Bilimsel Eserler A. Hukuk Dergileri B. Başlıca Genel Eserler Kaynak Arama Bu kitabın konusunu “hukukun temel kavramları (funda- mental concepts of law)” oluşturmaktadır. Ancak hukukun te- mel kavramlarını görmeden önce, “hukukun bilgi kaynakları (literary sources of law)”nı, yani hukuk kurallarının bulunacağı yerleri ve bunların kapsamları hakkında bilgi edinilecek metin- leri kısaca görmek gerekir. Hukukunun bilgi kaynakları “mev- zuat”, “yargı kararları” ve “bilimsel eserler” olmak üzere üçe ayrılır: I. MEVZUAT Hukukun bilgi kaynaklarından birincisi mevzuattır. “Mev- zuat (legislation)”, anayasa, kanun, kanun hükmünde kararna- me, uluslararası andlaşma, tüzük, yönetmelik ve diğer düzenle- yici işlemlerden oluşur. Mevzuata ulaşmanın en sağlam kaynağı Resmî Gazetedir. “Resmî Gazete (Official Gazette)”, RG 2 HUKU KUN TEM E L KA V R AM LAR I harfleriyle kısaltılır. Resmî Gazete, Başbakanlık Mevzuatı Ge- liştirme ve Yayın Genel Müdürlüğü tarafından Ankara’da ya- yımlanmaktadır. Resmî Gazete, gaze- te bayilerinde satılmaz. Resmî Gazete kural olarak günlüktür; ancak bazen acele yayınlanması lazım gelen bir metin için aynı gün ikinci bir sayı da- ha çıkarılır. Buna “mükerrer sayı” de- nir. Resmî Gazetenin 2000 yılından buyana olan sayılarına internet üze- rinden ücretsiz olarak http://rega.basbakanlik.gov.tr adresinden ulaşılabilir ve bu sitede arama yapılabilir. Kanun, kanun hükmünde kararname, tüzük ve çeşitli yö- netmelik ve tebliğlere internet üzerinden ücretsiz olarak Başba- kanlık Mevzuat Bilgi Sisteminden (e-mevzuat) (http://mevzuat. basbakanlik.gov.tr) ulaşılabilir. Kanunların hazırlık çalışmaları- na (teklif ve tasarı metinlerine, gerekçelerine, kanunun kabulü sırasında TBMM’de yapılan tartışmalara da www.tbmm.gov.tr adresinden erişilebilir. D nternette daha pek çok ücretli ya da üc- retsiz mevzuat sitesi vardır: wwww.kazanci.com.tr (Kazancı Yayınları); www.mevbank.com (Lebib Yalkın Yayınları) gibi. Mevzuat ararken, internette, o mevzuatla ilgili olan kamu kurum ve kuruluşunun web sitesi de ziyaret edilebilir. Özellikle yönetmelik, tebliğ, sirküler, genelge gibi çeşitli düzenleyici iş- lemler için böyle yapmak gerekir. Örneğin mahallî idareler ile ilgili bir yönetmeliği www.mahalli-idareler.gov.tr adresindeki D çişleri Bakanlığı Mahallî D dareler Genel Müdürlüğünün inter- net sitesinden; kamu mallarıyla ilgili bir yönetmeliği veya ge- nelgeyi www.milliemlak.gov.tr adresindeki Maliye Bakanlığı Millî Emlâk Genel Müdürlüğünün internet sitesinden bulmak mümkün olabilir. Keza bir belediye yönetmeliğini bulmak için o belediyenin web sayfasına; bir üniversite yönetmeliğini bul- mak için o üniversitenin web sayfasına bakılabilir. B Ö LÜM 1 : H UKU KU N BD LGD KAY NA K LAR I 3 Ceza Kanunu, Medenî Kanun, Borçlar Kanunu, Ticaret Kanunu gibi temel kanunlar kitapçıklar şeklinde piyasada bu- lunmaktadır. Örneğin Seçkin Yayınları, “Kanun Metinleri Dizi- si” adı altında pek çok önemli kanunu cep kitabı boyutunda ki- tapçık hâlinde yayınlamıştır. II. YARGI KARARLARI Hukukun bilgi kaynaklarından ikincisi “yargı kararları (ju- risdictional decisions)” veya daha doğrudan bir ifadeyle “mah- keme kararları (court decisions)”dır. Hukuk alanında çalışacak herkes, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Askerî Yük- sek D dare Mahkemesi ve Uyuşmazlık Mahkemesi kararlarına ihtiyaç duyar. O nedenle bu yüksek mahkemelerin kararlarına nasıl ulaşılacağının bilinmesi gerekir. 1. Anayasa Mahkemesi Kararları.- “Anayasa Mahkemesi kararları (decisions of the Constitutional Court)”, Resmî Gaze- tede ve Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergi- sinde yayınlanmaktadır. Bu dergi, AMKD veya AYMKD şeklinde kısaltılmaktadır. Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisinin ilk sayısı 1964 yılında yayınlanmıştır. En son olarak 43’üncü sayısı yayınlanmıştır. Türk Anayasa Mahke- mesi kararlarına bu mahkemenin resmî inter- net sitesi olan www.anayasa.gov.tr adresinden ulaşılabilmektedir. Anayasa Mahkemesi karar- larına atıf usûlü örneğin şöyledir: Anayasa Mahkemesi, 23 Ha- ziran 1998 Tarih ve E.1998/3, K.1998/28 Sayılı Karar, Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, Sayı 35, Cilt 1, s.211. (E. “esas sa- yısı”; K. de “karar sayısı”nın kısaltmasıdır. Esas sayısı, dava dosyasına verilen numara, karar sayısı ise karara verilen numaradır. Örneğin “K.1998/28” o mahkemenin o türden 1998 yılında verdiği 28’inci karar demektir). 2. Yargıtay Kararları.- “Yargıtay kararları (decisions of the Court of Cassation)”, Yargıtay Kararlar Dergisinde (YKD) 4 HUKU KUN TEM E L KA V R AM LAR I yayınlanmaktadır. Bu dergi YKD şeklinde kısaltılmaktadır. Yargıtayın pek çok emsal kararına internet üzerinden www. yargitay.gov.tr adresinden ulaşılabilir. Yargıtay kararlarına atıf usûlü örneğin şöyledir: Yargıtay Dördüncü Hukuk Dairesi, 17 Kasım 1986 Tarih ve E.1986/4898, K.1986/7786 Sayılı Karar, Yargıtay Kararlar Dergisi, Cilt 13, Sayı 2, s.200. 3. Danıştay Kararları.- 1937-1971 yılları arasında olan “Danıştay kararları (decisions of the Council of State)”, Danıştay Kararlar Dergi- sinde; 1971 yılından bu yana olan kararlar ise Danıştay Dergisinde yayınlanmıştır. (NOT: 2003- 2004 yıllarında Danıştay kararları Danıştay Kararlar Dergisinde yayınlanmıştır. Bu Dergi 6 sayı çıktıktan sonra Danıştay kararları yine Danıştay Dergisinde yayınlanmaya başlanmıştır). Danıştay kararlarına örneğin şöyle atıf yapılır: Danıştay Seki- zinci Dairesi, 27 Haziran 2000 Tarih ve E.1998/5912, K.2000/ 4951 Sayılı Karar, Danıştay Dergisi, Sayı 104, s.415-418. Danıştayın pek çok emsal kararına “Danıştay Bilgi Bankası Ka- rar Erişim Sistemi”nden (www.danistay.gov.tr) ulaşılabilir ve burada karar araması yapılabilir. Danıştayın önemli kararlarına www.kazanci.com.tr adresinden de ulaşılabilir (ücretlidir). 4. Askerî Yargıtay Kararları.- “Askerî Yargıtay kararları (decisions of the Military Court of Cassation)”, Askerî Yargıtay Kararlar Dergisi ve Askerî Yargıtay Dergisinde yayınlanmak- tadır. Askerî Yagıtay içtihadı birleştirme kararlarına www.msb. gov.tr/Birimler/AsYar/ictihatlar/ictihat.htm adresinden ulaşılabilir. 5. Askerî Yüksek D dare Mahkemesi Kararları.- “Askerî Yüksek D dare Mahkemesi kararları (decisions of the High Mili- tary Administrative Court)”, Askerî Yüksek D dare Mahkemesi Dergisinde yayınlanmaktadır. Bu dergi, AYD MD şeklinde kısal- tılmaktadır. Askerî Yüksek D dare Mahkemesinin kararlarına in- ternet üzerinden http://www.msb.gov.tr/ayim/Ayim_kararlar.asp ad- resinden ulaşılabilir. Askerî Yüksek D dare Mahkemesi kararları- na atıf usûlü örneğin şöyledir: Askerî Yüksek D dare Mahkemesi B Ö LÜM 1 : H UKU KU N BD LGD KAY NA K LAR I 5 D kinci Dairesi, 28 Mart 2001 Tarih ve E.2000/ 583, K.2001/253, Askeri Yüksek D dare Mahkemesi Dergisi, Sayı 16, s.260-266. 6. Uyuşmazlık Mahkemesi Kararları.- “Uyuşmazlık Mahkemesinin kararları (decisions of the Court of Conflicts, Court of Jurisdictional Conflicts)”nın yayınlandığı bir dergi yoktur. Uyuşmazlık Mahkemesinin kararları Resmî Gazetede yayınlanmaktadır. Dolayısıyla bu kararları Resmî Gazetede aramak gerekir. Uyuşmazlık Mahkemesinin bir internet sitesi yoktur. Uyuşmazlık Mahkemesi kararlarına atıf usûlü örneğin şöyledir: Uyuşmazlık Mahkemesi, 3 Mayıs 1999 Tarih ve E.1999/1, K.1999/11 Sayılı Karar, Resmî Gazete, 8 Haziran 1999, Sayı 23719, s.25. III. BD LD MSEL ESERLER Hukukun üçüncü bilgi kaynağı, hukuk alanında yazılmış bilimsel eserlerdir. “Bilimsel eserler (doctrine, books of authority)”, genel eserler, monografiler ve makaleler olarak üç grup altında toplanabilir. Genel eserler belirli bir hukuk dalının bütünü hakkında bilgi verirler. Örneğin bir “borçlar hukuku kitabı” bir genel eserdir. Monogra- filer belirli tek bir konuyu derinlemesine inceleyen kitaplardır. Ör- neğin kira sözleşmesi üzerine yazılmış bir kitap bir monografidir. A. HUKUK DERGD LERD “Makaleler (articles)” dergilerde yayınlanan kısa inceleme yazılarıdır. Türkiye’de yayınlanan başlıca “hukuk dergileri (law journals)” şunlardır: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi (AÜHFD) Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi (AÜSBFD) D stanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası (D ÜHFM) Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi (SÜHFD) Atatürk Üniversitesi Erzincan Hukuk Fakültesi Dergisi (AÜEHFD) 6 HUKU KUN TEM E L KA V R AM LAR I D dare Hukuku ve D limleri Dergisi (D HD D) Adalet Dergisi (AD) Türkiye Barolar Birliği Dergisi (TBBD) Ankara Barosu Dergisi (ABD) D stanbul Barosu Dergisi (D BD) D zmir Barosu Dergisi (D BD) Âmme D daresi Dergisi (AD D) Kazancı Hukuk Dergisi Terazi: Ayık Hukuk Dergisi Yasa Hukuk Dergisi Legal Hukuk Dergisi B. BAŞLICA GENEL ESERLER Biz aşağıda hukukun çeşitli alanlarında yazılmış ve piyasa- da bulunan kitaplardan oluşan bir genel eserler listesini sunuyo- ruz. Hukukun çeşitli dalları hakkında bilgi edinmek isteyen öğ- renciler şu kitaplara başvurabilirler: 1. Hukuka Giriş, Hukuk Başlangıcı, Hukukun Temel Kavramları, vs. ADAL (Erhan), Hukukun Temel D lkeleri El Kitabı, D stanbul, Legal, 9.B.,2005. AKI (Erol), Hukukun Temel Kavramları, D zmir, Barış Yayınları, Fakülteler Kitabevi, 9. Baskı, 2007. AKINTÜRK (Turgut), Temel Hukuk, Eskişehir, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, 4. Baskı, 1992. AKYILMAZ (Bahtiyar), M. Fatih Uşan , Şahin Akıncı, Vahit Doğan , Süleyman Yalman, Hukuka Giriş, Konya, Sayram Y., 2005 ANAYURT (Ömer), Hukuka Giriş ve Hukukun Temel Kavramları, Ankara, Seçkin Yayıncılık, 9. Baskı, 2008. ANSAY (Sabri Şakir), Hukuk Bilimine Giriş, Ankara, Güzel D stanbul Matbaa- sı, Yedinci Baskı, 1958. ANSAY (Tuğrul) ve Don Wallace, Introduction to Turkish Law, The Hague, Kluwer ve Ankara, Turhan Kitabevi, 6. Baskı, 2009. ARAL (Vecdi), Hukuk ve Hukuk Bilimi Üzerine, D stanbul, D ÜHF, 1975. ARSAL (Sadri Maksudi), Hukukun Umumi Esasları, Ankara, Ankara Hukuk Fakültesi Neşriyatı, 1937. ASLAN (Yılmaz), Hukuka Giriş, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2007. ATAR (Yavuz) et alii, Hukuk Bilimine Giriş, Konya, Mimoza, 1997 . ATAY (Cevdet), Hukuka Giriş, Bursa, Marmara Kitabevi Yayınları, 1997. AYAN (Mehmet) ve ARSLAN (D brahim), Temel Hukuk Bilgisi, Konya, Mi- moza, 2000. B Ö LÜM 1 : H UKU KU N BD LGD KAY NA K LAR I 7 AYBAY (Aydın) ve AYBAY (Rona), Hukuka Giriş, D stanbul, Bilgi Ü. Y, 2007. AYBAY (Rona), Introduction to Turkish Law , D stanbul, Bilgi Ü. Y, 2009. AYDIN (Nurullah), Hukuka Giriş-Temel Kavramlar, Ankara, Turhan, 2007. BATTAL (Ahmet), Hukukun Temel Kavramları, Ankara, Gazi Kit., 2007. BD LGE (Necip), Hukuk Başlangıcı: Hukukun Temel Kavram ve Kurumları, Ankara, Turhan Kitabevi, 21. Baskı, 2007. BOZKURT (Enver), Hukukun Temel Kavramları, Ankara, Asil Y. 2006. CAN (Halil) ve GÜNER (Semih), Hukukun Temel Kavramları, Ankara, Siya- sal Kitabevi Yayınları, 2000. ÇAĞIL (Orhan Münir), Hukuk Başlangıcı Dersleri, D stanbul, D ÜHF Yay., 1963. ÇAKICI GERÇEK (Leyla), Genel Hukuk Bilgisi (Hukuka Giriş), D stanbul, Beta Y. 2006. DD NÇKOL (Abdullah), Temel Hukuk Bilgisi, D stanbul, Der, 2007. ESENER (Turhan), Hukuk Başlangıcı Dersleri, D stanbul, Alkım, 1998. FENDOĞLU (Hasan Tahsin), Hukuk Bilimine Giriş, D stanbul, Filiz, 1997. GÖĞER (Erdoğan), Hukuk Başlangıcı Dersleri, Ankara, AÜHF Yayınları, 1976, 2 Cilt. GÖRGÜN (Şanal), Hukukun Temel Kavramları, Ankara, Yetkin, 5.b.,1996. GÖZLER (Kemal), Hukuka Giriş, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 3.B.,2007. GÖZLER (Kemal), Genel Hukuk Bilgisi, Bursa, Ekin Kitabevi, 2007. GÖZÜBÜYÜK (A. Şeref), Hukuka Giriş ve Hukukun Temel Kavramları, An- kara, Turhan Kitabevi, 26.Baskı, 2007. GÜRD Z (Adnan), Hukuk Başlangıcı, Ankara, Siyasal Kitabevi, 11.B., 2006. GÜVEN (Kudret), General Principles of Turkish Law, Ankara, Bilge, 2007 HD RŞ (Ernest E.), Pratik Hukukta Metod, Ankara, Bankacılık ve Ticaret Hu- kuku Araştırma Enstitüsü Yayını, 2005. KALABALIK (Halil), Temel Hukuk Bilgisi, D stanbul, Değişim, 2003. KARAYALÇIN (Yaşar), Hukukta Öğretim-Kaynaklar-Metod Problem Çöz- me, Ankara, Bankacılık ve Ticaret Araştırma Enstitüsü Yayını, 2001. KEYMAN (Selahattin), Hukuka Giriş ve Metodolojisi, Ankara, Doruk, 1981. KEYMAN (Selahattin), Hukuka Giriş, Ankara, Yetkin, 2005. KOCAMAN (Arif), Temel Hukuk Bilgisi, Ankara, Tesmer Yayınları, 2007. ÖNEN (Mesut), Hukukun Temel Kavramları, D stanbul, Arıkan, 2006. ÖZEL (Çağlar) ve Erol Cansel, Hukuk Başlangıcı, Ankara, Seçkin Y.,2006 PULAŞLI (Hasan), Temel Hukuk, Adana, Karahan, 5. Baskı, 2005. ŞAFAK (Ali), Hukuk Başlangıcı, Ankara, Alkım Yayınları, 3. Baskı, 1994. ŞENYÜZ (Doğan) ve TAŞ (Metin), Hukuka Giriş, Bursa, Ekin Kit., 2006. ŞENYÜZ (Doğan), Hukuka Giriş, Bursa, Ekin Kitabevi, 2007. UMAR (Bilge), Hukuk Başlangıcı, D zmir, DEÜ Hukuk Fakültesi Yay.,1997. ÜZÜLMEZ (D lhan) ve D smail Kayar, Hukukun Temel Kavramları, Ankara, Detay Y., 2007 YÖRÜK (A. Kemal), Hukuk Başlangıcı, D stanbul, 1956. 8 HUKU KUN TEM E L KA V R AM LAR I 2. Hukuk Felsefesi ve Hukuk Sosyolojisi CAN (Cahit), Hukuk Sosyolojisinin Antropolojik Temelleri ve Genel Gelişim Çizgisi, Ankara, Seçkin Y., 2003. GÜRD Z (Adnan), Hukuk Felsefesi, Ankara, Siyasal Kitabevi Yayınları, 2007. GÜRKAN (Ülker), Hukuk Sosyolojisine Giriş, Ankara, Siyasal Kit., 2005. HD RŞ (Ernest), Hukuk Felsefesi ve Hukuk Sosyolojisi Dersleri, Ankara, BTHAE Yayınları, 2001. IŞIKTAÇ (Yasemin), Hukuk Felsefesi, D stanbul, Filiz, 2004. IŞIKTAÇ (Yasemin), Hukuk Sosyolojisi, D stanbul, Filiz, 2008. D ZVEREN (Adil), Hukuk Felsefesi, D zmir, DEÜ Yayınları, 1995. 3. Hukuk Tarihi AYDIN (M. Akif), Türk Hukuk Tarihi, D stanbul, Hars Yay., 5. Baskı, 2005. CD N (Halil) ve AKYILMAZ (Gül), Türk Hukuk Tarihi, Konya, Sayram, 2003. UMUR (Ziya), Türk Hukuk Tarihi Dersleri I, D stanbul, Beta, 2000. ÜÇOK (Coşkun) ve MUMCU (Ahmet), BOZKURT (Gülnihal), Türk Hukuk Tarihi, Ankara, Turhan K., 12. Baskı, 2007. 4. Roma Hukuku ÇELEBD CAN-KARADEND Z (Özcan), Roma Hukuku, Ankara, Yetkin, 2006. UMUR (Ziya), Roma Hukuku Ders Notları, D stanbul, Beta, 2000. TAHD ROĞLU (Bülent), Roma Hukuku Dersleri, D stanbul, Der Y., 3. B., 2003. VD LLEY (Michel), Roma Hukukunun Güncelliği, D stanbul, Der, 2003. 5. Uluslararası Hukuk BOZKURT (Enver), M. Akif Kütükçü ve Yasin Poyraz, Devletler Hukuku, Ankara, Asil Yayın, 4. Baskı, 2004. ÇELD K (Edip F), Milletlerarası Hukuk, D stanbul, D stanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1975. DOĞAN (D lyas), Devletler Hukuku, Ankara, Seçkin, 2008. GÜNDÜZ (Aslan), Milletlerarası Hukuk: Temel Belgeler, Örnek kararlar, D stanbul, Beta, 5. Baskı, 2005. PAZARCI (Hüseyin), Uluslararası Hukuk Dersleri, Ankara, Turhan Kitabevi, I. Kitap, 10.B., 2005; D kinci Kitap, 8.B., 2005; III. Kitap, 4.B. 2005; 4.Kitap, 2. B. 2006. PAZARCI (Hüseyin), Uluslararası Hukuk Ankara, Turhan, 5. Baskı, 2007. SUR (Melda), Uluslararası Hukukun Esasları, D stanbul, Beta, 2006. TOLUNER (Sevin), Milletlerarası Hukuk Dersleri, D stanbul, Beta, 4.B.,1996. 6. Anayasa Hukuku ERDOĞAN (Mustafa), Anayasa Hukukuna Giriş, Ankara, Orion., 3. B., 2005. GÖZLER (Kemal), Anayasa Hukukuna Giriş, Bursa, Ekin Kit.,14.B., 2009. GÖZLER (Kemal), Türk Anayasa Hukuku Dersleri, Bursa, Ekin, 6. B., 2009. ÖZBUDUN (Ergun), Türk Anayasa Hukuku, Ankara, Yetkin, 9. Baskı, 2008. SABUNCU (Yavuz), Anayasaya Giriş, Ankara, D maj, 12. Baskı, 2006. B Ö LÜM 1 : H UKU KU N BD LGD KAY NA K LAR I 9 TANÖR (Bülent) ve Necmi Yüzbaşıoğlu, 1982 Anayasasına Göre Türk Ana- yasa Hukuku, D stanbul, Beta, 7. Baskı, 2005. TEZD Ç (Erdoğan), Anayasa Hukuku, D stanbul, Beta, 12. Baskı, 2007. 7. D dare Hukuku DURAN (Lûtfi) , D dare Hukuku Ders Notları, D stanbul, D ÜHF Yayınları, 1982. GD RD TLD (D smet), Pertev Bilgen ve Tayfun Akgüner, D dare Hukuku, D stanbul, Der Yayınları, 2001. GÖZLER (Kemal), D dare Hukuku, Bursa, Ekin, 2003, 2 Cilt; D dare Hukukuna Dersleri, Bursa, Ekin, 8.B, 2009; D dare Hukukuna Giriş, Bursa, Ekin, 10. B, 2009. GÖZÜBÜYÜK (A. Şeref), Yönetim Hukuku, Ankara, Turhan Kitabevi, 26. Baskı, 2008. GÖZÜBÜYÜK (A. Şeref), Yönetsel Yargı, Ankara, Turhan, 28. Baskı, 2009. GÖZÜBÜYÜK (A. Şeref) ve Turgut Tan, D dare Hukuku, Ankara, Turhan Kitabevi, 6. Baskı, 2008, (Cilt I: Genel Esaslar). GÜNDAY (Metin), D dare Hukuku, Ankara, D maj Yayıncılık, 9. Baskı, 2005. ONAR (Sıddık Sami) , D dare Hukukunun Umumî Esasları, D stanbul, Hak Kitabevi, 1966, 3 Cilt. ÖZAY (D l Han), Günışığında Yönetim, D stanbul, Filiz Kitabevi, 2004. YAYLA (Yıldızhan), D dare Hukuku, D stanbul, Filiz Kitabevi, 2.B., 1990. KALABALIK (Halil), D dare Hukuku Dersleri, D stanbul, Değişim Yay., 2004. YILDIRIM (Ramazan), D dare Hukuku Dersleri, Konya, Mimoza, 2005. 8. Vergi Hukuku ARSLAN (Mehmet), Vergi Hukuku, D stanbul, Alfa, 2002. BD LD CD (Nurettin), Vergi Hukuku, Ankara, Seçkin, 2008. KARAKOÇ (Yusuf), Genel Vergi Hukuku, Ankara, Yetkin, 4. B., , 2007. KIRBAŞ (Sadık), Vergi Hukuku: Temel Kavramlar D lkeler ve Kurumlar, An- kara, Siyasal Kitabevi, 2004. KIZILOT (Şükrü), Doğan Şenyüz, Metin Taş ve Recai Dönmez, Vergi Huku- ku, Ankara, 3. Baskı, Yaklaşım, 2008. ÖNCEL (Mualla), KUMRULU (Ahmet) ve ÇAĞAN (Nami), Vergi Hukuku, Ankara, Turhan Kitabevi, 14. Baskı, 2008. ÖNCEL (Mualla) ve ÇAĞAN (Nami), Bankacılar D çin Malî Hukuk Bilgisi, Ankara, BTHAE Yayınları, Dokuzuncu Baskı, 2000. MUTLUER (M. Kamil), Vergi Genel Hukuku, D stanbul, D . Bilgi Ü., 2006. 9. Ceza Hukuku ARTUK (M. Emin), GÖKCEN (Ahmet) ve YEND DÜNYA (A. Caner), Ceza Hukuku: Genel Hükümler I, Ankara, Turhan Kitabevi, 2. Baskı, 2007. ARTUK (M. Emin), GÖKCEN (Ahmet) ve YEND DÜNYA (A. Caner), Ceza Hukuku: Özel Hükümler, Ankara, Turhan, 2008. 10 HUKUK UN TEM E L KA VR AM LAR I CENTEL (Nur), ZAFER (Hamide) ve ÇAKMUT (Özlem), Türk Ceza Huku- kuna Giriş, D stanbul, Beta, 3. Baskı, 2005. DÖNMEZER (Sulhi) ve ERMAN (Sahir), Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku, D stanbul, Beta Yayınları, 1997, 1999, 3 Cilt. D ÇEL (Kayıhan) ve ÜNVER (Yener) Uygulamalı Ceza Hukuku, D stanbul, Be- ta, 2. baskı, 2006. ÖZGENÇ (D zzet), Türk Ceza Hukuku-Genel Hükümler, Ankara, Seçkin, 3. Baskı, 2008. TEZCAN (Durmuş), ERDEM (Mustafa Ruhan) ÖNOK (R. Murat), Teorik ve Pratik Ceza Özel Hukuku, Ankara, Seçkin Yayınevi, 3. Baskı, 2007. TOROSLU (Nevzat), Ceza Hukuku: Genel Kısım, Ankara, Savaş, 2008. TOROSLU (Nevzat), Ceza Hukuku: Özel Kısım, Ankara, Savaş, 2008. 10. Ceza Muhakemesi Hukuku CENTEL (Nur) ve ZAFER (Hamide), Ceza Muhakemesi Hukuku, D stanbul, Beta, 3. Baskı, 2008. KUNTER (Nurullah), YEND SEY (Feridun) ve NUHOĞLU (Ayşe), Muhake- me Hukuku Dalı Olarak Ceza Muhakemesi Hukuku, D stanbul, Arıkan BYD, 14. Baskı, 2006. ÖZBEK (Veli Özer), Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku, Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2006. TOROSLU (Nevzat) ve Metin Feyzioğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku, Ankara, Savaş Yayınları, 5.B., 2006. YURTCAN (Erdener), Ceza Yargılaması Hukuku, D stanbul, Beta, 2007 11. Medenî Hukuk a) Genel, Başlangıç Hükümleri AKINTÜRK (Turgut), Yeni Medeni Kanuna Uyarlanmış Medeni Hukuk, D s- tanbul, Beta Yayınları, 13. Baskı, 2008. AYAN (Mehmet), Medeni Hukuka Giriş, Konya, Mimoza Yayınları, 2007. KILIÇOĞLU (Ahmet), Medenî Hukuk, Ankara, Turhan, 2004. OĞUZMAN (M. Kemal) ve BARLAS (Nami), Medeni Hukuk, D stanbul, Arıkan, 2007. ÖZTAN (Bilge), Medenî Hukukun Temel Kavramları, Ankara, Turhan, 2008. SEROZAN (Rona), Medenî Hukuk: Genel Bölüm, D stanbul, Vedat, 2005. b) Kişiler Hukuku ARPACI (Abdülkadir), Kişiler Hukuku, D stanbul, Beta, 2000. AKD PEK (Jale) ve AKINTÜRK (Turgut), Türk Medenî Hukuku: Gerçek Kişi- ler, D stanbul, Beta, 6. Baskı, 2007. AYAN (Mehmet), Kişiler Hukuku, Konya, Mimoza Yayınları, 2007. DURAL (Mustafa), ÖĞÜZ (Tufan) ve GÜMÜŞ (Alper), Türk Özel Hukuku, Cilt II: Kişiler Hukuku, D stanbul, Filiz, 2004. HATEMD (Hüseyin), Gerçek Kişiler Hukuku, D stanbul, Vedat Kitapçılık, 2005. B Ö LÜM 1 : H UKU KU N BD LGD KAY NA K LAR I 11 c) Aile Hukuku AKINTÜRK (Turgut), Türk Medenî Hukuku, 2. Cilt: Aile Hukuku, D stanbul, Beta, 10. Baskı, 2006. DURAL (Mustafa), ÖĞÜZ (Tufan) ve GÜMÜŞ (Alper), Türk Özel Hukuku, Cilt III: Aile Hukuku, D stanbul, Filiz, 2005. ÖZTAN (Bilge), Aile Hukuku, Ankara, Turhan, 5. Baskı, 2004. d) Miras Hukuku AYAN (Mehmet), Miras Hukuku, Konya, Mimoza Yayıncılık, 4. Baskı, 2007. AYBAY (Aydın), Miras Hukuku, D stanbul, Maltepe Ühiv. Yay., 2003. DURAL (Mustafa), ÖZ (Turgut), Türk Özel Hukuku, Cilt IV: Miras Hukuku, D stanbul, Filiz, 2005. D MRE (Zahit) ve ERMAN (Hasan), Miras Hukuku, D stanbul, Der Yay., 2003. KILIÇOĞLU (Ahmet), Miras Hukuku, Ankara, Turhan, 2006. ÖZTAN (Bilge), Miras Hukuku, Ankara, Turhan, Cilt I, 2007; Cilt II, 2006. SEROZAN (Rona) ve ENGD N (Baki D lkay), Miras Hukuku, Ankara, Seçkin, 2004. e) Eşya Hukuku AYAN (Mehmet), Eşya Hukuku, Konya, Mimoza, 2004. AYBAY (Aydın) ve HATEMD (Hüseyin), Eşya Hukuku Dersleri, D stanbul, Filiz Kitabevi, 1996. ERTAŞ (Şeref), Eşya Hukuku, Ankara, Seçkin, 6. Baskı, 2005. OĞUZMAN (M. Kemal), SELD ÇD (Özer) ve OKTAY ÖZDEMD R (Saibe), Eşya Hukuku, D stanbul, Filiz Kitabevi, 10. Baskı, 2004. 12. Borçlar Hukuku, AKINTÜRK (Turgut), Borçlar Hukuku, D stanbul, Beta, 14. Baskı, 2009. ARAL (Fahrettin), Borçlar Hukuku: Özel Borç D lişkileri, Ankara, Yetkin, 2007. AYAN (Mehmet), Borçlar Hukuku (Genel Hükümler), Konya, Mimoza, 2007. EREN (Fikret), Borçlar Hukuku, Beta Yayınları, Altıncı Baskı, 1998, 2 Cilt. D NAN (Ali Naim), Bankacılar D çin Borçlar Hukuku Bilgisi, Ankara, BTHAE, 2001. KAPLAN (D brahim), Borçlar Hukuku Dersleri, Ankara, D maj, 3. Baskı, 2001. NOMER (Haluk), Borçlar Hukuku: Genel Hükümler, D stanbul, Beta,3.B.2004. OĞUZMAN (M. Kemal) ve ÖZ (Turgut), Borçlar Hukuku: Genel Hükümler, D stanbul, Filiz, 6. Baskı, 2009. ÖNEN (Turgut), Borçlar Hukuku: Genel Hükümler, Ankara, Yargı Kit., 1999. RED SOĞLU (Safa), Borçlar Hukuku: Genel Hükümler, D stanbul, Beta, , 2006. YAVUZ (Cevdet), Borçlar Hukuku Dersleri: Özel Hükümler, D stanbul, Beta Yayınları, 6. Baskı, 2008. ZEVKLD LER (Aydın) ve Ayşe Havutçu, Borçlar Hukuku: Özel Borç D lişkile- ri, Ankara, Seçkin, 2007. 12 HUKUK UN TEM E L KA VR AM LAR I 13. Ticaret Hukuku a) Genel Olarak BOZER (Ali) ve GÖLE (Celal), Bankacılar D çin Ticaret Hukuku Bilgisi, An- kara, BTHAE Yayınları, 18. Baskı, 2006. D MREGÜN (Oğuz), Kara Ticaret Hukuku Dersleri (Genel Hükümler – Ortak- lıklar – Kıymetli Evrak), D stanbul, 10. Baskı, 2002. D MREGÜN (Oğuz), OMAĞ (Merih Kemal) ve TEKD L (Fahiman), Ticaret Hukuku, Eskişehir, Anadolu Üniversitesi AÖF Yayınları, 1990. b) Ticarî Dş letme Hukuku ARKAN (Sabih), Ticarî Dş letme Hukuku, Ankara, BTHAE, 8. Baskı, 2006. POROY (Reha) ve YASAMAN (Hamdi), Ticari Dş letme Hukuku, D stanbul, Vedat Yayıncılık, 10. Baskı, 2004. c) Şirketler Hukuku ANSAY (Tuğrul) ve Aynur Yongalık, Bankacılar D çin Şirketler Hukuku Bilgi- si, Ankara, BTHAE Yayınları, 21.B. Baskı, 2006. POROY (Reha), TEKD NALP (Ünal) ve ÇAMOĞLU (Ersin), Ortaklıklar ve Kooperatif Hukuku, D stanbul, Arıkan, 10. Baskı, 2005. d) Kıymetli Evrak Hukuku BOZER (Ali) ve GÖLE (Celal), Bankacılar D çin Kıymetli Evrak Hukuku Bil- gisi, Ankara, BTHAE, 13. Baskı, 2005. POROY (Reha) ve TEKD NALP (Ünal), Kıymetli Evrak Hukuku Esasları, D s- tanbul, Arıkan Basım, 16. Baskı, 2005. e) Deniz Ticareti Hukuku CAN (Mertol), Deniz Ticareti Hukuku, Ankara, D maj, 2003. ÇAĞA (Tahir) ve KENDER (Rayegan), Deniz Ticareti Hukuku I: Giriş, Ge- mi, Donatan ve Kaptan, D stanbul, Arıkan, 13. Baskı, 2005; c.II: Navlun, 8. Baskı, 2006; c.III: 2005. TEKD L (Fehiman), Deniz Hukuku, D stanbul, 2001. f) Sigorta Hukuku BOZER (Ali), Sigorta Hukuku, Ankara, BTHAE Yayınları, 2007. CAN (Mertol), Türk Özel Sigorta Hukuku, Ankara, D maj, 2007. 14. Medenî Usul Hukuku ALANGOYA (Yavuz), YILDIRIM (Kamil) ve DEREN (Nevhis), Medeni Usul Hukuku Esasları, D stanbul, Alkım Yayınevi, 6. Baskı, 2006 KURU (Baki), ASLAN (Ramazan) ve YILMAZ (Ejder), Medenî Usul Huku- ku, Ankara, Yetkin Yayınları, 19. Baskı, 2008. PEKCANITEZ (Hakan), Medeni Usul Hukuku, Ankara, Seçkin, 2001. PEKCANITEZ (Hakan), Muhammet Özekes ve Oğuz Atalay, Medenî Usul Hukuku, Ankara, Yetkin, 2. B. 2008. B Ö LÜM 1 : H UKU KU N BD LGD KAY NA K LAR I 13 15. D cra ve D flas Hukuku KURU (Baki), ASLAN (Ramazan) ve YILMAZ (Ejder), D cra ve D flas Hukuku, Ankara, Yetkin Yayınları, 22. Baskı, 2008. KURU (Baki) ve KONURALP (Haluk), Bankacılar D çin D cra ve D flas Hukuku Bilgisi, Ankara, BTHAE Yayınları, 2002. 16. Devletler Özel Hukuku AYBAY (Rona) ve DARDAĞAN (Esra), Uluslararası Düzeyde Yasaların Çatışması (Kanunlar D htilafı), D stanbul, Bilgi Üniv. Yay., 2. B., 2008. AYBAY (Rona), Vatandaşlık Hukuku, D stanbul, Bilgi Üniv. Yay., 3B, 2008. ÇELD KEL (Aysel), Milletlerarası Özel Hukuk, D stanbul, Beta, 7. Baskı, 2004. ÇELD KEL (Aysel) ve ÖZTEKD N GELGEL (Günseli), Yabancılar Hukuku, D stanbul, Beta, 12. Baskı, 2000. NOMER (Ergin) ve ŞANLI (Cemal), Devletler Hususi Hukuku, D stanbul, Be- ta, 16. baskı, 2008. NOMER (Ergin), Vatandaşlık Hukuku, D stanbul, Filiz, 14. Baskı, 2003. TEKD NALP (Gülören), Milletlerarası Özel Hukuku, D stanbul, Arıkan, 2006. TEKD NALP (Gülören), Türk Yabancılar Hukuku, D stanbul, Beta, 8. B.2003. 17. Dş ve Sosyal Güvenlik Hukuku ÇELD K (Nuri), Dş Hukuku Dersleri, D stanbul, Beta, 21. Baskı, 2008. TUNÇOMAĞ (Kenan) ve Tankut Centel, Dş Hukukunun Esasları, D stanbul, Beta, 5.Baskı, 2008. EYRENCD (Öner), Savaş Taşkent ve Devrim Ulucan, Bireysel Dş Hukuku, D s- tanbul, Legal Yayıncılık, 3. Baskı, 2006. NARMANLIOĞLU (Ünal), Dş Hukuku I: Ferdi Dş D lişkileri, D zmir, Dokuzeylül Üniversitesi Yayınları, 1998. NARMANLIOĞLU (Ünal), Dş Hukuku II: Toplu Dş Hukuku, D zmir, Dokuzeylül Üniversitesi Yayınları, 2001. TUNCAY (A. Can), Toplu Dş Hukuku: Sendikalar, Toplu Dş Sözleşmeleri, Toplu Dş Uyuşmazlıkları, D stanbul, Alfa, 1999. TUNCAY (A. Can) ve Ömer Ekmekçi, Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri, D s- tanbul, Legal Yayıncılık, 2008. GÜZEL (Ali), Ali Rıza Okur ve Nurşen Caniklioğlu, Sosyal Güvenlik Huku- ku, D stanbul, Beta, 11. Baskı, 2008. 18. Avrupa Birliği Hukuku BOZKURT (Enver), ÖZCAN (Mehmet) ve KÖKTAŞ (Arif), Avrupa Birliği Hukuku, Ankara, Asil, 4. Baskı, 2008. GÜNUĞUR (Haluk), Avrupa Topluluğu Hukuku, Ankara, Gazi Kitabevi Ya- yınları, 2002. TEKD NALP (Gülören) ve TEKD NALP (Ünal), Avrupa Birliği Hukuku, D stan- bul, D kinci Baskı, 2000. 14 HUKUK UN TEM E L KA VR AM LAR I 19. Avrupa D nsan Hakları Hukuku ANAYURT (Ömer), Avrupa D nsan Hakları Hukukunda Kişisel Başvuru, An- kara, Seçkin Yayınları, 2004. DÖNER (Ayhan), D nsan Haklarının Uluslararası Alanda Korunması ve Avru- pa Sistemi, Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2003. GÖÇER (Mahmut), Uluslararası Hukuk ve D nsan Haklarının Uluslararası Ko- runması, Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2002. GÖLCÜKLÜ (Feyyaz) ve GÖZÜBÜYÜK (A. Şeref), Avrupa D nsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması, Ankara, Turhan Kitabevi, 7. Baskı, 2007. TEZCAN (Durmuş), ERDEM (Mustafa Ruhan) ve SANCAKDAR (Oğuz), Avrupa D nsan Hakları Sözleşmesi Işığında Türkiye’nin D nsan Hakları So- runu, Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2. Baskı, 2004. Kaynak Arama.- Hukuk alanında okumak istediğiniz ki- tap piyasada varsa, yapılması gereken en iyi şey, onu satın al- maktır. Ancak kitabı satın almak istemezseniz, onu bir kütüpha- neden ödünç alarak da okuyabilirsiniz. Keza, baskısı tükenmiş kitaplar için kütüphanelere başvurmak kaçınılmazdır. Ülkemizde en büyük hukuk kütüphaneleri Ankara Üni- versitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi ve D stanbul Üniversitesi Hukuk Fakül- tesi Kütüphanesidir. Bu kütüphanelerde ve başka kütüphanelerde aradığınız kitabın bulunup bulunmadığını öğ- renmek için önce “kaynak araması (sources search, book search)” yapmak gerekmektedir. Kaynak taraması yapmanın çeşitli usûlleri vardır. D lk usûl kütüphaneye giderek çekmeceler- den (kataloglardan) kaynak taraması yapmaktır. D kinci usûl bil- gisayarla kaynak taraması yapmaktır. Bu usûlde kaynak tara- mayı yapmak için çoğunlukla kütüphaneye de gitmeye gerek yoktur. Aşağıdaki kütüphanelerde internet aracılığıyla kaynak taraması yapılabilir: Millî Kütüphane: http://www.mkutup.gov.tr. Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphanesi: http://www.tbmm.gov.tr B Ö LÜM 1 : H UKU KU N BD LGD KAY NA K LAR I 15 Danıştay Başkanlığı Kütüphanesi: http://www.danistay.gov.tr Ankara Üniv. Hukuk ve SBF Kütüphaneleri: http://elibs.ankara. edu.tr D stanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi: http://www.istanbul.edu.tr /hukuk/kitap_arama.htm Gazi Üniversitesi Merkez Kütüphanesi: http://bliss.gazi.edu.tr Koç Üniversitesi Merkez Kütüphanesi: http://www1.ku.edu.tr/ main/library/ Bilkent Üniversitesi Merkez Kütüphanesi: http://bliss.bilkent.edu.tr Anadolu Üniversitesi Merkez Kütüphanesi: http://kybele.anadolu.edu.tr Bilkent Üniversitesi Merkez Kütüphanesi: http://kybele.uludag.edu.tr Piyasada bulunan kitaplar bakımından www.seckin.com.tr, www.turhankitabevi.com.tr veya www.hukukmarket.com adres- lerinden kaynak taraması yapılabilmekte ve bulunursa sipariş edilebilmektedir. D ngilizce kitaplar konusunda tarama ve sipariş işleri www.amazon.com; Fransızca kitaplar konusunda www. amazon.fr adreslerinden yapılabilir. D nternet üzerinde bilinen arama motorlarıyla da kaynak taraması yapılabilir. HUKUKLA İLGİLİ BAZI İNTERNET SİTELERİ: Anayasa Mahkemesi: www.anayasa.gov.tr Yargıtay: www.yargitay.gov.tr Danıştay: www.danistay.gov.tr Askerî Yüksek İdare Mahkemesi: www.msb.gov.tr/prgs/ayim/ Adalet Bakanlığı: www.adalet.gov.tr Türkiye Barolar Birliği: www.barobirlik.org.tr TBMM: http://www.tbmm.gov.tr Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi: http://wwww.echr.coe.int Türk Anayasa Hukuku Sitesi: http://www.anayasa.gen.tr Türk İdare Hukuku Sitesi: http://www.idare.gen.tr Kazancı Yayınları: http://www.kazanci.com.tr Lebib Yalkın Yayınları: http://www.mevbank.com Seçkin Yayınevi: http://www.seckin.com.tr Diğer Genel Hukuk Siteleri: http://www.turkhukuksitesi.com http://www.idea lhukuk.com http://www.hukuki.net http://www.abchukuk.com http://www.hukuk.gen.tr http://www.hukukrehberi.net http://www.adalet.org ¦ Bölüm 2 TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARI * PLAN I. Hukuk Kuralları II. Din Kuralları III. Ahlâk Kuralları IV. Örf ve Adet Kuralları - Toplumsal Düzen Kuralları Arasında Karşılaştırma - Toplumsal Düzen Kurallarının Ortak Fonksiyonu Toplum hayatının sürebilmesi için düzen gerekir. Bu dü- zen, insanların birtakım kurallara uymalarıyla sağlanır. Bu ku- rallar, hukuk, din, ahlâk ve örf ve âdet kuralları gibi çok çeşitli- dir. Bunların hepsine birden “toplumsal düzen kuralları (rules of social order)” denir. Burada hukuk, ahlâk, din ve örf ve âdet kurallarının ne olduğunu kısaca görmekte yarar vardır. I. HUKUK KURALLARI “Hukuk (law)” çok çeşitli şekillerde tanımlanmaktadır. An- cak hukukun en basit ve doğru tanımı şudur: TANIM: H u k u k , hukuk kurallarının bir araya gelmesinden oluş- muş bir düzendir. Ancak hukuku bu şekilde tanımlamakla iş bitmiyor. Zira hukuk bu şekilde tanımlanırsa, arkasından ikinci bir soru gelir: * Bu bölüm Kemal Gözler, Hukuka Giriş, Bursa, Ekin Kitabevi, 5. Baskı, 2008, s.21-51’den özetlenmiştir. Bu konuda daha geniş bilgi ve kaynaklar için oraya bakınız. B Ö LÜM 2 : T OP LUM S A L D ÜZ EN K UR A LLA R I 17 Peki ama bu “hukuk kuralları (rules of law, legal rules)” dedi- ğiniz şey nedir? Hukuk kuralları şu şekilde tanımlanabilir: TANIM: H u k u k k u r a l l a r ı , devletin yetkili organları tarafın- dan konulan ve insan davranışlarını düzenleyen ve cebir ile müeyyidelendirilmiş emir ve yasaklardır. Öncelikle hatırlatalım ki, hukuk kuralı dediğimiz şey, dilbil- gisi bakımından sözle veya yazı ile ifade edilen bir cümledir. Yukarıdaki tanıma göre bir cümlenin, hukuk kuralı olabilmesi için şu dört şartı yerine getirmesi gerekir: 1. Bir kere, bir cümlenin hukuk kuralı olabilmesi için bir emir veya yasak içermesi gerekir. Bir “emir (order, command- ment)” ve “yasak (prohibition)” içermeyen cümleler ve önerme- ler, hukuk kuralı olamaz. Örneğin, “bugün hava güzel”, “yarın yağmur yağacak”, “şu ağacın yaprakları yeşildir” önermeleri hukuk kuralı olamaz. Çünkü bunlar bir emir veya yasak içer- memektedir. Buna karşılık “sınıfta sigara içmek yasaktır”; “ışık- ları söndürünüz”; “muhtaç durumda olan babana yardım et” gibi cümleler birer hukuk kuralı olabilir. Zira bunlarda birer emir veya yasak vardır. Hukuk kurallarının bir emir veya yasak içermelerine, bir olması gerekeni ifade etmelerine “normatiflik (normativity)” denir. 2. D kinci olarak, söz konusu emir veya yasağın bir hukuk kuralı olabilmesi için, bir insan davranışı düzenlemeye yönelik olması gerekir. Yani hukuk kurallarının “konusu (subject- matter)”, insan davranışlarıdır. Diğer bir ifadeyle, hukuk kural- larının “muhatabı (addressee)” daima insanlardır. Buna göre, insan dışı varlıkların davranışlarını düzenlemeye yönelik olan emir ve yasaklar hukuk kuralı olamaz. Örneğin bir insanı süsüp öldüren öküzün öldürülmesini emreden bir kural hukuk kuralı değildir. Keza, güneşin her sabah saat beşte doğması yönünde verilen bir emir de hukuk kuralı olamaz. 3. Üçüncü olarak, bir insan davranışını düzenlemeye yöne- lik olan emir ve yasağın hukuk kuralı olabilmesi için, söz konu-18 H UK UK UN TEM E L KA VR AM LAR I su emir ve yasağın, herhangi bir kişi tarafından değil, devletin yetkili organları tarafından konulması gerekir. Yani, hukuk ku- rallarının “koyucusu (maker, institutor)”, devletin yetkili or- ganlarıdır. Örneğin Türkiye’de kanun şeklindeki emir ve yasak- ları koymaya Türkiye Büyük Millet Meclisi; tüzük şeklindeki emir ve yasakları koymaya Bakanlar Kurulu, yönetmelik şek- lindeki emir ve yasakları koymaya bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri yetkilidir. 4. Dördüncü olarak, devletin yetkili organları tarafından konulmuş olan ve insan davranışlarını düzenlemeye yönelik olan emir ve yasakların hukuk kuralı olabilmesi için cebir ile müeyyidelendirilmiş olmaları gerekir. Yani, söz konusu emir ve yasağa muhatabı olan kişi uymazsa, bu kişiye karşı bir müeyyi- de uygulanmalıdır. “Müeyyide (yaptırım, sanction)” hukuk ku- ralının ihlaline tepki olarak gösterilen, hukuk düzeni tarafından öngörülen ve devlet tarafından uygulanan bir cebirdir. Bu “ce- bir (coercion)”, kişinin hayatına (örneğin ölüm cezası), hürriye- tine (örneğin hapis cezası), mal varlığına (örneğin para cezası, tazminata mahkûmiyet, vs.) verilen bir zarar şeklinde ortaya çı- kar. Hukuk kuralına uymayan kişi, idam edilir; hapse atılır; para cezasına mahkûm edilir; tazminat ödemek zorunda kalır. Bu gi- bi müeyyidelerle karşılaşmak istemeyen kişiler de hukuk kural- larına uyarlar. Böylece toplumsal düzen sağlanmış olur. Sonuç olarak, hukuk kurallarının normatif nitelikte oldukla- rı, yani emir ve yasak içerdiklerini; insan davranışlarını düzen- lemeye yönelik olduklarını, devletin yetkili organları tarafından konulduklarını ve “cebrî (coercive)” müeyyideyle donatıldıkla- rını söyleyebiliriz. II. DD N KURALLARI Bir toplumda düzeni sağlayan kurallardan ikincisi din ku- rallarıdır. “Din kuralları (religious rules)”nın tanımı üzerinde B Ö LÜM 2 : T OP LUM S A L D ÜZ EN K UR A LLA R I 19 görüş birliği olmamakla birlikte, din kurallarını kısaca şu şekil- de tanımlayabiliriz: TANIM: D i n k u r a l l a r ı , ilâhî irade tarafından konulduğuna inanılan ve insan davranışlarını düzenleyen, ölünce öbür dünyada cehennem azabı çekileceği korkusuyla müeyyidelendirilen emir ve yasaklardır. Bu tanıma göre din kurallarının şu dört özelliği vardır: 1. Din kuralları da özü itibarıyla hukuk kuralları gibi emir ve yasak içermektedir. Örneğin “namaz kıl”, “oruç tut”, “zina yapma”, “yakınlarına yardım et” gibi. Bu açıdan hukuk kuralları ile din kuralları arasında bir fark yoktur. Her iki tür kural da normatif niteliktedir. 2. Din kuralları da hukuk kuralları gibi insan davranışlarını düzenlemeye yöneliktir. Yani din kurallarının konusunu, insan davranışları oluşturur. Hayvanların veya cansız varlıkların dav- ranışlarını düzenlemeye yönelik bir din kuralı yoktur. Namaz kılacak, oruç tutacak varlıklar insanlardır. Dolayısıyla din kural- larının muhatabı ile hukuk kuralları muhatabı aynıdır; bu da insanlardır. 3. Din kurallarının koyucusunun genel olarak “ilâhî irade” olduğunu söyleyebiliriz. Şüphesiz, bu ilâhî iradenin kim ya da ne olduğu ve keza bu ilâhî iradenin insanlara nasıl ulaştığı din- den dine farklılık gösterir. Keza, ateistlere göre böyle bir ilâhî irade de yoktur. Böyle bir iradenin var olup olmadığını veya varsa bunun ne veya kim olduğunu araştırmak ne bilimin, ne de hukukun işidir. Ancak ortada vakıa vardır ki, binlerce yıldır; in- sanların ezici çoğunluğu bir ilâhî varlığın olduğuna ve onun ta- rafından konulmuş bulunan kuralların bulunduğuna inanmakta ve bu kurallara şu ya da bu oranda uymaktadırlar. 4. Din kurallarının müeyyidesi, ölünce öbür dünyada ce- hennem azabı çekme korkusudur. Müminler, bu dünyada işle- yecekleri günahların (yani din kurallarını ihlâl etmelerinin) ce- zasını öbür dünyada çekeceklerine inanırlar ve bundan dolayı da 20 H UK UK UN TEM E L KA VR AM LAR I korkarlar ve günah işlememeye ve dolayısıyla din kurallarına uymaya çalışırlar. Gerçekten öbür dünyanın var olup olmadığı ve insanların din kurallarına uymazlarsa öbür dünyada yanıp yanmayacakları bizi ilgilendirmez. Bilim bunun ne varlığını ne de yokluğunu ispat edebilir. Ancak, birçok insanın, öbür dünya- da cehenneme gitmekten dolayı şiddetle korktukları bilinen, gözlemlenen bir vakıadır. Cehennem azabı belki öbür dünyada çekilir; ama cehennem azabı “korkusu” bu dünyada çekilmek- tedir. Dş te bu dünyada çekilen bu “korku”, kanımızca, din kural- larının müeyyidesidir. D nsanların önemli bir kısmı sırf bu korku yüzünden, din kurallarına uymakta, örneğin namaz kılmakta, zekât vermekte, hacca gitmekte, hırsızlık yapmamakta, adam öldürmemektedir. Hukuk-Din D lişkisi (Relation between law and religion).- Hukuk kuralları ile din kuralları arasında çakışma da, çatışma da olabilir. Bazı davranış kuralları hem din, hem de hukuk tara- fından emredilir. Örneğin hırsızlık yapmak hem din, hem de hukuk tarafından yasaklanmıştır. Bazı din kuralları ise hukuk kurallarıyla ilgisizdir. Örneğin hukuk namaz kılmaya, oruç tut- maya karışmaz. Ancak bazı durumlarda din kuralları ile hukuk kuralları arasında çatışma olabilir. Dinen yapılması gereken ve- ya yapılmasına izin verilen bir şeyin yapılmasını hukuk yasak- layabilir. Örneğin D slam dinine göre birden fazla kadınla evlen- mek mümkün iken, Türk hukuk düzeni bunu yasaklamıştır. Ke- za, hukukumuzda resmî nikah yapılmadan dinî nikah yapılması da yasaktır. Nihayet belirtelim ki, normalde din kuralı olan bir kural, kendisine bu dünyada gerçekleşen cebrî bir müeyyide bağlanırsa, aynı zamanda hukuk kuralı hâline de gelebilir. Ör- neğin bir ülkede oruç tutmayanlara para cezası veya hapis ceza- sı verilirse, artık oruç tutma kuralı, sadece bir din kuralı değil, aynı zamanda hukuk kuralı hâline de gelmiş olur. B Ö LÜM 2 : T OP LUM S A L D ÜZ EN K UR A LLA R I 21 III. AHLÂK KURALLARI Bir toplumda düzeni sağlayan kurallardan üçüncüsü ahlâk kurallarıdır. “Ahlâk kuralları (moral rules)”nı kısaca şu şekilde tanımlayabiliriz: TANIM: A h l â k k u r a l l a r ı , kişinin kendi vicdanı tarafından ko- nulan ve yine kişinin kendi davranışlarını düzenleyen ve vicdan azabı ile müeyyidelendirilmiş emir ve yasaklardır. Bu tanıma göre ahlâk kurallarının şu dört özelliği vardır: 1. Ahlâk kuralları da özü itibarıyla hukuk ve din kuralları gibi emir ve yasak içermektedir. Örneğin “yaşlılara yardım et”, “otobüste hamilelere yer ver” gibi. Bu açıdan hukuk kuralları ile ahlâk kuralları arasında bir fark yoktur. Her iki tür kural da normatiflik özelliğine sahiptir. 2. Ahlâk kuralları da hukuk kuralları gibi insan davranışla- rını düzenlemeye yöneliktir. Yani ahlâk kurallarının konusu, insan davranışlarıdır. Diğer bir ifadeyle, ahlâk kurallarının da muhatabı insanlardır. 3. Ahlâk kurallarının koyucusu, insanın kendi vicdanıdır. Yani ahlâk kurallarının muhatabı ile koyucusu aynı kişidir. Ah- lâk kuralı, kişinin kendi davranışını yönlendirmek amacıyla yi- ne kendisi tarafından konulan bir kuraldır. Bu bakımından ahlâk kuralları ile hukuk kuralları arasında farklılık vardır. Hukuk ku- rallarının koyucusu, koyan kişinin dışındaki bir başka kişidir. Keza ahlâk kuralları bu bakımdan biraz sonra göreceğimiz örf ve âdet kurallarından da farklılaşır. Örf ve âdet kurallarının ko- yucusu, insanın kendisi dışındaki insanlardır. 4. Ahlâk kurallarının müeyyidesi, vicdan azabıdır. Kendi koyduğu ahlâk kuralına uymayan kişi, bundan dolayı daha son- ra üzülür, “vicdan azabı (compunction, qualms of conscience)” çeker. Bu duruma bir daha düşmemek için de kendi koyduğu ahlâk kurallarına uyar. 22 H UK UK UN TEM E L KA VR AM LAR I Ahlâk kurallarının bu özelliklerini bir örnek üzerinde açık- layalım: Varsayalım ki, öğrenci A, belediye otobüsünde bir kol- tukta oturmaktadır. Otobüse yaşlı, zorla ayakta duran bir adam binmiştir. Bu adamı gören öğrenci A, içinden gelen sese uyarak derhal kalkmış ve yerini bu kişiye vermiştir. Burada bir ahlâk kuralının uygulaması vardır. Buna karşılık aynı durumda olan öğrenci B, yaşlı adama aslında yer vermek istememiş, ancak otobüsteki insanların kendisini ayıplayıcı bakışlarından çekine- rek yerini vermiştir. Bu örnekte, bir ahlâk kuralının değil, bir örf ve âdet kuralının uygulaması vardır. Zira burada öğrenci B’nin yerini yaşlı adama vermesine, içinden gelen ses değil, çevredeki insanların ayıplayıcı bakışları sebep olmuştur. Aynı durumda bulunan ve çevrenin de tepkisiyle karşılaşmayan öğ- renci C ise, yaşlı adama yerini vermemiştir. Yaşlı adam öğrenci C’nin koltuğunun yanında ayakta dikili kalmış ve öğrenci C’ye yalvaran bakışlarla bakmıştır. Ayakta duran yaşlı adam yolda giderken fenalaşmış ve kalp krizi geçirerek otobüste C’nin kol- tuğunun dibinde ölmüştür. Bu olayı yaşayan öğrenci C, bu olaydan çok etkilenmiş, üzüntü duymuş, geceleyin yatağına yat- tığında uyuyamamış, vicdanı sızlamıştır. Dş te öğrenci C’nin duyduğu bu vicdan azabı, ahlâk kuralına uymamanın müeyyide- sidir. Bu müeyyideyle yüz yüze kalan öğrenci C, bir daha her zaman otobüste yaşlılara yerini vermiştir. Hukuk-Ahlâk D lişkisi (Relation between law and moral).- Genellikle hukuk kuralları ile ahlâk kuralları arasında örtüşme vardır. Ahlâkın emrettiğini çoğunlukla hukuk da emreder. Ör- neğin eşlerin birbirine sadık kalması, hem ahlâkın, hem de hu- kukun emridir. Ancak, ahlâkın her emrettiği şeyi hukukun em- rettiği, müeyyideye bağladığı söylenemez. Örneğin “yaşlılara yardım et” bir ahlâk kuralıdır; ama genel olarak bir hukuk kuralı değildir. Bu anlamda bazen hukukun “minimum ahlâk” olduğu söylenir. Ancak hukuk ile ahlâk arasında tam bir örtüşme yok- tur. Ahlâk ile ilgisiz yığınla hukuk kuralı vardır. Genellikle usûl hukuku kurallarının (örneğin ağır ceza mahkemesinin üç hâ-B Ö LÜM 2 : T OP LUM S A L D ÜZ EN K UR A LLA R I 23 kimden oluşmasının, idarî yargıda dava açma süresinin 60 gün olmasının) ahlâkla bir ilgisi yoktur. IV. ÖRF VE ÂDET KURALLARI Bir toplumda düzeni sağlayan kurallardan dördüncüsü örf ve âdet kurallarıdır. “Örf ve âdet kuralları (customary rules)”nı kısaca şu şekilde tanımlayabiliriz: TANIM: Ö r f v e â d e t k u r a l l a r ı , kişinin içinde bulunduğu be- lirli bir toplumsal çevre tarafından konulan ve insan davra- nışlarını düzenleyen ve uyarma, kınama, dışlama, linç gibi çok değişik müeyyideleri olabilen emir ve yasaklardır. Bu tanıma göre örf ve âdet kurallarının şu dört özelliği var- dır: 1. Örf ve âdet kuralları da özü itibarıyla hukuk, din ve ah- lâk kuralları gibi emir ve yasak içermektedir. Örneğin “kapalı mekanlarda karşılaştığın insanlara selam ver”, “bayramlarda ak- rabalarını ziyaret et”, “namusunu koru”, “babanın katilini öldür (babanın kanı yerde kalmasın!)” gibi. Bu açıdan hukuk kuralları ile örf ve âdet kuralları arasında bir fark yoktur. Her iki tür ku- ral da normatif niteliktedir. 2. Örf ve âdet kuralları da hukuk kuralları gibi insan davra- nışlarını düzenlemeye yöneliktir. Yani örf ve âdet kurallarının muhatabı insanlardır. 3. Örf ve âdet kurallarının koyucusu, belirli bir toplumsal çevredir. Örf ve âdet kuralları belirli bir toplumsal çevrede uzunca bir zaman boyunca sürekli olarak tekrarlanan davranış kurallarının bağlayıcı olduğu düşüncesinin ortaya çıkmasıyla oluşmaktadırlar. Yani belirli bir yerdeki insanlar eski zamanlar- dan beri, belirli bir konuda sürekli olarak hep aynı şekilde dav- ranmakta ve diğer insanlardan da aynı şekilde davranmalarını istemektedirler. Dolayısıyla hukuk kuralları devletin yetkili or- ganları tarafından yaratılırken, örf ve âdet kuralları, toplumun kendisi tarafından yaratılmaktadır. Şüphesiz örf ve âdet kuralla-24 H UK UK UN TEM E L KA VR AM LAR I rını yaratan toplum veya daha doğru bir ifadeyle “toplumsal çevre” çok farklıdır. Bazen tüm ülke düzeyinde geçerli örf ve âdetler söz konusu olduğunda bu örf ve âdet kuralını yaratan toplumsal çevre tüm ülke vatandaşlarıdır. Ancak örf ve âdet ço- ğunlukla ülke düzeyinde değil, bölgesel düzeydedir. Bu durum- da o örf ve âdetin koyucusu, o bölge halkıdır. Örneğin ülkemi- zin belirli bölgelerinde kan davası örfü vardır. Yani “yakınını öldürenin yakınını sen de öldür” kuralı uygulanmaktadır. Bu kural muhtemelen şu şekilde ortaya çıkmıştır. Çok çok eski bir zamanda, bir kişi diğerini öldürmüştür. Öldürülen kişinin yakını da öldüreni veya öldürenin yakını öldürmüştür. Bu davranış o çevrede tasvip görmüş ve benzer olaylarda aynı şey yapılmaya başlanmıştır. Bu uygulamada yüzlerce yıl sürmüştür. Burada “yakınını öldürenin yakınını sen de öldür” şeklindeki örf ve âdet kuralının koyucusu o bölgede yüzlerce yıl boyunca yaşa- mış ve bu kuralı uygulamış veya bu kuralı tasvip etmiş olan in- sanlardır. 4. Örf ve âdet kurallarının müeyyidesi, ayıplama, kınama, dışlama, dövme ve hatta öldürme (linç) gibi değişik şekillerde ortaya çıkmaktadır. Örf ve âdet kuralları bu müeyyideleri itiba- rıyla teamüller, âdetler ve örfler olmak üzere üç kategoriye ayrı- labilirler: “Teamüller (usages)”, ihlalleri halinde ayıplama, “kınama (reproach, reprobation)” gibi hafif müeyyideleri olan örf ve âdet kurallarıdır. “Âdetler (habits)”, çiğnenmeleri durumun- da dışlama, “gruptan atma (exclusion)” gibi orta şiddette müey- yideleri olan örf ve âdet kurallarıdır. “Örfler (customs)” ise çiğnenmeleri halinde kişinin fizikî bütünlüğüne zarar verilmesi ve hatta öldürülmesi gibi çok daha ağır müeyyideleri olan örf ve âdet kurallarıdır. Diğer bir ifadeyle teamüller genelde daha az önemli dav- ranış kurallarıdır. Çiğnenmeleriyle toplumsal grup varlığını teh-B Ö LÜM 2 : T OP LUM S A L D ÜZ EN K UR A LLA R I 25 likede görmez. Sadece çiğneyen kişi kınanır 1 . Âdetler teamül- lere nazaran daha önemlidir. Âdetleri çiğneyen kişi kendisini gruba bağlayan bağı yok saymıştır. Bu nedenle bu durumdaki kişi o gruptan dışlanarak grubun varlığı korunur. Örfleri çiğ- neyen kişi ise toplumsal grubu temelinden sarsmıştır. Sadece kendisini o gruba bağlayan bağı değil, tüm grup içi bağları teh- likeye düşürmüştür. O nedenle örfü ihlal eden kişi sadece grup- tan atılmakla kalmaz; aynı zamanda “linç (lynch)” gibi “cebrî (coercive)” bir müeyyideye de maruz kalır. Yani onun maddi ve manevi varlığına veya hayatına bir zarar da verilir. Böylece grup içinde bozulan düzen tekrar tesis edilir. Teamül ve âdetler ile hukuk kurallarının müeyyideleri ara- sındaki fark açıktır. Teamül ve âdetlerin müeyyideleri (kınama, dışlama vb.) cebrî nitelikte değildir. Hukuk kurallarının müey- yidesi ise her zaman cebrî niteliktedir. Daha önce de belirtildiği gibi, cebir kişinin maddî ve manevî varlığına verilen bir zarar, kişinin özgürlüğünün kısıtlanması veya yaşamına son verilmesi gibi istenmeyen bir durumdur. Ancak müeyyide bakımından örfler ile hukuk kuralları arasında pek bir fark yoktur; her ikisinin müeyyidesi de cebrî niteliktedir. Bunların müeyyide- leri arasındaki fark, müeyyidenin içeriğine yönelik değil, örgüt- leniş şekline ilişkindir. Hukuk kurallarının ihlali halinde müey- yide olarak gösterilecek cebir önceden kurumsallaştırılmış ve merkezîleştirilmiştir. Cebir uygulamaya sadece devlet yetkilidir. Oysa örflerin ihlaline tepki olarak gösterilecek cebir örgütlü ve 1. Burada haklı olarak teamüller ile “görgü kuralları (rules of good man- ners)” arasında ne fark olduğu sorulabilir. Kanımca, görgü kuralları da örf ve âdet kuralları kategorisine dahil edilebilir. Görgü kuralları tea- müllerin de altında en hafif müeyyideli örf ve âdet kuralları olarak nite- lendirilebilir. Ama görgü kuralları yukarıdaki tanımıyla teamüller ile karışmaz. Çünkü görgü kurallarının ihlali halinde gösterilen tepki, tea- müllerinkine oranla çok daha hafiftir. Görgü kurallarına uymayan kişi kınanmaz. Sadece bu kurallara uymayan davranışın pek de güzel olma- dığı düşünülür. Teamüller yine de bir toplumsal grubu oluşturan birey- leri birbirine bağlayan bağlarla ilgilidir. Görgü kuralları ise, tabiri caiz- se, bu bağların süsüdürler (Bkz. Sadri Maksudi Arsal, Hukukun Umumî Esasları, Ankara, Ankara Hukuk Fakültesi Neşriyatı, 1937, s.43). 26 H UK UK UN TEM E L KA VR AM LAR I merkezî değildir. Cebir uygulamaya ilgili toplumsal grubun bazı üyeleri, isteyen üyeleri veya grup tarafından görevlendirilen üyeleri yetkilidir. Burada bir merkezîleşme ve kurumlaşma söz konusu değildir. Ayrıca hukuk kurallarının ihlaline tepki olarak gösterilen cebir, hukuka uygundur, bir haksız fiil yahut bir suç oluşturmaz. Buna karşılık alelâde örflerin ihlaline tepki olarak gösterilen cebir çoğunlukla hukuk düzenine aykırıdır ve bir haksız fiil veya suç oluşturur. Hukuk-Örf ve Âdet D lişkisi (Relation between law and customs).- Hukukla örf ve âdet arasında bazen örtüşme, bazen de çatışma vardır. Bazı durumlarda aynı davranış kuralı hem örf ve âdet, hem de hukuk tarafından emredilebilir. Hatta ileride göreceğimiz gibi hukuk, bazen örf ve âdet kurallarına gönderme yapmakta ve bu şekilde örf ve âdet hukukun kaynağı hâline ge- lebilmektedir. Ancak bazen hukuk ile örf ve âdet çatışabilmek- tedir. Örf ve âdetin emrettiği davranış kuralını hukuk, şiddetle yasaklamaktadır. Örneğin “kan davası (vendetta)” bir örf ve âdet kuralıdır. Ama hukukumuz bunu yasaklamış ve en ağır bir şekilde cezalandırmıştır. - TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARI ARASINDA KARŞILAŞTIRMA Hukuk, din, ahlâk ve örf ve âdet kuralları arasında benzer- likler ve farklılıklar vardır. 1. Bir kere bu kuralların hepsi (hukuk, din, ahlâk ve örf ve âdet kuralları) normatif niteliktedir; yani bunların hepsi bir şeyi emretmekte veya yasaklamaktadır. 2. D kinci olarak bu kuralların hepsinin (hukuk, din, ahlâk ve örf ve âdet kurallarının) emrettiği veya yasakladığı şey bir insan davranışıdır. Diğer bir ifadeyle, toplumsal düzen kurallarının konusu insan davranışlarıdır. Yani hukuk kuralları da, din ku- ralları da, ahlâk kuralları da, örf ve âdet kuralları da, insan dav-B Ö LÜM 2 : T OP LUM S A L D ÜZ EN K UR A LLA R I 27 ranışlarını düzenlemektedir. Dolayısıyla toplumsal düzen kural- larının muhatabı insanlardır. 3. Hukuk kurallarının koyucusu, devletin yetkili organları veya daha gerçekçi bir ifadeyle bu organlarda görev yapan in- sanlardır. Din kurallarının ise ilâhî irade tarafından konulduğu- na inanılır. Ahlâk kuralları ise insanın kendi vicdanı tarafından konulur. Örf ve âdet kurallarının koyucusu ise belirli bir top- lumsal çevredeki insanlardır. 4. Tüm toplumsal davranış kuralları müeyyidelendiril- miştir. Ancak bunların müeyyideleri arasında önemli farklılık- lar vardır. Hukuk, din, ahlâk ve örf ve âdet kuralları arasında müeyyide farkı vardır. Hukuk kurallarının müeyyidesi cebrî ni- teliktedir. Din kurallarının bu dünyada gerçekleşen cebrî bir müeyyidesi yoktur. Ancak inanan insanlar bu kuralları ihlâl ederlerse yarın ölünce öbür dünyada cehennem azabı çekecekle- rinden dolayı korkmaktadırlar. Din kurallarının bu dünyadaki müeyyidesi işte bu korkudan ibarettir. Ahlâk kurallarının müey- yidesi ise kişinin kendi içinde bulunur; bu da vicdan azabıdır. Örf ve âdet kurallarının ise ayıplama, kınama, gruptan atma gibi çeşitli müeyyideleri vardır. “Linç (lynch)” cezasında görüldüğü gibi bazı örflerin müeyyidesi cebrî nitelikte olabilir. Hukuk, din, ahlâk ve örf ve âdet kurallarının benzerlik ve farklılıklarını şema hâlinde şu şekilde gösterebiliriz. Tablo 2-1: Toplumsal Düzen Kuralları Arasında Karşılaştırma HUKUK KURALLARI DİN KURALLARI AHLÂK KURALLARI ÖRF VE ÂDET KURALLARI Normatiflik Var Var Var Var Muhatabı İnsanlar İnsanlar İnsanın Kendisi İnsanlar Koyucusu Devlet İlâhî İrade İnsanın Kendisi Toplum Müeyyide Cebrî Nite- likte Cehennem Azabı Çekme Korkusu Vicdan Azabı Ayıplama, Kı- nama, Dışlama, Dövme, Linç, vs 28 H UK UK UN TEM E L KA VR AM LAR I - TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ ORTAK FONKSD YONU Toplumsal düzen kuralları yukarıda görüldüğü gibi çok çe- şitlidir: Hukuk, din, ahlâk, örf ve âdet kuralları gibi. Toplumsal düzen hiçbir zaman bu kurallardan sadece biriyle sağlanamaz. Ne tek başına hukuk, ne tek başına din, ne tek başına ahlâk, ne de tek başına örf ve âdet kuralları insanlar arasındaki düzeni sağlamaya yeterlidir. Keza, din, ahlâk, örf ve âdet kuralları ol- maksızın hukuk kuralları düzeni sağlamakta yetersiz kalır. D n- sanlar, Tanrı’dan korkmasaydılar, vicdanları sızlamasaydı, diğer insanlar karşısında küçük düşmekten utanmasaydılar, toplumun kınamasından, dışlamasından çekinmeseydiler, hukuk kuralları ne kadar ağır müeyyideler öngörürse öngörsün tek başlarına toplumsal düzeni sağlamakta başarısız kalırlardı. D nsanların pek azı adam öldürmüştür. “Neden şimdiye ka- dar adam öldürmedim” sorusunu kendimize bir soralım. Bu so- runun cevabı her halde “Türk Ceza Kanununun öngördüğü ömür boyu hapis cezasından korktuğum için” değildir. D nsanla- rın büyük bir çoğunluğu suç işlemiyor; çünkü Tanrı’dan korku- yorlar; çünkü kendi vicdanlarından korkuyorlar; çünkü çevreleri tarafından kınanmaktan korkuyorlar, vs. Bununla birlikte hukuk kuralları olmaksızın, diğer toplumsal düzen kuralları, bir arada olsalar dahi düzeni sağlayamazlar. Çünkü Tanrı’dan korkma- yan, vicdanı sızlamayan, çevresini de pek önemsemeyen insan- lar istisnaî de olsa her zaman çıkacaktır ve bu kişilere karşı din kuralları da, ahlâk kuralları da, örf ve âdet kuralları da yetersiz kalacaktır. Çünkü bir kere, din kurallarının bu dünyada gerçek- leşen cebrî bir müeyyidesi yoktur. Ahlâk kurallarının müeyyi- desi ise vicdan azabıdır ki, kişinin kendi içinde kalır; ne kadar kötülük yaparsa yapsın vicdanı sızlamayacak insanlar da vardır. Nihayet toplumsal düzeni sağlamakta örf ve âdet kurallarının müeyyidesi de yetersiz kalır. Bir kere, bu kuralların önemli bir kısmının müeyyidesi, kınama, ayıplama, dışlama gibi pek hafif müeyyidelerdir. Yukarıda açıkladığımız gibi örflerin cebrî nite-B Ö LÜM 2 : T OP LUM S A L D ÜZ EN K UR A LLA R I 29 likte müeyyideleri vardır. Ancak bu cebrî müeyyideler bakı- mından başka problemler ortaya çıkar. Söz konusu müeyyideyi kim, nasıl ve ne ölçüde uygulayacaktır? Bu müeyyideler ku- rumsallaşmıştır. Dolayısıyla toplumsal düzeni etkili ve kesin bir şekilde sağlamak için hukuk kurallarına ihtiyaç vardır. Ancak tekrarlayalım ki, toplumsal düzenin sadece bu hukuk kuralları tarafından sağlandığını düşünmek abartılı bir düşüncedir. Sonuç olarak toplumsal düzenin, hukuk, din, ahlâk ve örf ve âdet ku- rallarının hepsi sayesinde sağlandığını söyleyebiliriz. Dolayısıy- la bu kurallar, toplumsal düzeni sağlamak bakımından birbirinin tamamlayıcısıdırlar. Şüphesiz bazı durumlarda bu kurallar ara- sında çatışma da olabilir. Ancak bunların arasında çatışma ol- ması, kuraldan çok istisnayı teşkil eder. ¦