Genel İktisada Giriş 1-1 Makro Ekonomi Nedir? Makro ekonomi bir bütün olarak, ekonominin • hareket tarz ı n ı ortaya koyar; ve onu etkileyen hükümet politikalar ı n ı ölçer. Kullan ı lan ölçümler; toplam Ç ı kt ı , i ş sizlik ve enflasyon – oran ı ve döviz kuru oranlar ı n ı içerir. K ı sa ve uzun dönemde ekonomi s ı namalar ı • K ı sa dönem: Konjoktur Dalgalanmalar ı ’ ndaki hareketler – Uzun dönem: Ekonomik Büyüme – Makro ekonomi bireysel piyasalar ı n toplam ı iken, • mikro ekonomi bireysel piyasalardaki fiyat belirlenmesi ve bireysel ekonomik birimin davran ı ş ı n ı n s ı nanmas ı d ı r. 2 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Makro Ekonomide Önemli Konular Resesyon nas ı l olu ş ur ve nedenleri nelerdir ? • Hükümetlerin resesyondaki etkileri nedir ve resesyonun olu ş umuna katk ı s ı olur mu? Konut piyasas ı ndaki sorunlar, ekonominin geri • kalan k ı sm ı na nas ı l yay ı l ı r? Kamunun bütçe aç ığı nedir? Çal ı ş anlar ı , tüketicileri, • giri ş imcileri ve vergi ödeyenleri nas ı l etkiler? Makro Ekonomi, pek çok güncel konuda ekonominin bir bütünü olarak çal ı ş ı r. Örne ğ in3 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Makro Ekonomide Önemli Konular Ya ş am maliyetleri niçin artar? • Bir çok ülke niçin yoksuldur ? Hangi politikalar, bu • ülkeleri yoksulluktan kurtarmaya yard ı mc ı olur Ticaret aç ığı nedir? Ülkenin refah ı n ı nas ı l etkiler ? • ABD Ki ş i Ba ş ı na Reel GDP (2000 dollars) Uzun dönem yukar ı trend … Büyük Depresyon II.Dünya Sava ş ı 1.Petrol fiyat ş oku 2.Petol Fiyat Ş oku 9/11/20015 CHAPTER 1 The Science of MacroeconomicsNeden Makro Ekonomi Ö ğ reniriz? 3. Makro ekonomi seçim sonuçlar ı n ı etkiler Seçim y ı llar ı nda i ş sizlik & Enflasyon YIL i ş sizlik Oran ı Enflasyon Oran ı Seçim Sonuçlar ı 1976 7.7% 5.8% Carter (D) 1980 7.1% 13.5% Reagan (R) 1984 7.5% 4.3% Reagan (R) 1988 5.5% 4.1% Bush I (R) 1992 7.5% 3.0% Clinton (D) 1996 5.4% 3.3% Clinton (D) 2000 4.0% 3.4% Bush II (R) 2004 5.5% 3.3% Bush II (R) 2008 7.2% 3.8% Obama (D)7 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Ekonomik Modeller … daha karma ş ı k gerçe ğ in basitle ş tirilmi ş biçimleridir. İ lgisiz ayr ı nt ı lar ay ı klan ı r. – Ekonomik modeller; – De ğ i ş kenler aras ı ndaki ili ş kiyi gösterir. – Ekonominin davran ı ş ı n ı aç ı klar. – Ekonominin performans ı nı art ı rmak için – politikalar tasalar.8 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Bir model Örne ğ i: Yeni Arabalar için Arz& Talep Çe ş itli olaylar ı n araban ı n miktar ve fiyat ı nı nas ı l etkiledi ğ ini • gösterir Piyasan ı n rekabetçi oldu ğ u varsay ı l ı r: Her bir al ı c ı ve sat ı c ı • piyasa fiyat ı n ı çok çok küçük etkiler. De ğ i ş kenler • Q d = Al ı c ı nı n araba talep miktar ı Q s = Üreticinin arz miktar ı P = Yeni araba fiyat ı Y = Toplam Gelir P s = Girdi olarak Çelik ’ in fiyat ı9 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Araba Talebi Talep e ş itli ğ i: Q d = D (P,Y ) Araban ı n fiyat ı ve toplam gelir ile ili ş kili olan • araba tüketicilerinin talep miktar ı nı gösterir. Q d ba ğı ml ı de ğ i ş ken olup, araban ı n fiyat ı • ile negatif, tüketicinin geliri ile do ğ rusal olarak etkilenir. 10 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Araba Piyasas ı : Talep Q arabalar ı n miktar ı P arabalar ı n fiyat ı D Talep e ğ risi, di ğ er ş eyler sabitken, talep edilen miktarla fiyat aras ı ndaki ili ş kiyi gösterir. Talep E ş itli ğ i: Q d = D (P,Y )11 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Ara söz : Fonksiyonel Gösterim Genel fonksiyonel gösterim • de ğ i ş kenlerin ili ş kili oldu ğ unu gösterir. Q d = D (P,Y ) specific(belirli) fonksiyonel form ise kesin • kantitatif(nicel) ili ş kiyi gösterir.. Örnek: – D (P,Y ) = 60 – 10 P + 2Y Q d yi etkileyen de ğ i ş ken listesi12 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Araba Piyasas ı : Arz Q Arabalar ı n Miktar ı P Arabalar ı n fiyat ı D S Arz e ğ risi, di ğ er ş eyler sabitken, arz edilen miktar ile fiyat aras ı ndaki ili ş kiyi gösterir. Arz E ş itli ğ i: Q s = S (P,P S )13 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Araba Piyasas ı : Denge Q Arabalar ı n miktar ı P Arabalar ı n fiyat ı S D Denge Fiyat Denge Miktar ı14 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Gelirdeki bir Art ı ş ı n Etkileri Q Quantity of cars P Price of cars S D 1 Q 1 P 1 Gelirdeki bir art ı ş , her bir fiyat düzeyinde araba tüketicilerinin talep miktar ı n ı art ı r ı r. … Dolay ı s ı yla denge fiyat ve denge miktar ı da artar. P 2 Q 2 D 2 Talep E ş itli ğ i: Q d = D (P,Y )15 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Çelik Fiyat ı ndaki Art ı ş ı n Etkileri Q Quantity of cars P Price of cars S 1 D Q 1 P 1 P s(çelik fiyat ı ) ‘ deki bir art ı ş , her bir fiyat düzeyinde araba üretenlerin arz miktar ı n ı azalt ı r. … Dolay ı s ı yla piyasa denge fiyat ı artarken, denge miktar ı dü ş er. P 2 Q 2 S 2 Arz E ş itli ğ i: Q s = S (P,P S )16 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Endojen(içsel) ve Exojen(d ı ş sal) De ğ i ş kenler İ çsel de ğ i ş kenlerin de ğ eri modelde belirlenir. • D ı ş sal de ğ i ş kenlerin de ğ eri ise model d ı ş ı nda • belirlenir: verilmi ş olarak davran ı ş ve de ğ erler modelde yer al ı r. Araban ı n arz &talep modelinde, • İ çseller: P, Q d , Q s D ı ş sallar:Y, P s 17 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Çoklu Modellerin Kullan ı m ı Hiçbir model önemsedi ğ imiz tüm sorunlar ı • ele almaz. Örne ğ in, ABD araba piyasas ı n ı n arz - talep • modeli … ABD de toplam gelirdeki bir düş üş ün araban ı n – fiyat ve miktar ı nı nas ı l etkileyece ğ ini söylerken. Niçin toplam gelirin dü ş tü ğ ünü ise söylemez.. –18 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Çoklu Modellerin Kullan ı m ı Böylece, fakl ı konular için farkl ı modeller • çal ı ş arak ö ğ renece ğ iz( örne ğ in, i ş sizlik, enflasyon uzun dönem büyüme gibi). Her bir yeni model için ş öyle bir yol • izleyebiliriz: Modelin varsay ı mlar ı – Hangi de ğ i ş kenler içsel, – hangileri d ı ş sal – Sorular anlamam ı za yard ı mc ı olabilir onu – çözmeye de ğ il. 19 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Fiyatlar: Esneklik ve Yap ı ş kanl ı k Denge Fiyat: Fiyatlar esnektir varsay ı m ı ile arz • ve talep e ş itli ğ i ayarlan ı r. K ı sa dönemde bir çok fiyat yap ı ş kand ı r - arz ve • talepteki de ğ i ş iklikleri yans ı tmada yava ş ça ayarlan ı r. Örnek olarak: Bir çok i ş çi sözle ş melerinde nominal ücretler 1 y ı l – ya da daha uzun süreli olarak sabittir. Bir çok dergi yay ı nc ı s ı fiyatlar ı her 3-4 y ı lda bir – de ğ i ş tirir.20 CHAPTER 1 The Science of Macroeconomics Fiyatlar: Esneklik ve Yap ı ş kanl ı k Ekonominin davran ı ş ı k ı smen fiyatlar ı n esnek • ya da yap ı ş kan olup olmad ığı na ba ğ l ı d ı r: Fiyatlar yap ı ş kansa(k ı sa dönemde), – talep arza e ş it olmayabilir, Aç ı klamas ı ise: İ ş sizlik (Emek arz fazlal ığı ) • Firmalar tüm üretti ğ i mallar ı n tamam ı n ı satamaz. • Fiyatlar esnekse(uzun dönem), arz -talep – e ş itli ğ i(markets clear) ve ekonomi çok farkl ı hareket eder. 1-21 Üç Modelde Makro Ekonomi Makro ekonomi,belirli bir zaman için her birine denk gelen • üç modele dayan ı r. Çok uzun dönemli Model: Büyüme Teorisinin etki alan ı ? ekonominin 1. üretim kapasitesinin büyümesi üzerine odaklan ı r. Uzun Dönem Model : Teknoloji ve sermayenin büyük ölçüde sabit 2. oldu ğ u çok uzun dönemli modelin bir enstantanesidir. Sermaye ve teknolojinin verili düzeyi, potansiyel ç ı kt ı düzeyini • belirler. Ç ı kt ı sabittir; fakat fiyatlar AD(Toplam Talep) taraf ı ndan belirlenir. • K ı sa Dönem Model : Konjoktur Dalgalanmalar ı Teorileridir. 3. Verimlilik kapasitesinin ne kadar olaca ğı nı belirleyen • AD(ToplamTalep)deki de ğ i ş meler ile i ş sizlik ve ç ı kt ı düzeyi kullan ı l ı r. Bu periyotta fiyatlar sabittir; ancak ç ı kt ı de ğ i ş kendir. •1-22 Çok Uzun Dönemli Büyüme Ş ekil 1-1a Son yüzy ı lda ABD de Ki ş i Ba ş ı Gelir Büyümesini gösterir ? Y ı ll ı k • büyüme oran ı % 2-3 düzeyindedir. Büyüme Teorisi, girdi birikiminin ne kadar olaca ğı nı ve teknolojideki • geli ş melerin ya ş am standartlar ı ndaki art ı ş a ne kadar izin verece ğ ini s ı nar. Tasarruf oran ı , iyi bir gelece ğ in yarat ı lmas ı nda ve ekonomik büyümede önemli • bir belirleyicidir. [Insert Fig.1-1 here]1-23 Uzun Dönem Model Uzun dönemde AS( Toplam • Arz) e ğ risi dikeydir; ve ç ı kt ı nı n potansiyel düzeyinde sabittir. Ç ı kt ı , ekonomin arz ı taraf ı ndan – belirlenir; ve bu onun üretim kapasitesidir. Fiyat düzeyi, ekonominin – verimlilik kapasitesindeki göreli talep düzeyi taraf ı ndan belirlenir. Sonuç: Yüksek enflasyon • oranlar ı , uzun dönemde sürekli olarak AD deki de ğ i ş melerden dolay ı dı r. [Insert Figure 1-2 here]1-24 K ı sa Dönem Model Ç ı kt ı daki k ı sa dönem • dalgalanmalar, AD deki büyük de ğ i ş melerden dolay ı dı r. AS e ğ risi, k ı sa dönemde – sabit/rijit fiyatlardan ötürü,yatayd ı r. Bu yüzden ç ı kt ı daki de ğ i ş meler, AD deki de ğ i ş imlerden ötürüdür. K ı sa dönemdeki AD deki • de ğ i ş meler, Konjoktur Dalgalanmalar ı nı n a ş amalar ı ndan olu ş ur. K ı sa dönemde, AD ç ı kt ı y ı – belirlerler; bu yüzden i ş sizlik olu ş ur. [Insert Figure 1-4 here]1-25 Orta Dönem K ı sa dönem yatay AS • e ğ risinden, uzun dönem dikey AS e ğ risine nas ı l sahip oluruz? Orta dönem AS e ğ risi, uzun • dönemde AS e ğ risinin pozisyonu yukar ı do ğ ru e ğ imlidir. AD sürdürülebilir düzeyin – üzerine ç ı kt ı y ı itti ğ inde, firmalar fiyatlar ı art ı r ı r. Fiyat art ı ş ı olarak, AS e ğ risi, – belirli bir fiyat düzeyinde daha fazla sabittir; yani diktir. Bu noktada toplam talep art ı ş ı ç ı kt ı düzeyini de ğ il, fiyat düzeyini art ı r ı r. [Insert Figure 1-5 here]1-26 Phillips E ğ risi Fiyatlar yava ş ayarlanmaya • e ğ ilimlidir ? AD, bu aral ı ktaki ekonomiyi götürür. Fiyat ayarlama h ı z ı , i ş sizlik • oran ı na kar ş ı enflasyon grafi ğ i çizen Phillips E ğ risi taraf ı ndan gösterilir. K ı sa dönemde AS e ğ risi göreli • olarak yat ı kt ı r; ve AD deki hareketler, fiyat, ç ı kt ı ve i ş sizlikteki de ğ i ş meleri sürdürür. [Insert Figure 1-6 here]1-27 BÜYÜME VE GDP(Gayrisafi Yurtiçi Has ı la) Ekonominin büyüme oran ı , GDP oran ı olarak • artar. Bir çok geli ş mi ş ekonomi, y ı l ba ş ı na olarak ancak – birkaç puan büyüme oran ı olarak büyür. Örne ğ in ABD nin GDP si 1960 dan 2005 e kadar ortalama • olarak y ı l ba ş ı na yüzde 3.4 düzeyinde büyümü ş tür. Büyüme oran ı düzgün olmaktan uzakt ı r. (bkz 1-1b) – GDP ’ deki büyüme : • Mevcut kaynaklardaki(emek, sermaye) ’ deki art ı ş lar; 1. Bu kaynaklar ı m verimlili ğ indeki art ı ş lar nedeniyledir. 2.1-28 Konjonktür Dalgalanmas ı ve Ç ı kt ı Aç ığı Konjonktür Dalgalanmas ı , • trend büyümenin izledi ğ i patika(yol)n ı n ekonomik faaliyetindeki daralma ve geni ş lemenin örüntüsüdür. GDP nin Trend yolu, üretim – faktörlerinin tam kullan ı m söz konusu oldu ğ unda, GDP yolunu al ı r. Trendden ç ı kt ı sapmas ı , ç ı kt ı • aç ığı olarak aç ı klan ı r. Ç ı kt ı Aç ığı = Gerçek Ç ı kt ı – – Potansiyel Ç ı kt ı Ç ı kt ı Aç ığı , potansiyel ç ı kt ı dan – ç ı kt ı nı n konjoktürel sapma büyüklüğ ünü ölçer. [Insert Figure 1-7 here]1-29 [Insert Figure 1-8 here]1-30 Enflasyon ve Konjonktür Dalgalanmas ı Enflasyon oran ı , tüketici fiyat • endeksi(TÜFE) ya da üretici fiyat endeksi(ÜFE) ndeki yüzde de ğ i ş im olarak tahmin edilebilir. TÜFE, ortalama tüketici taraf ı ndan sat ı n – al ı nan mallar ı n verilmi ş sepetinin maliyetini ölçen, bir fiyat endeksidir. ÜFE, ortalama üretici taraf ı ndan sat ı n – al ı nan mallar ı n verilmi ş sepetinin maliyetini ölçen, bir fiyat endeksidir. Toplam Talep(AD) ekonomiyi harekete • geçirirse, * Büyüme periyodu, fiyatlar ve enflasyondaki art ı ş a e ğ ilimdir * Daralma periyodu, azalan fiyatlar ve negatif enflasyon oran ı na e ş lik eder. [Insert Figure 1-9 here]