Hidrografi ve Oşinografi İleri Hidrografik Ölçmeler İLERİ HİDROGRAFİK ÖLÇMELER (DERS NOTLARI) YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ JEODEZİ VE FOTOGRAMETRİ ANABİLİM DALI GEOMATİK PROGRAMI 2 KAPSAMI KAPSAMI ? ? GİRİŞ GİRİŞ ? ? FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE ? ? HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI ? ? KONUM ÖLÇMELERİ KONUM ÖLÇMELERİ ? ? DERİNLİK ÖLÇMELERİ DERİNLİK ÖLÇMELERİ ? ? UYGULAMA ALANLARI UYGULAMA ALANLARI ? ? Yeryüzündeki Yeryüzündeki doğal doğal kaynakların kaynakların sınırlı sınırlı olması olması günümüz günümüz toplumlarını toplumlarını bu bu kaynakları kaynakları aramada aramada yeni yeni alanlara alanlara yöneltmiştir yöneltmiştir. . Günümüzdeki Günümüzdeki teknolojik teknolojik gelişmeye gelişmeye koşut koşut olarak olarak deniz deniz kaynaklarının kaynaklarının araştırılması, araştırılması, bu bu kaynakların kaynakların yerlerinin yerlerinin daha daha verimli verimli şekilde şekilde belirlenmesi belirlenmesi deniz deniz haritacılığının haritacılığının önem önem ve ve güncelliğini güncelliğini her her geçen geçen gün gün daha daha da da artırmaktadır artırmaktadır. . Hızla Hızla gelişen gelişen teknolojik teknolojik düzey düzey ve ve deniz deniz haritacılığındaki haritacılığındaki bilgi bilgi birikimi birikimi ülkeleri, ülkeleri, sınırları sınırları okyanus okyanus ortalarına ortalarına kadar kadar genişleyen genişleyen deniz deniz kaynaklarından kaynaklarından her her geçen geçen gün gün daha daha fazla fazla yararlanmaya yararlanmaya zorlamaktadır zorlamaktadır. . Deniz Deniz haritacılığı haritacılığı “ “ Deniz Deniz yatağının yatağının yapısını yapısını ve ve doğasını doğasını belirlemek belirlemek için için gerekli gerekli parametreleri parametreleri bulma bulma ve ve ölçme ölçme bilimi bilimi “ “ olarak olarak tanımlanan tanımlanan çok çok yönlü yönlü bir bir uğraş uğraş alanıdır alanıdır. . Doğal Doğal olarak olarak bu bu tanıma tanıma denizin denizin kara kara ile ile olan olan ilişkisi ilişkisi de de girmektedir girmektedir. . Sularla Sularla kaplı kaplı bölgelerden bölgelerden en en verimli verimli biçimde biçimde yararlanmak yararlanmak için için bu bu bölgelerin bölgelerin dip dip topografyasının topografyasının güncel güncel olarak olarak bilinmesi bilinmesi gereklidir gereklidir. . 3 GİRİŞ GİRİŞ ? ? II II. . Dünya Dünya Savaşından Savaşından itibaren itibaren deniz deniz ve ve sualtı sualtı tabanına tabanına olan olan ilgi ilgi artar artar. . Deniz Deniz altındaki altındaki zengin zengin petrol petrol ve ve gaz gaz yatakları yatakları büyük büyük endüstri endüstri yatırımlarını yatırımlarını gerektirir gerektirir. . Deniz Deniz ötesi ötesi mühendislik mühendislik teknolojilerinde teknolojilerinde ve ve gemicilik gemicilik sanayisinde sanayisinde büyük büyük gelişmeler gelişmeler olur olur. . Günümüzde Günümüzde inşa inşa edilen edilen limanlar, limanlar, eski eski limanlarla limanlarla karşılaştırılınca, karşılaştırılınca, mühendislerin mühendislerin başarıları başarıları görülür görülür. . Deniz Deniz ölçme ölçme ve ve veri veri değerlendirme değerlendirme çalışmalarında çalışmalarında her her şeyden şeyden önce önce güdülen güdülen gayenin gayenin ne ne olduğunun olduğunun iyi iyi anlaşılması anlaşılması gereklidir gereklidir. . 4 GİRİŞ GİRİŞ 5 Denizaltındaki zengin petrol ve gaz yatakları Büyük endüstri yatırımları Deniz ötesi mühendislik teknolojilerindeki gelişmeler Gemicilik sanayisindeki gelişmeler Kıyı ötesi sondaj ve Liman inşaatı Diğer sanayi etkinlikleri • Sığ sularda büyük gemilerin girebileceği limanların yapımı • Limanların karayolu ve demiryolu ile bağlantıları • 150 km açıkta şiddetli fırtınalara ve 20 metrelik dalgalara dayanan Sondaj platformları inşaatı • Açık denizde tanker terminalleri • Petrol yatağı ile kıyı arasındaki boru hattı ve platform inşaatı • Limanların korunması için tarama, mineral iyileştirmesi, sudan arazi kazanma • Kıyı koruma mühendisliği • Deniz kazaları • Temiz su ihtiyacının karşılanması için deniz suyunun tuzunun giderilmesi • Deniz suyundan mineral ve kimyasal maddelerin ayıklanması • Plaj ve marina gibi tesislerin kurulması • Gemi taşımacılığı için geçit düzenlenmesi, haberleşmenin geliştirilmesi, denizaltı kablo ve sualtı boru hatları • Balıkçılık endüstrisinin geliştirilmesi 6 GİRİŞ GİRİŞ liman Boru hattı Sondaj platformu 7 GİRİŞ GİRİŞ Bu Bu etkinliklerin etkinliklerin gerçekleştirilmesinde gerçekleştirilmesinde mühendislerin mühendislerin ve ve ölçmecilerin ölçmecilerin yeri yeri tartışılmaz tartışılmaz. . Deniz Deniz ile ile ilgili ilgili çalışmalarda çalışmalarda mühendislerin mühendislerin mücadele mücadele etmelerini etmelerini gerektiren gerektiren etkenler etkenler: : •Deniz suyunun çürütücü özelliği, •Akıntıların kuvveti, •Gelgitler, •Fırtınalar, •Deniz altındaki yüksek basınç. Bu güçlüklerle mücadele edebilmek için, bunların ölçülmesi, belirlenmesi gerekir. 1.4. Tarihçe 1.4. Tarihçe XII XII. . yüzyılda yüzyılda Araplar Araplar tarafından tarafından icat icat edilen edilen pusulanın pusulanın denizciler denizciler tarafından tarafından kullanılmaya kullanılmaya başlanması, başlanması, insanoğlu insanoğlu için için bir bir bilinmeyen bilinmeyen olan olan denizler denizler hakkında hakkında bilgi bilgi edinmek edinmek açısından açısından bir bir dönüm dönüm noktası noktası olmuştur olmuştur. . İnsanoğlunun İnsanoğlunun denizlere denizlere açılması, açılması, denizlere denizlere ait ait verilerin verilerin çoğalmasına, çoğalmasına, bu bu da da denizin denizin öneminin öneminin artmasına artmasına neden neden olmuştur olmuştur. . Bu Bu alanda alanda ilk ilk önemli önemli bilgiler bilgiler XV XV. . yüzyılın yüzyılın başında başında Kristof Kristof Kolomb Kolomb, , Vasco Vasco da da Gamma Gamma ve ve Macellan Macellan gibi gibi ünlü ünlü denizcilerin denizcilerin seyahatleri seyahatleri sırasında sırasında topladıkları topladıkları bilgiler bilgiler ve ve çizdikleri çizdikleri basit basit krokilerdir krokilerdir. . İlk İlk deniz deniz haritaları haritaları XIII XIII. .yüzyılda yüzyılda İtalya İtalya kıyılarında kıyılarında yapılmış yapılmış “ “Portolane Portolane= = Pusula Pusula Haritası” Haritası” adı adı ile ile bilinen bilinen haritalardır haritalardır 9 ? ? Zamanın Zamanın olanaklarına olanaklarına göre göre “Doğrultu “Doğrultu ve ve Uzaklık Uzaklık ölçmesi” ölçmesi” ilkesine ilkesine göre göre yapılmış yapılmış Portolaneler Portolaneler uzun uzun süre süre kullanılmışlardır kullanılmışlardır. . Portolane Portolane haritalarında haritalarında bazı bazı sığlıklar sığlıklar dışında dışında su su derinlikleri derinlikleri gösterilmediği gösterilmediği halde halde zamanın zamanın denizcileri denizcileri için için çok çok önemli önemli birer birer deniz deniz kılavuzu kılavuzu olmuşlardır olmuşlardır. . ? ? XVI XVI. . yüzyılın yüzyılın başlarında başlarında Piri Piri Reis Reis tarafından tarafından yapılmış yapılmış deniz deniz haritaları, haritaları, geliştirilmiş geliştirilmiş Portolaneler Portolaneler için için güzel güzel bir bir örnek örnek olarak olarak gösterilebilirler gösterilebilirler (Şekil (Şekil 1 1) ). . ? ? Pratik Pratik kullanım kullanım amaçlı amaçlı hazırlanan hazırlanan bu bu haritalarda haritalarda limanlar limanlar ve ve kıyılara kıyılara ait ait ayrıntılı ayrıntılı bilgi bilgi bulunması bulunması yanında, yanında, su su altı altı zemini zemini için için hiçbir hiçbir bilgi bilgi bulunmamaktaydı bulunmamaktaydı. . Karaya Karaya yakın yakın derinliklerin derinliklerin XVIII XVIII. . yüzyılda yüzyılda ölçülebilmesine ölçülebilmesine rağmen, rağmen, büyük büyük derinliklerin derinliklerin ölçülebilmesi ölçülebilmesi için için XIX XIX. . yüzyılın yüzyılın ortasına, ortasına, Brooke'un Brooke'un "ağırlık "ağırlık atarak atarak iskandil" iskandil" yöntemini yöntemini uygulamasına uygulamasına kadar kadar beklemek beklemek zorunda zorunda kalınmıştır kalınmıştır. . 10 Portolane= Pusula Haritası (Piri Reis) Portolane= Pusula Haritası (Piri Reis) Şekil 1 11 ? ? Gerhart Gerhart Kremer Kremer (bilinen (bilinen adıyla adıyla Mercator Mercator), ), 1659 1659 yılında yılında projeksiyon projeksiyon yöntemiyle yöntemiyle yapılan yapılan ilk ilk deniz deniz haritasını haritasını gerçekleştirmiştir gerçekleştirmiştir. . ? ? XVII XVII. . yüzyıla yüzyıla kadar kadar yapılan yapılan haritaların haritaların esas esas amacı, amacı, kıyıya kıyıya yakın yakın denizlerde denizlerde gemi gemi ulaştırmacılığının ulaştırmacılığının güvenirliliğini güvenirliliğini sağlamak sağlamak olmuştur olmuştur. . Bu Bu haritalar haritalar genellikle genellikle özel özel kurum kurum veya veya kişiler kişiler tarafından tarafından yapılmıştır yapılmıştır. . Fransızlar Fransızlar 1720 1720 yılında yılında Paris'te Paris'te bir bir Deniz Deniz Harita Harita Bürosu Bürosu kurarak kurarak resmi resmi anlamda anlamda harita harita yapımına yapımına başlamışlardır başlamışlardır. . ? ? XIX XIX. . yüzyıldan yüzyıldan itibaren itibaren deniz deniz ticaretinin ticaretinin ve ve hidrografik hidrografik araştırmaların araştırmaların önem önem kazanmaya kazanmaya başlaması başlaması ile ile hemen hemen hemen hemen her her denizci denizci ülkede, ülkede, özellikle özellikle denizcilikte denizcilikte ilerlemiş ilerlemiş ülkelerde ülkelerde Hidrografi Hidrografi Büroları Büroları veya veya Şubeleri Şubeleri kurulmuştur kurulmuştur. . Bunlar Bunlar arasında arasında Amerikan, Amerikan, İngiliz, İngiliz, Fransız Fransız ve ve Alman Alman Hidrografi Hidrografi dairelerinin, dairelerinin, hidrografi hidrografi ve ve deniz deniz bilimlerinin bilimlerinin ( (oşinografı oşinografı) ) gelişmesine gelişmesine önemli önemli katkıları katkıları olmuştur olmuştur. . Deniz Deniz haritalarının haritalarının büyük büyük bir bir çoğunluğu çoğunluğu Amerikan Amerikan ve ve İngiliz İngiliz Hidrografi Hidrografi dairelerince dairelerince yapılmıştır yapılmıştır. . 12 ? ? XIX XIX. . yüzyıldan yüzyıldan itibaren itibaren Hidrografik Hidrografik ve ve Oşinoğrafik Oşinoğrafik araştırma araştırma seyahatleri seyahatleri de de büyük büyük önem önem kazanmıştır kazanmıştır. . Bu Bu deniz deniz seyahatleri seyahatleri içinde içinde en en önemlisi önemlisi İngilizler İngilizler tarafından tarafından gerçekleştirilen gerçekleştirilen ve ve 1872 1872- - 1876 1876 yılları yılları arasında arasında yapılan yapılan "Challenger" "Challenger" seferidir seferidir. . Bilim Bilim adamları adamları ve ve tecrübeli tecrübeli denizcilerin denizcilerin katıldığı katıldığı bu bu deniz deniz seferinde, seferinde, Atlas Atlas Okyanusu, Okyanusu, Büyük Büyük Okyanus Okyanus ve ve Güney Güney denizleri denizleri dolaşılarak dolaşılarak oşinoğrafik oşinoğrafik ve ve hidrografik hidrografik önemli önemli bilgiler bilgiler toplanmış, toplanmış, ayrıca ayrıca konum konum ve ve derinlik derinlik ölçmeleri ölçmeleri için için yeni yeni yöntemler yöntemler ve ve aletler aletler geliştirilmiştir geliştirilmiştir. . ? ? XX XX. . yüzyılda yüzyılda dünya dünya deniz deniz ticaretinin ticaretinin hızla hızla gelişmesi gelişmesi hidrografik hidrografik deniz deniz haritalarına haritalarına duyulan duyulan gereksinmeyi gereksinmeyi arttırmış arttırmış ayrıca ayrıca sualtı sualtı zenginliklerinin zenginliklerinin (maden (maden ve ve enerji enerji hammaddelerinin) hammaddelerinin) araştırılması, araştırılması, işletilmesi işletilmesi ve ve diğer diğer teknik teknik hizmetler hizmetler için için büyük büyük ölçekli ölçekli hidrografik hidrografik harita harita gereksinmeleri gereksinmeleri "Hidrografik "Hidrografik Ölçmeler“ Ölçmeler“ ‘in ‘in gelişmesinin gelişmesinin zorunlu zorunlu nedenleri nedenleri olmuştur olmuştur. . Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesi ? ? Deniz Deniz h ar i t acılığı , h ar i t acılığı , hidrografi, hidrografi, seyir seyir ve ve o şinogr a f i o şinogr a f i k o n u la rı n d a k o n u la rı n d a askeri, askeri, iktisadi iktisadi ve ve bilimsel bilimsel çalışmal ar çalışmal ar yü rüte n , yü rüte n , Deniz Deniz Kuvvetleri Kuvvetleri Ko mu t an lığı ’n a Ko mu t an lığı ’n a b ağl ı b ağl ı bir bir k u ru lu şt u r k u ru lu şt u r. . ? ? 19 19. . y y. .y y. . B aşla r ın d a B aşla r ın d a Os man lı Os man lı D evle t i’n in D evle t i’n in denizlerde denizlerde ö lçü m ö lçü m yapacak yapacak ve ve harita harita çiz ece k çiz ece k herhangi herhangi bir bir k u ru lu şu k u ru lu şu yoktu yoktu. . ? ? Ka ra d e n iz ’d eki Ka ra d e n iz ’d eki Osma n lı Osma n lı k ıyıla rı n a k ıyıla rı n a ait ait ilk ilk h ar i t al ar ın h ar i t al ar ın çi z im i , çi z im i , h ü k ü me t in h ü k ü me t in izni izni ve ve b azı b azı Osman lı Osman lı gemilerinin gemilerinin k at ılım ıyla k at ılım ıyla 1823 1823- - 1848 1848 yılla r ı yılla r ı ar ası n d a ar ası n d a Ruslar Ruslar t ar af ın d an t ar af ın d an yap ılm ış t ır yap ılm ış t ır. . Modern Modern kabul kabul edilen edilen ilk ilk T ü rk T ü rk Deniz Deniz Harit ası Harit ası 1840 1840 yılı n d a yılı n d a Mektebi Mektebi Bahriye Bahriye M atb aa sınd a M atb aa sınd a b asıl mı ş t ır b asıl mı ş t ır. . Karadeniz'in Karadeniz'in bir bir k ısmı n ı k ısmı n ı kapsayan kapsayan bu bu harita, harita, b u gü n b u gü n Deniz Deniz M ü z esi'n d ed ir M ü z esi'n d ed ir. . ? ? Bu Bu d ö n em d ö n em içi n d e içi n d e İ n gili z le re İ n gili z le re de de Marmara Marmara ve ve Ege Ege denizi denizi ile ile Akd en iz ’d e Akd en iz ’d e ö lçü ml er ö lçü ml er yapma yapma konusunda konusunda izin izin ver ilm işt ir ver ilm işt ir. . ? ? 1881 1881 ’d e n ’d e n sonra, sonra, deniz deniz h ar i t al ar ı n ın h ar i t al ar ı n ın çiz i mi çiz i mi konusunda konusunda İn gilt er e’ d e İn gilt er e’ d e eğ i t im eğ i t im gö r mü ş gö r mü ş bir bir subay subay denetiminde denetiminde Mektebi Mektebi Bahriye Bahriye M at b aa sın d a M at b aa sın d a deniz deniz h ar it ala rı h ar it ala rı b asılm aya b asılm aya b aşla n mışt ır b aşla n mışt ır. . Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesi ? ? Resmi Resmi anlamda anlamda ilk ilk hidrografi hidrografi organizasyonu organizasyonu 1909 1909 yı lı n d a yı lı n d a deniz deniz mesah aları mesah aları ve ve seyir seyir b ü r osu b ü r osu a d ı a d ı alt ı n d a alt ı n d a k u ru l m u ş k u ru l m u ş ve ve bahriye bahriye b ak an lığın a b ak an lığın a b ağl an mış t ır b ağl an mış t ır. . İk i İk i yı l yı l sonra sonra 1911 1911'de 'de b ü ro b ü ro yeniden yeniden organize organize edilerek edilerek seyir seyir ve ve deniz deniz h ari t aları h ari t aları b ü ro su b ü ro su a d ı a d ı ile ile nispeten nispeten daha daha b ağı msız b ağı msız bir bir s t a t ü ye s t a t ü ye k avu şm u şt u r k avu şm u şt u r. . B ü r o B ü r o 1928 1928 son ların d a son ların d a şimd ik i şimd ik i ad ı ad ı Harita Harita Genel Genel Ko mu t an lı ğı Ko mu t an lı ğı olan olan Harita Harita Genel Genel M ü d ü rl ü ğü n e M ü d ü rl ü ğü n e b ağlan mış b ağlan mış ve ve onun onun Deniz Deniz H arit ala rı H arit ala rı Şu b esin i Şu b esin i ol u şt u rm u şt u r ol u şt u rm u şt u r. . 1950 1950 y ılı n d a y ılı n d a Seyir Seyir ve ve Hidrografi Hidrografi Dairesi Dairesi ad ı ad ı al t ı n d a al t ı n d a tekrar tekrar Deniz Deniz Kuvvetleri Kuvvetleri Ko mu t an lığı n a Ko mu t an lığı n a b ağlan ar a k b ağlan ar a k Kasımp aşa/ H aliç'e Kasımp aşa/ H aliç'e n ak led ilmiş, n ak led ilmiş, ç alışmalar ı ç alışmalar ı geliş t iriler ek , geliş t iriler ek , modern modern deniz deniz harbi harbi ile ile ilgili ilgili konulara konulara daha daha ç o k ç o k ö n em ö n em verilmeye verilmeye b aşlan mış t ır b aşlan mış t ır. . 1956 1956'da 'da daire daire b u gü n b u gü n b u lu n d u ğu , b u lu n d u ğu , Çubuklu'd ak i Çubuklu'd ak i yerine yerine t aşı n mış t ır t aşı n mış t ır. . Dairenin Dairenin a d ı a d ı 1972 1972 yı lın d a yı lın d a Seyir, Seyir, Hidrografi Hidrografi ve ve Oş in o graf i Oş in o graf i Dairesi Dairesi B aşk an lığı B aşk an lığı olarak olarak d eğişt irilmişt ir d eğişt irilmişt ir. . 14 15 GİRİŞ GİRİŞ Deniz haritaları, topografik haritaların denize uyarlanmış halidir. Deniz tabanı, gözle görülmediğinden ve anlaşılması güç bir yapıya sahip olduğundan deniz haritalarını kullananlar, hidrografların yaptığı çalışmalara tamamen güvenmek zorundadırlar. 16 Hidrografik ölçmeleri klasik ölçmelerden Hidrografik ölçmeleri klasik ölçmelerden ayıran ayıran özellikler? özellikler? Hidrografik Hidrografik haritaların haritaların yapımında yapımında klasik klasik harita harita ölçmelerine ölçmelerine göre göre bazı bazı yöntem yöntem benzerlikleri benzerlikleri varsa varsa da da çalışma çalışma ortamının ortamının sularla sularla örtülü örtülü olması olması nedeniyle nedeniyle yöntemlerin yöntemlerin uygulanma uygulanma biçimi biçimi ve ve aletler aletler yönünden yönünden önemli önemli ayrıcalıklar ayrıcalıklar vardır vardır. . 1. 1. Çalışma Çalışma ortamının ortamının su su olması olması nedeniyle nedeniyle oluşturulan oluşturulan jeodezik jeodezik ağ ağ harita harita alanını alanını tamamen tamamen kapsamaz kapsamaz ve ve genellikle genellikle kıyıda kıyıda tesis tesis edilir edilir. . 2. 2. Sualtı Sualtı tabanına tabanına ilişkin ilişkin ölçmeler, ölçmeler, su su üzerindeki üzerindeki bir bir taşıttan taşıttan yapılır yapılır. . 3. 3. Derinlik Derinlik ve ve konum konum belirleme belirleme ölçmeleri ölçmeleri birbirinden birbirinden bağımsız bağımsız olarak olarak sürdürülür sürdürülür. . Sualtı Sualtı tabanını tabanını doğrudan doğrudan görülemediği görülemediği için için ölçmeler ölçmeler önceden önceden saptanan saptanan bir bir doğrultuda doğrultuda ve ve belirli belirli aralıklarla aralıklarla yapılır yapılır. . 4. 4. Hidrografide Hidrografide "iskandil" "iskandil" adı adı verilen verilen derinlik derinlik ölçmeleri, ölçmeleri, nivelmanla nivelmanla eş eş anlamlı anlamlı olmasına olmasına karşın, karşın, burada burada uygulanan uygulanan yöntemler yöntemler ve ve aletler aletler tamamen tamamen farklıdır farklıdır. . 17 18 GİRİŞ GİRİŞ Hidrografi Hidrografi : : Denizlerin Denizlerin derinliğini, derinliğini, denizlerdeki denizlerdeki akıntıların akıntıların yönünü, yönünü, şiddetini şiddetini konu konu edinen edinen bilim bilim dalıdır dalıdır. . Yeryüzündeki Yeryüzündeki suların, suların, özellikle özellikle seyir seyir haritalarının haritalarının oluşturulmasına oluşturulmasına yönelik yönelik olarak olarak incelenmesini incelenmesini konu konu edinir edinir. . Oşinografi Oşinografi : : Okyanus Okyanus bilim bilim ya ya da da deniz deniz bilim bilim olarak olarak da da adlandırılır adlandırılır. . Yeryüzündeki Yeryüzündeki okyanus okyanus ve ve denizlerin denizlerin fiziksel fiziksel ve ve kimyasal kimyasal özelliklerinin, özelliklerinin, içerdikleri içerdikleri bitki bitki ve ve hayvan hayvan topluluklarının topluluklarının ve ve jeolojik jeolojik yapılanmaları yapılanmaları ile ile kökenlerinin kökenlerinin incelenmesini incelenmesini konu konu edinen edinen bilim bilim dalıdır dalıdır. . Fiziksel, Fiziksel, dinamik, dinamik, kimyasal, kimyasal, biyolojik biyolojik ve ve jeolojik jeolojik oşinografiden oşinografiden söz söz edilebilir edilebilir. . Modern Modern oşinografi oşinografi bütün bütün bu bu değişik değişik dalların dalların bileşiminden bileşiminden oluşmaktadır oluşmaktadır. . Hidroloji Hidroloji : : Subilimi Subilimi olarak olarak da da bilinir bilinir. . Yeryüzündeki Yeryüzündeki ya ya da da yeraltı yeraltı su su örtüsünü örtüsünü inceleyen inceleyen bilim bilim dalıdır dalıdır. . Sukürenin Sukürenin (hidrosfer) (hidrosfer) gelişimi, gelişimi, dağılımı, dağılımı, bileşimi, bileşimi, su su dolaşımı dolaşımı (hidrolik (hidrolik çevrim) çevrim) yoluyla yoluyla atmosfer atmosfer ile ile yeryüzü yeryüzü arasındaki arasındaki dolaşımı, dolaşımı, doğal doğal çevreyle çevreyle ve ve insanla insanla çevresel çevresel ve ve ekolojik ekolojik etkileşimin etkileşimin incelenmesi incelenmesi temel temel ilgi ilgi alanını alanını oluşturur oluşturur. . Seyir Seyir ( (seyrüsefer seyrüsefer) ) : : Deniz Deniz taşıtlarının taşıtlarının konum, konum, rota rota ve ve uzaklık uzaklık belirleme belirleme yöntemleriyle yöntemleriyle yönlendirilmesini yönlendirilmesini konu konu edinen edinen bilim bilim dalıdır dalıdır. . İzlenecek İzlenecek yolun yolun bulunması, bulunması, kazaların kazaların önlenmesi, önlenmesi, yakıt yakıt tasarrufu tasarrufu ve ve zaman zaman ölçümü, ölçümü, seyirin seyirin içeriğini içeriğini oluşturur oluşturur. . Seyirin Seyirin temel temel amacı, amacı, bir bir noktadan noktadan diğerine diğerine giden giden yolu yolu bulmaktır bulmaktır. . 19 GİRİŞ GİRİŞ Seyir Seyir Haritası Haritası : : Yazının Yazının gelişimiyle gelişimiyle birlikte, birlikte, karada karada ve ve denizde denizde izlenen izlenen rotaların rotaların kalıcı kalıcı biçimde biçimde kaydedildiği kaydedildiği krokiler krokiler ve ve haritalar haritalar ortaya ortaya çıkmıştır çıkmıştır. . XVII XVII. . yüzyılda yüzyılda yapılan yapılan deniz deniz haritalarında haritalarında kıyı kıyı çizgileri çizgileri ve ve kıyılardaki kıyılardaki fener fener kuleleri kuleleri gösterilmekteydi gösterilmekteydi. . XVIII XVIII. . yüzyıl yüzyıl sonlarında sonlarında bu bu haritalara haritalara su su derinlikleri derinlikleri de de eklendi eklendi. . Seyir Seyir haritası, haritası, seyirde seyirde kullanılmak kullanılmak üzere üzere hazırlanır hazırlanır. . Denizcilikte Denizcilikte kullanılan kullanılan seyir seyir haritalarında haritalarında enlem enlem ve ve boylam boylam dairelerinden dairelerinden başka, başka, deniz deniz feneri feneri ve ve radyo radyo kulelerinin kulelerinin konumları, konumları, deniz deniz derinlikleri derinlikleri gibi gibi seyir seyir için için gerekli gerekli bilgiler bilgiler bulunur bulunur. . Denizcilikte Denizcilikte kullanılan kullanılan ilk ilk seyir seyir haritaları haritaları XIII XIII. . yüzyıl yüzyıl sonlarında sonlarında yapılmıştır yapılmıştır. . Seyir Seyir haritaları haritaları yapılmadan yapılmadan önce önce denizciler, denizciler, gök gök cisimlerinin cisimlerinin konumlarından konumlarından ve ve çeşitli çeşitli meteorolojik meteorolojik olaylardan olaylardan yararlanarak yararlanarak seyir seyir ederlerdi ederlerdi. . Hidrografik Hidrografik Ölçmeler Ölçmeler : : Yeryüzünün Yeryüzünün sularla sularla kaplı kaplı bölümlerinin bölümlerinin (deniz, (deniz, göl göl ve ve akarsu akarsu gibi) gibi) topografik topografik durumunu durumunu belirlemek belirlemek için için yapılan yapılan ölçmelerdir ölçmelerdir. . Bu Bu ölçmelerde ölçmelerde iki iki temel temel işlem işlem su su kütlesinin kütlesinin üzerindeki üzerindeki noktaların noktaların yatay yatay koordinatlarının koordinatlarının belirlenmesi belirlenmesi (konum (konum belirleme) belirleme) ve ve bu bu noktadaki noktadaki su su derinliğinin derinliğinin (iskandil) (iskandil) ölçülmesidir ölçülmesidir. . Ayrıca Ayrıca deniz, deniz, göl göl ve ve akarsuların akarsuların ortalama ortalama su su seviyelerini seviyelerini belirlemek belirlemek ve ve bu bu ortamlarda ortamlarda gravite gravite “ “ yerçekimi yerçekimi ivmesi ivmesi “ “ ölçmeleri ölçmeleri yapmakta yapmakta hidrografik hidrografik ölçmeler ölçmeler kapsamındadır kapsamındadır. . Batimetri Batimetri : : Hidrografide, Hidrografide, derinlik derinlik ölçümü ölçümü ile ile eş eş anlamlı anlamlı olarak olarak kullanılmaktadır kullanılmaktadır. . 20 GİRİŞ GİRİŞ Kerteriz Kerteriz : : Bir Bir hidrografi hidrografi taşıtından taşıtından herhangi herhangi bir bir kara kara noktasına noktasına bakıldığında, bakıldığında, hidrografi hidrografi taşıtı taşıtı ile ile kara kara noktasını noktasını birleştiren birleştiren doğrultunun, doğrultunun, hidrografi hidrografi taşıtının taşıtının bulunduğu bulunduğu boylam boylam dairesi dairesi ile ile yaptığı yaptığı açıdır açıdır. . Bu Bu tanımdan tanımdan da da anlaşılacağı anlaşılacağı gibi gibi kerteriz, kerteriz, kara kara haritacılığında haritacılığında kullanılan kullanılan azimut azimut açısının açısının hidrografideki hidrografideki karşılığıdır karşılığıdır. . Kerteriz Kerteriz almak almak ise ise kıyıdaki kıyıdaki bir bir noktanın noktanın ya ya da da bir bir gök gök cisminin, cisminin, hidrografi hidrografi taşıtının taşıtının bulunduğu bulunduğu konuma konuma göre göre açısal açısal konumunun konumunun belirlenmesidir belirlenmesidir. . Gerçek Gerçek kutup kutup noktasına noktasına göre göre jiroskoplu jiroskoplu teodolit teodolit ile ile alınan alınan kerteriz kerteriz hakiki hakiki kerteriz kerteriz, , seyir seyir halindeki halindeki bir bir gemiden gemiden kıyıdaki kıyıdaki birden birden çok çok noktaya noktaya bakılarak bakılarak konum konum belirlemek belirlemek için için yapılan yapılan ölçme ölçme işlemine işlemine çapraz çapraz kerteriz kerteriz, , manyetik manyetik pusula pusula ile ile alınana alınana mıknatisi mıknatisi kerteriz kerteriz ve ve rota rota hattı hattı ile ile çevredeki çevredeki bir bir noktadan noktadan geçen geçen doğrultu doğrultu arasındaki arasındaki açıya açıya da da nispi nispi kerteriz kerteriz adı adı verilir verilir. . Mevki Mevki Koyma Koyma : : Derinlik Derinlik ölçümü ölçümü yapılacak yapılacak noktanın noktanın yatay yatay konumunun konumunun belirlenmesidir belirlenmesidir. . 21 GİRİŞ GİRİŞ Hidrografik Hidrografik ölçmelerin ölçmelerin ilk ilk amacı, amacı, karasal karasal topografik topografik haritalara haritalara benzer benzer şekilde şekilde deniz deniz dibinin dibinin bütün bütün özelliklerinin,doğal özelliklerinin,doğal ve ve yapay yapay görünümlerinin görünümlerinin belirtilmesidir belirtilmesidir. . Noktaların Noktaların deniz deniz seviyesinden seviyesinden olan olan derinliklerinin derinliklerinin belirlenmesi belirlenmesi işlemine işlemine iskandil iskandil denilmektedir denilmektedir. . x, y d Ortalama su seviyesi 22 GİRİŞ GİRİŞ hidrografik işlemler 23 GİRİŞ GİRİŞ Gönderilen İmpuls Yansıyan impuls Deniz tabanı t v d ? ? 2 1 İskandil İskandil yöntemleri yöntemleri içinde içinde en en çok çok kullanılanı kullanılanı Akustik Akustik iskandil iskandil yöntemidir yöntemidir. . Bu Bu yöntemde yöntemde derinliğe derinliğe bağlı bağlı olarak olarak belli belli zaman zaman aralıklarında aralıklarında ses ses impulsları impulsları gönderilir gönderilir. . Bu Bu impulsların impulsların gönderimi gönderimi ve ve alımı alımı arasında arasında geçen geçen süre süre ölçülerek ölçülerek deniz deniz tabanının tabanının su su yüzeyine yüzeyine göre göre olan olan derinliği derinliği belirlenir belirlenir. . 24 GİRİŞ GİRİŞ İskandil işlemi genellikle birbirine paralel doğrultularda ve sürekli olarak sürdürülür. Otomatik sistemlerde, belli zaman aralıklarında konum belirlenerek çalışmalar sürdürülür. 25 GİRİŞ GİRİŞ İskandil işlemiyle bütün detayların alındığı garanti edilemez. Tek başına bulunan tepeler ve enkazlar veya diğer engeller iki paralel hat arasında ise bazen kaçırılabilir. Akustik iskandille yapılan çalışmalar, deniz dibinin yapısını vermezler. Örneğin, deniz dibinde çakıllık veya kumluk alanların nereleri olduğu gibi. İskandil doğrultuları sıklaştırılarak ya da çapraz doğrultular alınarak incelik arttırılır. Özel araçlarla deniz dibinden örnek alınmalı ya da yandan taramalı (side-scan) sonarlar kullanılmalıdır. Ayrıca gelgit ve gelgit akıntıları gözlenerek bunlar belirlenmelidir. 26 DÜNYANIN ŞEKLİ ve PROJEKSİYONLAR DÜNYANIN ŞEKLİ ve PROJEKSİYONLAR Dünyamız Dünyamız düzgün düzgün olmayan olmayan bir bir şekle şekle sahiptir sahiptir. . Dünyanın Dünyanın şeklinin şeklinin Geoit Geoit olarak olarak tanımlandığını tanımlandığını biliyoruz biliyoruz. . Bu Bu geometrik geometrik bir bir şekil şekil değildir değildir. . Çalışma Çalışma yüzeyinin yüzeyinin büyüklüğüne büyüklüğüne bağlı bağlı olarak olarak dünyanın dünyanın şekli, şekli, küre küre ya ya da da elipsoid elipsoid olarak olarak alınır alınır. . 27 Deviation of Deviation of the vertical the vertical Elipsoit Normali Çekül Doğrultusu, Geoide Diktir. Fiziksel Yeryüzü Geoit: Eş Gravite Potansiyelli Yüzey Elipsoit DÜNYANIN ŞEKLİ ve PROJEKSİYONLAR DÜNYANIN ŞEKLİ ve PROJEKSİYONLAR Deniz 28 DÜNYANIN ŞEKLİ ve PROJEKSİYONLAR DÜNYANIN ŞEKLİ ve PROJEKSİYONLAR Elipsoidin en uygun şekli, çalışma alanına bağlıdır. Uydu sistemleri, dünyaya uygun bir elipsoit kullanır. Fakat bu çözüm bölgesel ölçümlerde iyi sonuç vermez. Çünkü, elipsoit yüzeyi ile jeoit yüzeyi arasında büyük farklılıklar bulunmaktadır. Bölgesel çalışmalarda farklı elipsoitler kullanılır. 29 DÜNYANIN ŞEKLİ ve PROJEKSİYONLAR DÜNYANIN ŞEKLİ ve PROJEKSİYONLAR Haritada Haritada yeryüzünün yeryüzünün gerçek gerçek şekil şekil ve ve boyutları boyutları ile ile görülmesi, görülmesi, haritanın haritanın her her yerinde yerinde ölçeğin ölçeğin sabit sabit olması, olması, noktaların noktaların coğrafi coğrafi ve ve projeksiyon projeksiyon koordinatlarının koordinatlarının kolaylıkla kolaylıkla okunmalarına okunmalarına olanak olanak sağlamaları sağlamaları istenir istenir. . Yeryüzü Yeryüzü düzlem düzlem bir bir yüzey yüzey olmadığından olmadığından koşulların koşulların tümünü tümünü haritada haritada gerçekleştirmek gerçekleştirmek mümkün mümkün olmaz olmaz. . Harita Harita çiziminde çiziminde amaca amaca uygun uygun koşulları koşulları gerçekleştiren gerçekleştiren projeksiyon projeksiyon yöntemi yöntemi seçilir seçilir ve ve uygulanır uygulanır. . Harita Harita projeksiyonlarının projeksiyonlarının temel temel amacı, amacı, dünyanın dünyanın tamamı tamamı veya veya belirli belirli bir bir bölgesi bölgesi için için meridyen meridyen ve ve paralel paralel dairelerini dairelerini temsil temsil eden eden çizgilerin çizgilerin (coğrafi (coğrafi koordinat koordinat ağının) ağının) düzlem düzlem bir bir yüzey yüzey olan olan haritaya haritaya düzenli düzenli olarak olarak çizilmesini çizilmesini sağlamaktır sağlamaktır. . 30 DÜNYANIN ŞEKLİ ve PROJEKSİYONLAR DÜNYANIN ŞEKLİ ve PROJEKSİYONLAR Hidrografik haritaların büyük çoğunluğunu oluşturan deniz Hidrografik haritaların büyük çoğunluğunu oluşturan deniz haritalarının çiziminde, haritalarının çiziminde, ? ? Ortodrom (en kısa yol) seyrine, Ortodrom (en kısa yol) seyrine, ? ? Loksodrom (sabit rota) seyrine olanak sağlayan Loksodrom (sabit rota) seyrine olanak sağlayan ? ? GNOMONİK PROJEKSİYON GNOMONİK PROJEKSİYON ? ? MERCATOR PROJEKSİYON MERCATOR PROJEKSİYON yöntemleri uygulanır. yöntemleri uygulanır. Ülkemizde Ülkemizde memleket memleket kara kara haritalarının haritalarının içinde içinde kalan kalan kıyı kıyı denizlere denizlere ve ve göllere göllere ait ait hidrografik hidrografik çalışmalar, çalışmalar, Gauss Gauss- -Krüger Krüger projeksiyonuna projeksiyonuna göre göre çizilmektedir çizilmektedir. . Yüzölçümü Yüzölçümü 50 50 km km 2 2 den den küçük küçük sahalar sahalar için için yeryüzü yeryüzü düzlem düzlem kabul kabul edilebileceğinden, edilebileceğinden, bağımsız bağımsız ve ve özel özel hidrografik hidrografik çalışmaların çalışmaların değerlendirilmesinde değerlendirilmesinde projeksiyon projeksiyon yöntemleri yöntemleri dikkate dikkate alınmayabilir alınmayabilir. . 31 FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE SUYUN HAREKETLERİ SUYUN HAREKETLERİ Hareket, yatay ya da dikey, tek yönlü ya da dairesel ve bazen de periyodik olabilir. En tahmin edilebilir olanlar, astronomik kuvvetlerin neden olduğu gelgit hareketleridir. Astronomik kaynaklı hareketlerin en önemli iki nedeni, ayın ve güneşin çekim kuvvetidir. Bu cisimlerin diferansiyel çekimleri, dünyadaki denizler üzerinde kabarmalar yaratır. Ayın evreleri, güneş ve ayın değişik durumlarına bağlı olduğundan küçük ve büyük gelgitlerin oluşumu, ayın evreleriyle de bağlantılıdır. Okyanuslarda, denizlerde ve göllerde sular pek çok sebepten dolayı hareket ederler. 32 Diferansiyel kuvvetler Diferansiyel kuvvetler FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE SUYUN HAREKETLERİ SUYUN HAREKETLERİ f f - - f + f + AY AY Dünyanın yakın ve uzak taraflarına uzaklık farkı, çekim kuvveti kaynaklı bir gelgit yükselme gücünü harekete geçirir. Aynı etkiyi, daha az olmakla birlikte güneş de yapar. Okyanus sularının hareketi hem gök cisimlerine doğru, hem de aksi yönde iki yönlüdür. 33 ? ? Su Su seviyesinin seviyesinin yükselip yükselip alçalması alçalması için, için, düşey düşey hareketin hareketin yanında yanında yatay yatay yönlü yönlü bir bir akıntı akıntı da da olmalıdır olmalıdır. . ? ? Gelgit Gelgit oluşturan oluşturan kuvvetin kuvvetin yarattığı yarattığı yatay yatay akıntı, akıntı, yarı yarı med med zamanında zamanında en en üst üst düzeye düzeye ulaşır ulaşır. . Yarı Yarı med med zamanında, zamanında, seviye seviye değişikliği değişikliği oranı oranı en en yüksektir yüksektir. . Yatay Yatay akıntının akıntının en en az az olduğu olduğu durumlar durumlar ise, ise, seviye seviye değişikliğine değişikliğine hiç hiç rastlanmayan rastlanmayan med med ya ya da da cezir cezir durumlarıdır durumlarıdır. . ? ? Özellikle Özellikle sığ sığ su su alanlarında alanlarında meydana meydana gelen gelen gelgit gelgit akıntılarının akıntılarının tersine tersine çevrilmesi çevrilmesi her her zaman zaman med med ve ve cezir cezir olaylarıyla olaylarıyla aynı aynı zamanda zamanda oluşmaz oluşmaz. . Böyle Böyle zamanlarda zamanlarda görülen görülen yatay yatay hareketler, hareketler, çoğunlukla çoğunlukla bir bir akıntının akıntının varlığına varlığına işarettir işarettir. . ? ? Bu Bu hareketler hareketler nehir nehir taşmaları, taşmaları, rüzgar, rüzgar, dalga dalga ya ya da da barometrik barometrik kaynaklı kaynaklı olayların olayların oluşturduğu oluşturduğu medlerin medlerin birkaçının birkaçının ya ya da da hepsinin hepsinin bir bir araya araya gelmesine gelmesine bağlıdır bağlıdır. . Ancak Ancak su su akışı akışı kısa kısa mesafelerde mesafelerde çeşitlilik çeşitlilik gösterebilir gösterebilir. . Akıntı Akıntı oranında oranında ve ve suyun suyun derinliği derinliği yönünde yönünde dikkate dikkate alınmaya alınmaya değer değer değişiklikler değişiklikler görülebilir görülebilir. . FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE SUYUN HAREKETLERİ SUYUN HAREKETLERİ 34 Her Her harita harita çalışmasında çalışmasında gerek gerek yüksekliklerin yüksekliklerin gerekse gerekse derinliklerin derinliklerin belirlenmesinde belirlenmesinde belli belli bir bir başlangıç başlangıç yüzeyi yüzeyi seçilir seçilir. . Bu Bu başlangıç başlangıç yüzeyinin yüzeyinin geoit geoit olduğunu olduğunu biliyoruz biliyoruz. . Sualtı Sualtı tabanına tabanına ilişkin ilişkin derinlik derinlik ölçmeleri, ölçmeleri, o o andaki andaki su su seviyesine seviyesine göre göre yapıldığından, yapıldığından, ölçülerin ölçülerin başlangıç başlangıç yüzeyine yüzeyine indirgenebilmesi indirgenebilmesi için için su su seviyesindeki seviyesindeki değişmelerin değişmelerin belirlenmesi belirlenmesi gerekir gerekir. . Çünkü Çünkü su su seviyesi, seviyesi, dinamik dinamik ve ve meteorolojik meteorolojik etkenler etkenler altında altında sürekli sürekli değişir değişir. . Bu Bu nedenle nedenle ortalama ortalama su su seviyesine seviyesine (MSL) (MSL) göre göre belirlenecek belirlenecek bir bir yüzey yüzey (jeoit), (jeoit), derinlik derinlik ölçülerinin ölçülerinin indirgenebileceği indirgenebileceği yüzey yüzey olarak olarak kabul kabul edilir edilir. . FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE DATUM DATUM 35 FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE DATUM DATUM h - H - Ortometrik Yükseklik N - Geoit Yüksekliği h H Elipsoit Yüksekliği 36 Ülke Ülke başlangıç başlangıç yüzeyinin yüzeyinin belirlenmesi belirlenmesi amacıyla amacıyla yapılacak yapılacak su su seviyesi seviyesi gözlemleri gözlemleri ile ile bölgesel bölgesel hidrografik hidrografik çalışmalar çalışmalar için için yapılacak yapılacak su su seviyesi seviyesi gözlemlerinin gözlemlerinin alet, alet, süre süre ve ve değerlendirme değerlendirme yönünden yönünden bazı bazı farklılıkları farklılıkları vardır vardır. . Örneğin, Örneğin, Ülke Ülke başlangıç başlangıç yüzeyinin yüzeyinin belirlenmesi belirlenmesi için için presizyonlu presizyonlu mareografların mareografların kullanılması kullanılması ve ve uzun uzun süreli süreli gözlemlerden gözlemlerden ortalama ortalama su su seviyesinin seviyesinin hesaplanması hesaplanması zorunlu zorunlu olmasına olmasına karşın, karşın, bölgesel bölgesel hidrografik hidrografik çalışmalar çalışmalar için için basit basit mareograflar mareograflar ve ve kısa kısa süreli süreli gözlemler gözlemler genellikle genellikle yeterlidir yeterlidir. . FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE DATUM DATUM 37 38 DATUM DATUM 39 Pek çok ülke, 1926 Uluslararası Hidrografi Konferansında Pek çok ülke, 1926 Uluslararası Hidrografi Konferansında kabul edilen tanıma göre harita datumunu benimsemiştir: kabul edilen tanıma göre harita datumunu benimsemiştir: "Gelgitin çok seyrek olarak altına inebileceği kadar alçak "Gelgitin çok seyrek olarak altına inebileceği kadar alçak olan bir düzlem". olan bir düzlem". İngiltere Kıyıları boyunca, bu genellikle en alçak astronomik İngiltere Kıyıları boyunca, bu genellikle en alçak astronomik gelgitin ölçülen değerine yakındır. Bu en alçak gelgit, ay ile gelgitin ölçülen değerine yakındır. Bu en alçak gelgit, ay ile güneşin etkileriyle sağlanan seviyedir. güneşin etkileriyle sağlanan seviyedir. Türkiye’de hidrografik haritaların düşey datumu olarak Türkiye’de hidrografik haritaların düşey datumu olarak ortalama su seviyesi (MSL) alınmaktadır. ortalama su seviyesi (MSL) alınmaktadır. FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE DATUM DATUM 40 FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE DATUM DATUM 41 DATUM DATUM 42 Gelgit seviyeleri en basit şekliyle Gelgit seviyeleri en basit şekliyle bölümlendirilmiş düşey bir çubukla belirlenir. bölümlendirilmiş düşey bir çubukla belirlenir. Çubuk gelgit yüksekliğini kaplamalı ve Çubuk gelgit yüksekliğini kaplamalı ve sıfır noktası da datum seviyesinde olmalıdır. sıfır noktası da datum seviyesinde olmalıdır. Datum seviyesinden farklı bir ayarlama Datum seviyesinden farklı bir ayarlama sonucunda düzeltme yapılması gerekir. sonucunda düzeltme yapılması gerekir. Bu düzeltme basittir, fakat unutulabilir. Bu düzeltme basittir, fakat unutulabilir. Gelgit çubuğu, Gelgit çubuğu, datum seviyesinin altındaki datum seviyesinin altındaki ölçümlerde negatif sonuçlar verir. ölçümlerde negatif sonuçlar verir. FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE GEL GEL- -GİT ÖLÇÜMLERİ GİT ÖLÇÜMLERİ sıfır noktası Nivelman noktası su seviyesi 43 FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE GEL GEL- -GİT ÖLÇÜMLERİ GİT ÖLÇÜMLERİ 44 Sonuçlar, Sonuçlar, genellikle genellikle değişik değişik amaçlara amaçlara uygun uygun çeşitli çeşitli tipleri tipleri bulunan bulunan otomatik otomatik göstergelerden göstergelerden okunur okunur. . Damıtmalı Damıtmalı göstergeler, göstergeler, örneğin örneğin limanlarda limanlarda sürekli sürekli kaydediciler kaydediciler kadar kadar yaygındır yaygındır. . Limanlarda Limanlarda iskelenin iskelenin yanına yanına kurulurlar kurulurlar. . Alçak Alçak suya, suya, en en alçak alçak su su seviyesinin seviyesinin altında altında duracak duracak şekilde şekilde çabucak çabucak monte monte edilebilir edilebilir. . Kabaran Kabaran ve ve çekilen çekilen gelgitin gelgitin karşı karşı basıncını basıncını ölçmek ölçmek üzere üzere sıkıştırılmış sıkıştırılmış hava hava kullanılır kullanılır. . Bundan Bundan başka başka deniz deniz yatağı yatağı manometresi, manometresi, akustik akustik gösterge gösterge (sudan (sudan yukarı yukarı doğru doğru ya ya da da tüpten tüpten aşağıya aşağıya suya suya doğru) doğru) gibi gibi çeşitleri çeşitleri vardır vardır. . Her Her birinin birinin kendine kendine özgü özgü taşıma taşıma ve ve ayarlama ayarlama şekilleri şekilleri olduğu olduğu gibi gibi farklı farklı sorunlar sorunlar yaratırlar yaratırlar. . Bir Bir manometre manometre yatay yatay su su hareketiyle hareketiyle gelgit gelgit uzunluğunun uzunluğunun yükselmesi yükselmesi arasındaki arasındaki basınç basınç farkını farkını ayırt ayırt edemez edemez. . Damıtmalı Damıtmalı göstergeler göstergeler ise, ise, deniz deniz kuvvetlerinin kuvvetlerinin etkilerinin etkilerinin artmasıyla artmasıyla küçük küçük açıklıkları açıklıkları tıkanır tıkanır. . Hepsinin Hepsinin ortak ortak özelliği, özelliği, dikkatli dikkatli yerleştirilmelerinin yerleştirilmelerinin gerekmesidir gerekmesidir. . Gelgit Gelgit gözlemlerinin gözlemlerinin yeri, yeri, ölçüm ölçüm alanına alanına uygun uygun olmalıdır olmalıdır. . Alçak Alçak suda suda kurumamalı, kurumamalı, kıyı kıyı kordonunun kordonunun ardında ardında kalmamalı, kalmamalı, ölçüm ölçüm bölgesinden bölgesinden çok çok uzakta uzakta bulunmamalıdır bulunmamalıdır. . FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE GEL GEL- -GİT ÖLÇÜMLERİ GİT ÖLÇÜMLERİ 45 46 GEL GEL- -GİT ÖLÇÜMLERİ GİT ÖLÇÜMLERİ 47 FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE GEL GEL- -GİT ÖLÇÜMLERİ GİT ÖLÇÜMLERİ Türkiye Ulusal Deniz Seviyesi İzleme Sistemi (TUDES) halihazırda Harita Genel Komutanlığı Jeodezi Dairesinde bulunan bir adet veri merkezi ve Akdeniz kıyısında Antalya-II ve Girne (K.K.T.C.), Ege denizi kıyılarında Bodrum-II ve Menteş, Marmara denizi kıyısında Erdek mareograf istasyonu ve Karadeniz kıyılarında ise Amasra, İğneada ve Trabzon-II mareograf istasyonlarından oluşmakta olup TUDES ’in genişletilmesi çalışmaları devam etmektedir. TUDES kapsamında deniz seviyesi ile yardımcı meteorolojik parametreler sayısal ve yüksek doğrulukta elde edilmektedir. TUDES kapsamında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Harita Dairesi tarafından Girne’de işletilen mareograf istasyonuna da ulaşılmakta ve verileri toplanmaktadır. Ankara’daki veri merkezinde mareograf istasyonlarındaki verilerin toplanması, kalite kontrol ve analiz işlemlerinden geçirilmesi faaliyetleri yürütülmektedir. 48 FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE GEL GEL- -GİT ÖLÇÜMLERİ GİT ÖLÇÜMLERİ TUDES mareograf istasyonlarının dağılımı 49 TUDES’nin genel çalışma yapısı TUDES’nin genel çalışma yapısı FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE GEL GEL- -GİT ÖLÇÜMLERİ GİT ÖLÇÜMLERİ 50 ? ? Su Su ile ile ilgili ilgili pek pek çok çok ölçme ölçme yapan, yapan, ölçmeci ölçmeci için, için, suyun suyun özellikler özellikler çok çok önemlidir önemlidir. . Suyun Suyun kimyasal kimyasal ve ve fiziksel fiziksel yapısındaki yapısındaki değişiklikler, değişiklikler, akustik akustik ölçümleri ölçümleri etkiler etkiler. . Barajlardaki Barajlardaki soğuk soğuk ve ve tatlı tatlı sudan, sudan, Lut Lut Gölündeki Gölündeki sıcak sıcak ve ve tuzlu tuzlu suya suya kadar kadar pek pek çok çok çeşidi çeşidi vardır vardır. . Ölçümler Ölçümler her her iki iki tip tip suda suda da da yapılır yapılır. . Her Her birinde birinde de de ses ses dalgası dalgası farklı farklı davranır davranır. . Bazen Bazen suyun suyun niteliği niteliği ve ve bileşenleri bileşenleri başlı başlı başına başına değerlendirmeye değerlendirmeye alınacak alınacak parametre parametre olurlar olurlar. . ? ? Ses Ses ve ve ultra ultra ses ses pek pek çok çok ölçmede ölçmede kullanılır kullanılır. . Çünkü Çünkü su, su, sıkıştırma, sıkıştırma, tazyik tazyik dalgalarını dalgalarını iyi iyi iletir iletir. . Ama Ama elektromanyetik elektromanyetik dalgalar dalgalar için için iyi iyi bir bir iletken iletken değildir değildir. . Sesin Sesin hızı, hızı, sıcaklık, sıcaklık, tuzluluk tuzluluk derecesi derecesi ve ve derinlikle derinlikle birlikte birlikte değişiklik değişiklik gösterir gösterir. . Bu Bu nedenle nedenle aletlerin aletlerin ayarlanması, ayarlanması, kesin kesin uzunlukların uzunlukların elde elde edilmesi edilmesi için için gereklidir gereklidir. . Ses Ses dalgaları, dalgaları, her her zaman zaman düz düz çizgiler çizgiler halinde halinde hareket hareket etmezler etmezler. . Değişen Değişen yoğunluk yoğunluk ve ve sıcaklık sıcaklık katmanlarından katmanlarından dolayı dolayı kırılmalara kırılmalara maruz maruz kalırlar kalırlar. . FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE SUYUN ÖZELLİKLERİ SUYUN ÖZELLİKLERİ 51 ? ? Sudaki Sudaki ses ses hızı hızı değişimleri, değişimleri, akustik akustik dalgaların dalgaların hızını hızını etkilediklerinden, etkilediklerinden, sudaki sudaki ses ses hızı hızı profillerinin profillerinin belirlenmesi belirlenmesi çok çok önemlidir önemlidir. . Akustik Akustik dalgaların dalgaların sudaki sudaki hızını hızını (V) (V) belirleyebilmek belirleyebilmek için için ortamın ortamın fiziksel fiziksel parametrelerinin parametrelerinin bilinmesi bilinmesi gerekir gerekir. . Akustik Akustik dalgaların dalgaların su su ortamındaki ortamındaki yayılma yayılma hızı hızı; ; ortamın ortamın sıcaklık, sıcaklık, tuzluluk, tuzluluk, basınç basınç ve ve yoğunluk yoğunluk değişimlerine değişimlerine bağlı bağlı olarak olarak değişir değişir. . Deniz Deniz suyunun suyunun yoğunluğu, yoğunluğu, sıcaklık sıcaklık ve ve basınca basınca bağımlı bağımlı olduklarından, olduklarından, bunları bunları etkileyen etkileyen faktörler faktörler yoğunluğu yoğunluğu da da dolaylı dolaylı olarak olarak etkilerler etkilerler. . Akustik Akustik dalgaların dalgaların hızlarındaki hızlarındaki değişimler, değişimler, akustik akustik ışınların ışınların bükülmelerine bükülmelerine neden neden olur olur. . Özellikle Özellikle 100 100- -150 150 metrelik metrelik yüzey yüzey suyundaki suyundaki sıcaklık sıcaklık değişimleri, değişimleri, bu bu eğilmenin eğilmenin başlıca başlıca nedenidir nedenidir. . Akustik Akustik ışınlar, ışınlar, alçak alçak ses ses hızı hızı bölgesine bölgesine doğru doğru bükülürler bükülürler ve ve ölçülen ölçülen mesafenin mesafenin daha daha büyük büyük çıkmasına çıkmasına neden neden olurlar olurlar. . Basınç Basınç yani yani derinlik derinlik arttıkça, arttıkça, akustik akustik yayılma yayılma hızı hızı da da artar artar. . Basıncın Basıncın tek tek başına başına oluşturacağı oluşturacağı ses ses hızı hızı değişimi değişimi yüzey yüzey ile ile 3000 3000 metre metre arasında arasında yaklaşık yaklaşık 50 50 m/s m/s kadardır kadardır. . FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE SUYUN ÖZELLİKLERİ SUYUN ÖZELLİKLERİ 52 Deniz Deniz suyundaki suyundaki ses ses hızını hızını hesaplamak hesaplamak için için çeşitli çeşitli formüller formüller vardır vardır. . Wilson Wilson tarafından tarafından türetilen türetilen bir bir formülle formülle; ; sıcaklık, sıcaklık, derinlik derinlik ve ve tuzluluğun tuzluluğun fonksiyonu fonksiyonu olarak olarak sesin, sesin, deniz deniz suyundaki suyundaki hızı hızı; ; FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE SUYUN ÖZELLİKLERİ SUYUN ÖZELLİKLERİ V = V 0 + V(t) + V(p) + V(S) + V(stp) V 0 , 0 ?C sıcaklığında, ?3.5 tuzluluğunda ve 750 mm cıva basıncındaki ses hızı olup, 1449.14 m/s olarak alınmaktadır. V(t), V(p), V(s) değerleri, sırasıyla sıcaklık, basınç ve tuzlulukla, V(stp) ise, s, t ve p çarpımları ile ilgili bir polinomdur. Elde edilecek hız değerindeki hassasiyet ? 0.3 m/s kadardır. 53 V=1449.2 + 4.6 t - 0.055 t^2 + 0.00029 t^3 + (1.34 - 0.01 t) (s -35) + 0.016 d FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE SUYUN ÖZELLİKLERİ SUYUN ÖZELLİKLERİ V : sesin deniz suyu içindeki metre/saniye biriminde yayılma hızı, t : suyun santigrat derece biriminde sıcaklığı, d : yüzeyden olan metre biriminde derinlik, s : suyun tuzluluk oranı binde olarak Sudaki ses hızı, 1390 - 1650 m/s arasında değişim gösterebilir. 15 ?C de ve ?3.2 tuzluluktaki bir deniz suyu yüzeyindeki ses hızı 1500 m/s dir. Sudaki ses hızı ortalama olarak 1470 - 1500 m/s arasında alınabilir. 54 Denizlerde ses hızının derinlikle değişimini ölçmek için genel olarak iki tür alet kullanılır. Bunlardan ilki, uzun zamandır kullanılan ve derinlikle sıcaklığın değişimini ölçen batitermograf adıyla bilinen bir alettir. Son yıllarda bu aletin yerini CSTD (iletkenlik, tuzluluk, sıcaklık ve derinlik) ölçer adıyla bilinen modern sistemler almıştır. Ses hızı profili, ölçülen parametrelerden yukarıdaki ilk formül kullanılarak hesaplanır. Diğeri ise, sabit aralıklı verici ve alıcı transducerler arasında geçen ses yayılım zamanını ölçerek, iki transducer arasındaki sıvının ses yayılım hızını hesaplayan ve velocitimetre adıyla bilinen alettir. FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE SUYUN ÖZELLİKLERİ SUYUN ÖZELLİKLERİ 55 Sesin, Sesin, kaya kaya katmanları katmanları arasından arasından yayılma yayılma hızı, hızı, doğru doğru derinliğin derinliğin belirlenebilmesi belirlenebilmesi için için en en önemli önemli özelliktir özelliktir. . Yüksek Yüksek çözümlemeli çözümlemeli sismik sismik çalışma çalışma yapan yapan bir bir ölçmeciyi ölçmeciyi doğrudan doğrudan ilgilendiren ilgilendiren nokta nokta olabilir olabilir. . Kaya Kaya katmanlarının katmanlarının jeolojik jeolojik olarak olarak yorumlanması, yorumlanması, ses ses hızının hızının belirlenmesine belirlenmesine yardımcı yardımcı olur olur. . FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE YERİN ÖZELLİKLERİ YERİN ÖZELLİKLERİ 56 FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE HAVANIN ÖZELLİKLERİ HAVANIN ÖZELLİKLERİ Sıcaklık, basınç ve nem konusunda çeşitlilik gösteren atmosfer heterojen bir yapıya sahiptir. Atmosferin pek çok katmanı vardır. Ancak 30 km 'nin altında (troposferde) görülen sarmal hareket karışma yaratabilir. 10 m yüksekten yere kadar olan seviyede, ani sıcaklık ve nem değişimleri görülür. Bu nedenle ölçmecilerin kenar ışınlarından kaçınması çok önemlidir. Kenar ışınlarına örnek olarak yerin ya da bir binanın birkaç metre uzağından geçen optik görüş doğrultusunu verebiliriz. 57 Elektromanyetik dalgalar hidrografide, sualtı ölçümleri için kurulan kara temelli radyo istasyonlarında da kullanılırlar. Kızılötesi EDM 2 km 'ye kadar ve yer bazlı daha yüksek mikrodalga sistemleri de 40 km 'ye kadar çalıştığı halde, yüksek frekans (HF) her zaman kısa menzilli demek değildir (GPS uyduları 22 000 km üzerine kadar yayar). FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE HAVANIN ÖZELLİKLERİ HAVANIN ÖZELLİKLERİ 58 Orta ve alçak frekans (MF ve LF) dalgaları, yer dalgası ile gerekli yayılımlarını sağlarlar. Belirli bir sinyal yörüngesinin toprak iletkenliği, toprakta yağmur olduğu zaman, kumsal gelgitle kaplandığı ya da açıldığı zaman, vericiden gemiye kadarki yörünge ölçme alanının bir kısmında, bir adadan geçtiği zaman değişebilir. Bunlara ek olarak, MF ve LF sinyallerinin direkt dalgalarının bir kısmı iyonosfere kadar yayılır ve yansıyan dalga, bozucu bir şekilde yer dalgasını (yansımamış dalgayı) engelleyebilir. FİZİKİ ÇEVRE FİZİKİ ÇEVRE HAVANIN ÖZELLİKLERİ HAVANIN ÖZELLİKLERİ 59 HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI ? Müşterilerin isteklerini içeren bir şartname taslağının çıkarılması. ? Elde bulunan belgelerin incelenmesi. Haritalar, hava ve yer fotoğrafları, seyir talimatları, gelgit çizelgeleri, nirengi ve daha önceki ölçümlerden elde edilen kontrol verileri. ? Olanaklı ise saha istikşafı. ? Ölçüm için gerekli olan belgelerin hazırlanması. Örneğin ana taslak plan, kayıt kağıtları, güzergah haritaları, temiz kağıt, koordinat listeleri, veritabanı, bilgisayar dosyaları. ? Yer kontrolü kararları, gelgit ölçüsünün yeri, kullanılacak alet ve teknikleri, personeli, ekipmanı ve lojistik ihtiyaçları, zaman ve kaynak çizelgelerini içeren çalışma planının hazırlanması. ? Alan çalışması, örneğin, mevki saptama, gelgit kontrolü, derinlik ölçümü, tarama ve karıştırma gibi çok yönlü işlemlerin gerçekleştirilmesi. ? Verilerin yorumlanması, işleme konması ve sunulması. Planlama olayında genelde dikkat edilecek hususlar: 60 HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI Planın esnek olması arzu edilen bir özelliktir. Böylece iklim, sağlık vb nedenler yüzünden ortaya çıkan ertelemeler ve gecikmelerin etkileri değerlendirilebilir. Derinlik belirleme işleminde şu hususlar gözetilmelidir: ?Gerekli tekne tipi, ? Echo sounder / sonar sualtı ses ölçme cihazları tipi, ? Konum belirleme yöntemi, ? Veri kullanma yöntemi, ? Gerekli deniz yatağını belirleme yöntemleri, ? Personel ihtiyaçları, ? Lojistik ihtiyaçlar. 61 ÇALIŞMANIN AMACI ÇALIŞMANIN AMACI HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI Deniz ölçme ve veri değerlendirme çalışmalarında öncelikle amacın ortaya iyi konması gerekir. Çalışmanın amacı aşağıdakilerden biri veya birkaçı olabilir: ?Askeri ve genel amaçlı oşinografik araştırmalarda sağlanan, özellikle jeolojik verileri tamamlayıcı dip ve dip altı tabakalarına ait yapısal ve litolojik bilgilerin tespiti. ?Bölgenin batimetrik ve manyetik özelliklerinin çıkarılması ?Sualtı tabanı ve sahillerde yapılacak her türlü inşaat ve tesislerin üzerine inşa edilebileceği en uygun yerlerin belirlenmesi ile bu tesislerin devamında alınması gerekli önlemlerin incelenmesi. ?Denizaltı boru ve kablo hatlarının çekilmesi için gerekli araştırmalar ve bunların periyodik kontrolleri ?Deniz kaynaklarının ve mineral depolarının araştırılması ve bulunması. 62 HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI Bu amaçların gerçekleştirilmesi için gerekli olan ideal bir planlamada aşağıdaki aşamalar bulunmalıdır: 1. Çalışılması planlanan bölgenin kıyı kesiminin jeolojik yapısının incelenmesi, 2. Bölgede mevcut öncel jeofizik ve jeolojik çalışmaların incelenmesi, 3. Amaca en uygun çalışma haritasının hazırlanması, 4. Haritada mevcut jeolojik ve batimetrik verilere göre en uygun hat yönü ve aralıkları ile kontrol hatlarının seçimi, sahadaki akıntı, topografya gibi durumlar dikkate alınarak mevkii koyma sıklık seçiminin belirlenmesi, 5. Çalışma sahasında en iyi kayıtları elde edebilmek için derinlik, dip yapısı ve su içindeki ortam gürültüsüne uygun kullanım ve kayıt frekans aralıklarının seçimi amacıyla deneme ölçmelerinin yapılması, 6. Amaca göre kullanılacak sistem ve gücün belirlenmesi, 7. En ideal teknik personel sayı ve kariyerlerinin tespiti, 8. Mayın, boru hattı veya kablo gibi bir cisim araştırılıyorsa model çalışmaları ve yapılabilirlik etüdü. 63 ÖLÇME SAHASI ÖLÇME SAHASI HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI Deniz yatağının ekonomik olarak haritasını çıkartabilmek için, ölçülecek alanda, ölçme botunun üzerinde hareket edeceği birbirine paralel doğrultular belirlenir. Ayrıca şunlara da dikkat edilir: ? Doğruluk ve amaca uygun ölçeği belirlemek, ? Doğrultular arasındaki aralığı belirlemek, ? Doğrultu boyunca konum ölçmesi yapılacak aralığı belirlemek, ? Doğrultu üzerinde hareket ederken bot hızını belirlemek, ? Doğrultuların yönünü belirlemek. 64 HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI IHO (Uluslararası Hidrografi Örgütü) 1987 de deniz haritaları için şu ölçekleri vermiştir: Limanlar ve kanallar : 1/10 000 ve daha büyük Limana yaklaşma : 1/20 000 ve daha büyük Kıyıya yakın sular (30 m.den daha az derin ) : 1/50 000 ve daha büyük Kıyı bölgeleri (30 m.den daha fazla derin) : 1/100 000 ve daha büyük ÖLÇEK ÖLÇEK 65 HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI Ölçmelerin planlanmasında, verileri işleme yönteminin önemli bir yeri vardır. Basit ölçmelerde, sekstant ya da mikrodalga aletleriyle elde edilen konum belirleme verileri yardımıyla, gemide el ile çizilen krokiler kullanılabilir. Batimetrik ölçmeler için kullanılan veriler, bir deftere ya da notebook'a yazılır. Büyük alanların ölçümünde otomatik veri kaydedicilere ihtiyaç duyulur. İşin İşin amacı amacı ve ve gelecekte gelecekte yapılacak yapılacak olası olası ölçmeler ölçmeler dikkate dikkate alınarak alınarak ne ne tür tür bir bir kontrolün kontrolün gerekli gerekli olduğuna olduğuna karar karar verilir verilir. . Gereğinden Gereğinden fazla fazla incelik, incelik, maliyeti maliyeti arttırır arttırır fakat fakat başlangıçta başlangıçta yapılmayan yapılmayan kontrolün kontrolün sonradan sonradan yapılması yapılması durumunda durumunda da da maliyet maliyet artar artar. . VERİ İŞLEME VERİ İŞLEME 66 HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI HİDROGRAFİK ÇALIŞMALARIN PLANLANMASI Birçok Birçok konum konum belirleme belirleme işlemi, işlemi, ulusal ulusal ya ya da da uluslararası uluslararası kontrol kontrol ağına ağına dayalı dayalı olarak olarak yapılır yapılır. . Uydular Uydular yardımıyla yardımıyla da da konum konum belirleme belirleme işlemi işlemi yapılabilir yapılabilir. . Derinlik Derinlik ölçmelerini ölçmelerini kontrol kontrol etmek etmek amacıyla amacıyla karada karada yüksekliği yüksekliği bilinen bilinen Rs Rs noktasından, noktasından, ölçme ölçme bölgesine bölgesine nivelmanla nivelmanla kot kot taşınabilir taşınabilir. . Ölçme Ölçme bölgesindeki bölgesindeki ortalama ortalama su su seviyesi seviyesi ile ile karadaki karadaki Rs Rs noktası noktası arasındaki arasındaki yükseklik yükseklik farkı farkı biliniyorsa biliniyorsa kot kot taşıma taşıma işlemi işlemi yararlı yararlı olur olur. . Aksi Aksi takdirde takdirde su su seviyesi, seviyesi, gözlenerek gözlenerek belirlenmelidir belirlenmelidir. . Gözlem Gözlem süresi süresi ne ne kadar kadar uzun uzun olursa olursa sonuçlar sonuçlar da da o o kadar kadar iyi iyi olur olur. . Ölçme teknesinin istenen rotada ilerlemesini sağlamak için bir çok Ölçme teknesinin istenen rotada ilerlemesini sağlamak için bir çok yöntem kullanılır: yöntem kullanılır: 1 1- - Pusula rotasında dümen kullanılır. Bu arada akıntı veya rüzgar Pusula rotasında dümen kullanılır. Bu arada akıntı veya rüzgar yüzünden meydana gelebilecek sürüklenmelere karşı koymak için yüzünden meydana gelebilecek sürüklenmelere karşı koymak için yapılması gerekenler hesaplanır. yapılması gerekenler hesaplanır. 2 2- - Transit Transit hattı hattı boyunca boyunca dümen dümen kullanılır kullanılır (örneğin, (örneğin, bir bir çizgideki çizgideki iki iki nokta nokta tutturulur) tutturulur). . 3 3- - Kıyıda Kıyıda bulunan bulunan sekstant, sekstant, teodolit, teodolit, ya ya da da lazer lazer gözlemcinin gözlemcinin komutuna komutuna göre, göre, dümen dümen kullanmak kullanmak. . VERİ İŞLEME VERİ İŞLEME