3 - Halk Sağlığı İlişki Kavramı Dr. O. G Ü NAY 1 Dr. Osman G Ü NAY De ğ i ş kenler Aras İ li ş kilerDr. O. G Ü NAY 2 Dersin Amac De ğ i şkenler aras nda ortaya ç kabilecek nedensel ve nedensel olmayan ili şkilerin ö zellikleri hakk nda bilgi vermek 2Dr. O. G Ü NAY 3 Ö ğ renme Hedefleri Bir saatlik dersin sonunda kat l mc lar n; Ba ğ ml ve ba ğ ms z de ğ i şkenler aras nda 1. ortaya ç kabilecek ili şki tiplerini sayabilmesi Farkl ili şki tiplerinin ö zelliklerini a ç klayabilmesi 2. De ğ i şkenler aras ndaki ili şkinin nedensel ili şki 3. olmas i ç in gerekli şartlar sayabilmesi hedeflenmi ş tir 3Dr. O. G Ü NAY 4 İ li ş ki Kavram Epidemiyolojik ara şt rmalarda, ba ğ ml ve ba ğ ms z de ğ i şkenler aras nda bulunan ili ş kiler ç e şitli nedenlere ba ğ l olabilir. 4Dr. O. G Ü NAY 5 Tesad ü fi İ li ş ki (Random Association) De ğ i şkenler aras nda ger ç ek bir ili şki olmad ğ halde, tesad ü fen ortaya ç kan ili şkidir. 5Dr. O. G Ü NAY 6 Tesad ü fi İ li ş ki Tesad ü fi ili şki olas l ğ n azaltmak i ç in; g ö zlem say s art r lmal d r 6Dr. O. G Ü NAY 7 Tesad ü fi ili ş ki Ara şt rman n tekrarlanmas halinde, tesad ü fi ili şkinin ortadan kalkmas beklenir. 7Dr. O. G Ü NAY 8 Tesad ü fi İ li ş ki Ancak; G ö zlem say s n n art r lmas tesad ü fi ? ili şki olas l ğ n tamamen ortadan kald rmaz. Ara şt rman n tekrarlanmas halinde de, ? ayn ili şkinin tekrarlanma olas l ğ vard r. 8Dr. O. G Ü NAY 9 Tesad ü fi ili ş ki Bir incelemede de ğ i şkenler aras nda ortaya ç kan ili şkinin tesad ü fi ili şki olup olmad ğ istatistiksel ö nemlilik testleri ile ortaya ç kar labilir. 9Dr. O. G Ü NAY 10 Hataya Ba ğ l İ li ş ki (Artefactual Association) De ğ i şkenler aras nda ger ç ek bir ili şki olmad ğ halde, ara şt rman n planlanmas , uygulanmas ve de ğ erlendirilmesi s ras nda yap lan hatalara ba ğ l olarak ortaya ç kan ili şkilerdir. 10Dr. O. G Ü NAY 11 Hataya Ba ğ l İ li ş ki De ğ i şkenler aras nda ortaya ç kan ili şkinin hataya ba ğ l ili şki olup olmad ğ n anlayabilmek i ç in; ara şt rma s ü recinin ba ştan sona incelenmesi gerekir . 11Dr. O. G Ü NAY 12 Hataya Ba ğ l İ li ş ki Bu nedenle, ara şt rma raporlar nda ara şt rma s ü recinin ayr nt l olarak yaz lmas gerekir. 12Dr. O. G Ü NAY 13 Dolayl ili ş ki (Indirect Association İ ki de ğ i şken aras nda nadensel ili şki olmad ğ halde, de ğ i şkenlerin her ikisini de etkileyen bir ba ş ka fakt ö r (confounding de ğ i ş ken) nedeniyle ortaya ç kan ili şkidir. 13Dr. O. G Ü NAY 14 Dolayl İ li ş ki Dolayl ili şkileri ö nleyebilmek i ç in, ba ğ ml ve ba ğ ms z de ğ i şkeni birlikte etkileyen fakt ö rler belirlenerek kontrol alt na al nmal d r. 14Dr. O. G Ü NAY 15 Dolayl İ li ş ki De ğ i şkenler aras nda ortaya ç kan ili şkilerin confounding fakt ö rlere ba ğ l olup olmad ğ n belirlemek i ç in, confounding analizi yap labilir. 15Dr. O. G Ü NAY 16 Nedensel İ li ş ki (Direct Association) İ ki de ğ i şkenden biri, di ğ erinin meydana gelmesinde rol oynuyorsa, bu iki de ğ i şken aras nda nedensel ili şki oldu ğ u kabul edilir. 16Dr. O. G Ü NAY 17 Nedensel İ li ş ki Bir olay n meydana gelmesinde birden fazla fakt ö r rol oynuyorsa, bu t ü r ili şkilere multifakt ö riyel ili ş ki ad verilir 17Dr. O. G Ü NAY 18 Nedensel İ li ş ki Tipleri Gerekli Fakat Yeterli Olmayan Nedensellik A + B + C E 18Dr. O. G Ü NAY 19 Yeterli Fakat Gerekli Olmayan Nedensellik A B E C 19Dr. O. G Ü NAY 20 Yeterli ve Gerekli Olmayan Nedensellik A + X + Y B + Y + Z E C + X + Z 20Dr. O. G Ü NAY 21 İ li ş kinin Nedensel Olma Ş artlar İ ki de ğ i şken aras ndaki ili şkinin nedensel ili şki oldu ğ unu s ö yleyebilmek i ç in; ç e şitli ko şullar n g ö z ö n ü nde bulundurulmas gerekir . Ancak bu kriterlerin nedenselli ğ i kesin olarak g ö stermez 21Dr. O. G Ü NAY 22 Hill Kriterleri (Bradford Hill) İ li şki g ü c ü ? İ li şki s ü rekli li ğ i ? İ li şki spesifik olmas ? İ li şki mant kl olma s ? İ li şki zamanla uyumlu olma s ? Doz – cevap ili şkisi vb ? 22