İmal Usülleri İmal Usulleri 1 Döküm Notu (Mehmet Emin Yurci) 12 • I~1ALAT : iialzemelerin yW(aridaki halleri ile kullanilmalari hemen hemen nDmbhi olmadigindan maksadaelverisli sekle, mukaven,cte (dayanima), estetik duruma getirilmeleri için yeni islemlere tabi tutulurlar. nu i~lemlerin baslicalari d~kümitalassiz (plastik) sakil verme,talac,li sekil Verme ve kaynak gibi islemlerdir • li.isTIBSAL: Istihsal dogrudan dogruya tabiatdaki maddelerin çikari] masi i ie il,gi­ lidir. 1,lesela demir cevheri ,bakir cevberi ,aluminyum cevhsri i;ibi me •. talsel cevhsrler maden ocaklarindan Istihraç veya Istihsal eclilirler. Gene yukaridaki misallerde!ci gibi çok nadir hallerde dogrudan doi"';r\lya kullanilir. Bunlar Endüstrinin ham maddesini te~kil etmek üzere "Izabe" yolu ile saf madenler veya az katikli alasimlar ha1ino.e kÜtÜk veya blyklar seklinde piyasaya arz e~\lirler.Bazi malzemelerde,~l&8tik­ lerde oldugu gibi toz veya taneler halinde piyas~ya arz edilir. ~ j -~ IHAL USULLERI ~'i, 1.DERSIN TARIFi.: Imal Usulleri dersinde maddelerin bir takim usul ve tekniklerle mamul hale .getirmek için luzumlu bilgiler verilecektir. Tabiatt e mevcut malzemeler çok özel hallerde dogrudan dogru", kullanil­ maktadir.Çok kere bir çok islemlerden geçerek isteklere ceva;:> verecek hale sokuluro Meyvayi agaçtan koparij) yemek kabildir ama, evvela herkes bu imkana malik degildir;ayrica si~ bakimdan hiç olmazsa yik~~masi ve hatta scyulu,) kesilmesi ica;:> eder.Bugün artik gida maddelerinde dahi Imal Usulleri ilminin tatbikati 'görülmektedir. Ihtiyaçlarin karsilanmasi için tabÜi.tdeki maddelerin mamul hale geti­ rilmesi- icap eder. Genelolarak bu durum bir takim islemler sonunla kabilolmaktadir. Bu islemlerin basinda istihsal gelir. . 121.Döküm , Dükümyolu ile sekil vermede fiziksel durum degismesinden istif~e edi­ lir. Herhangi bir etki ile (isiveya su) madde veya malzeme kati durum­ dan sivi duruma sokulur ve arkasindan tekrar katilasmasi eaglanir.nazi hallerde bu degisineyi yarim yapmak suretiyle yani malzemeyi tam eri t­ ;neden (s~vi haline getirmeden) ha= halinde iken ya;irnakta r,mmlcin olur. \ sekil lj 122;'];'al11.çsiz Seltillandirme : Sicak ve soguk halde malzemeler kuvv",t e1;!cisi altinda kati dururiria ik8n istenilen sekle sokulabilirier.Bu çesit sekillendirmede ya~ilan isleme .n'-' :2v -4- -5- +' ."1 ~ j LER DÖKÜM USULLERI ILE SEKIL VERME i. BÖLtiM GENEL IMAL USUL • • 1 ~Q ~[~.fF ~T Sekil 2: Haddeleme isleminin sematik görÜnüsü. Sekil 4, Talasli sekil vermeden tornalama i.slenli. sekil ve~medir.Bölgesel döküm yanmak suretiyle edilmek için gerekli birlestirmeler yapilir. Sekil 1 ~W~dim8 ha~iri2...."'Hnis bir kalip --s 123 .Kaynak , Birlestirme yolu ile istenilen sekil elde (sekil 3) Sekil 3 :Ke.yncl:ile Seki 1 ·,erme. göre isim alir .. Dövr.~ef~re.siemefI1addciemeptel- y€kme,boI"l çekme vs gibi .. Sekil 2 bu usulle;dcn haddeleme islemini se!lbtik olarak göstermektedir • Bu tarzda yapilanbütÜn sekil degistirmelertalassi.z. sekIllendirme veya plastik s2kil degistirme adi altinda to~laniriar. l24.Talasli Seki 1 Verme , Nalze~elerdenmü3ait olaôlar istenilen.sillcle veYa istenilen boyutlara getirilmek için kuvvet etkisi altinda yontularak sekillendiri Ur.Bu usullerden en basiti egeleme ve sirasiyla tornalama,planyalama,frezeleme dclme,taslarna vs gibi islemlerdir.Bu çesit sekillendirme çok. ke!'e bir bitirme islemidir. Döküm.plastik seidl vermo veya kn.vnak volii il:e· ·se- ki Ilendirilen i S parçc.lari çek ):ere son boyut lara getirmek: için talas kaldirma yelu ile. islenirler. Mamul hale' gelmis makina ve is parçalari genellikle ,yukarida sayilan bi:>.sliea sekillendim,e 'isullerinin b;.r kaçinin bir aradakullanilmasi soniinda elde edi ]_lJeld edi::- _> (Hesela Çivi i izabe~haddeieme-çekme-~i lema) Dir r.iühendi.sin gü!'E:vi 'J'd. iqi zz.;naninda ve en UCUza. irm=tl, etmek oldugu­ na g(;r(~,:rdT)acagi nlc:i.mii~. içiri. en elveTisiii usulleri 8cçmr.;siv8 bun~arin en ekonomi}: sekilde kullanilmasini saglamasi 13.zimdir.-6- -1- 2. DÖKlIK TEKHIÖI: 21" SIVILA.SMA - KATIJ.ASMA Malzeme bilgisinden bilindi~i gibi ioi etkisi altinda eivilasma-kati­ lasma olaylari bütün malzemelerde ayni dej!;ildir. Siyilasmada malzemeye ~ j 2:;:J/'hu,il _ ---- Ac·irji( Q'.' ,,~ "-i LS" ~~:l~nirkGn • kntil~smada isi alimmiktadir. Olay prensip itibariv­ 1,.: :iyni :>Lro_l.::l;i~crabcrmalzemelerin ari veya alasim olmaaina alasim fiziksel vey" kil1\Yas;;iy durumuna baglidir. Cl.Ari, olClmniilClrin sivilnsma ve kCltilasmal'tl'i"dura.k noktalari"denen s~bitbir sicAklikta olmnktadir. Bu olay soguma ve isinma egrileri ilc "e'ÖI 5 'de "çiklarimistir. Bu durum sivilasma veya katilIJ.'}m~ ol:iybri bOlsInyi:, bi tineeye kadar sicakligin sabit kaldi;tim is"st"r­ mektcdir. '" -i::::l.'YJ00 ~ ~ "" (1 .:; Sekil 5, Saf ,lomir vo Alwniniyurrnin soguma (sicaklik-zaman) o;'1'ileri. li.A1:qiml~,l, durum degisr.iekte QJ1cakçok (izel bir durum olan tcim'hekt ik n.L1.slmL1.rda ari r.ialzemelerin benzeri alana golmelttedir .• illasimlard:'!. G8nelliklo "ivilasma veya katilasma sa"i t "ir sicaklikta alanii ,0;81­ moyi:' "ir sicaklik araheinda olmaktadir. Bu araliga sivila9ri1' ira'!i). kcitiliqm::i arali b denir. Sekil ~ do birbirini kati halde eFiten ikj Qlam?J1inbelirli bir alasiriu.ndak:i katilasma, ola,yi gÖsterilmistir. _.~ Sokil6 i Kati Grl,yik kofi4m ,-apan bir aral{gi al:=;nmiri t.k _ k s~gur~ ','''' 1\ egrisi. iJ i ,~ i ~ i i I d i i ~ i i l ~x • _~ i 7{ ! Z2 ,4" i ;:Ei J li d it , BILGISI D O K 11 M 1.GIBI.S Yapim usullerininbelki en eskilerinden biri olan döküm yolu ile sekillen­ dirmede, malzemelerin 'fiziksel durumlarinin del';i';tirilmesinden, :ranika­ ti durumundan sivi durumuna ve tekrar sivi durumundan kati durumuna geç­ mek suretiyle faydalanilir. Bu arada yapimi düsünülen parçanin dis ve iç seklini verecek bir kap Ya­ ya kalip bazirlanacak ve sivi bale sokulan malzeme bu kalip içerisine bosaltilarak tekrar katilastirilacaktir. Katilasan bu parçanin adi geçen bu kaiipda~ alinmasi veya çikaril~aei ile islem tamamlanacaktir. Malzemelerin hazirlanan kaliplarin seklini alabil~esi için gerekli olan sivihalli Yeya eriyik hali iki yoldan saj!;lanabilir. a- Isi Etkilii Isi etkisinde bütün metal ve alasimlari, cam Yeya bazi plastik .alze. .eler kolayca ergitilerek Bivi haline Bokulabilir. b- Kimyasal Etki Toz halindeki bazi malzemelere sivi katiklar atmak suretiyle eriyik haline getirmek ve toz parçaciklarininbirbirine bal';lanmaeini 88l';la­ mak kabildir. örnej!;inalçiveya çimentoya su katmak Buretiyle kilip­ lare dökmek Te katilastirmak. Her ne olursa olsun döküm teknij!;inde a~a~idaki i~lemler buiJnacaktir. A- Kaliplama i~lellhi B- Ergitme veya eritme i~lemi C- Döküm islemi D- Bitirme islemi BütUn bu i~lemler birbirine bal';li olacak ve bazi ana bilgilere dayana­ i caldir. Döküm yolu ile ~ekillendirme en çok metal ve metal alasiiiilari­ i na uygulanmakta Ve fiziksel durum dej!;ismesi gen~ en çok isi etkisi ile ergitmek suretiyle eaglanmaktadir. Döküm yolu ile sekil vermede uygulanan ergitma Ye katila~mB, kalibi 'doldurma ve kalipdan çikarma bir çok ana bilgilerin, fiziksel ve kiioyasalözelliklerin iyice bilinmesini bilhassa malzeme konusunun gö~ önünde tutulmasiui icap ettirmektedir.-9- ~ J U2 trn -=::- f::i + t1 2. Lt.1+ui Ltrn;::;:~ e;llur i . ]1 .>( i i i -"J- ;{; D Katilasma ve Derisme. layinina olayi. ifade edilmektedir. 212. rnmINI çTIcrm Isi etkisi altinda malzemeler genle~mekted.ir. Rakikatde isi enerjisi atomlar arasindak:l kuyvetleri küçültmekte 1-:Iu mlr.etle atomlar arasi me­ safeler büyümekte,buda malzemehacminin büylmesine seheo olmakt,vIir. Isi etkisi- altinda sivile~anmalz-emec~e atomlar arasi "",a.çl3.rçok zayif­ lamis old;igu.'ldanatomlar kolayca haraket etmekte ve dold'iI~l"klari ka'"',­ larinseklini almaktadir.nuhar ha~indeki bir malzemedc atomlar ~~si ba,gla",:, ta~a!!len ko~)mus oi)l.r~ Dcküm tekrJ.ginc.e si\rilasma sonun_~aalana gel~n h3.cim büyiim€!:si katitasma.. esnasinda artaclan kalkarak sonuçta bir hacim kÜçülmesi veya "Kendini Çekme'; olarak ortaya çikmalct&hr. T!tiba.-­ kimaarn hazirlanan k~ii~iarfevveia sivi ile dCIGurulacagindan katilasma sonimd.a , elele eiilecek is, ['arçasinin boyutlarini isteru len sinirla.rr,a saglamBk 'Jakiinirrd.an bu h~cim küçülmesini bi lmek ve ~r8kli -t cd"bi r leri almak lazimdir. Iheir.isal kendini çekmeyi teshi t etmek zor oldu{;undan ve katii;)I,,,na tek:iUgi :iakimincIan kolaylik sagladigindan metal ve 0.1.1.­ si.mlarinda "Çizgisel Kendini Cekmell esa~i üzerinden hLl.r~et c"Clilir .. Nalzomeleri" iSi genlesma k,.::itsa,jrlsi (l>() ve sicaklgi t ( C)~i lil1cl.igi­ ne g'~;re "Çizgisel Kendini Çekme"k (:10) yüzde olarak i k·=Ç>(.t (1,) Teknikte kullanilan :iaslica alasimlarin "Çizgisel Kendini Çekme" ci.e­ gerleri cetvel 1 'de g:sterilmistir. ~ j __ Za n?CY n )( alasimin sogu~ egrisi. -8- 2 ii--SOGU~lA OLilYI, Dökii,"yolu de ·sek:illendirmede en önemli ro·N katilasm-ci olayi oynamalc:? tadiro B·J.balcir.idilllçok kere. yalniz katilasma durumlari inoeleme konusu olac'lldiro Sivilasm-Katilasma olayinin tetkikindegi:iriildügü gibi ka­ tilasma veya sinla.sma "Sogiima egrileri" veya "isinina egri leri "denen ogrile;:,2.n duruiilll ile tetkik edilir, yan:fis:i.n~ veya so·guiiia·zamanin bir fOJ.:'Bi,ycn,iu olarak göst~rili_~ .. c ScgumHdalr.iz"man süresi·· dolayisiyla. soguma b;).zi.kati lasan .inal~emen:in durumllJ1E'., Gz81liklerine büyük'bir etki yapabilir. J1unllnörnegi 'iekillj ele giisterilmistir. t sicakliginda· alana gelen billur1a.rin .kim;Yasal elcrism98iy:, oldugu hl,lde , büyüyen bi lIiira< ilave edilent2sioak:li€;i.n­ (lah wbugu::i kimyasÜ deri.smcsi xcIur. EgermalzElmelerbiisekilde kalsa :ch tc\'::ie.kc tc_i,)Bl:a farkli bhll1i'lardaii tesek:k:Ül edecek idLHal­ buki beU.:-li sicaklikta a.tomb_r'haraket. halinde bulunabilece(linden çok kere iiorCT!al ~a,rt larda )[ 'deki faz la 1\.-atomlari X2 'ye ,x' deki faz­ la IJ--a;oomlai'i"2 'e geç~rGk x ortala,ma d!3rismesincIeki billur yapi­ sini mer..lana ZGtirir" Bu olaya"YayinlTIB.ii (di.ffusian) denir; Is-tc bu j"l.1.y-inma olayinin tamolabilmesi için s ::m'3-si (c 1/ , / ~ /+3/ // / /,/ (C) i ,'id) ;?;~~f}. -,-o -- " o~/ ",/>"///,/' / <" p /, / / // 8,'// / / / / ie) Spkil 9 :Katilasina ve kendini çekme. 213. n;jldim SartiCtrl ~ Bir is pa.rçasinii~_ di3h."i1myolu ile J.--a;nmi ncta' söz konusu iç fl.3.rço.sinin _\ sekli ,1:0.1)0J.·' ,!}c:.:t'-tlariJd~kür.i r.ial?i"emesinin kimyasal ve ri ziksel (}zelli k­ leri ct::·kiir.:i sa=tl2.I'ini, meyda"1a getirir .• Bu toplam ka!"ah--teristikler iiil.. i Illil ). i ii il i .~ :i i i 2121. Kend:'.ni çel::menin belirtileri : Sivilian katiya geçme sirasinda alana gelen kendini çclaiie döklim tekni­ ginde sadece boyutlarin korunmasi y;jnünd.en degil, fakat dmciimparçasi­ nin saglamligi baleiinindan c'nemli bir rel oynar • Bu bakindan kendini çekme olayi veya dolayisiyla, döküm parçalarinin saglamligitüzerinde duru1an en 0nebli konulardan ~iridir. Katilasma. olayci dolayisiyla kendini çekme dökülen parçanin bütün küt­ 1esine~gin Ve esit olarak alana gelseydi sorun sadece bir boyut koru­ madan ibarGt olac~l[di • Halbuki 'durum Myle degildir.Bunu açiklama.1c için sekil 9 i daki (a) parçasinin katila~1Il1l.olayim ~zden geçirmek faydali olacaktir. IIstaisel kah;) sivi metal veya metal alasimi ile deldurulunoa,katilas­ ma kahbin iç yüzeyleri ile ,-temas eden parçanin dis yiizcyinden aç:iJc olan üst yüzeYinden basl~ak vebelirli bir, zaman içerisinde belirli bir kaiinlik katilasaoakt;i.r.ll-Mlge). Içkisiin henÜz sivi ha1dedir. -lo.. CrrrvTo;L i !lalzcmclerde çizgiserkendini çekme k (%) (flJRJP ALASIM çAsII'~ K ('\1,) Demir Dc1cme demir dtl 1,0 tlasimlari Dökme.çelik dç 2,0 Temper döküm $!-Ir'lleabil) Lu 1,6 Beyaz(O,5~,2 ) Siyahe 1,0-1,8 ) Sfero-"lBJTla i sleminin kolay y·u;:ilma.si 1modelin k2..1ibi 8ozr.-ia.J2:: yi~::J.ri ~nu.­ si iyi. dogru bölme yÜzeylerinin seçilmesine ba,g-::'idir .. !~(id.clcj.;;.i!,,- '::;'-'. hususa çok' dikkat et mssi icap' eder. ~, o. i~a baslari· i D0külecek ,parçanin iç seklini veren iç kaliba lim-:içatl ad.1 yeri ld<:çi ni ::iilmekteyi'z. Çok kere bu iç kalibin dis ka,lip içinc 'ycrlc,;tiri lmesi için fazladan otiirma basliklari yapilir. Iste inodelüi bu Iic:sc'sudii~ii­ ~erek dJ.s kalipda bunlari düzenleyecek ya.ni',lrmça be..sit! olaro.t..:: rldih'~:,. pa~çalari ilave edecektir. d. Yollw< , çikici ve besleyici i i,lodoinin yalniz knli;:>lama·teknigini bilmesi yeterli degildir. [")nIIDie~ kullanilacak maizBmeninJl;:atilasma olaylarini ,akicilik gibi IG'tTa!ç';c'ri'-r:\ tiklerinib bilmesi veya bu bilginin konstrükti)r tarafindan or", iletil_ mesi icap eder. KaliDin dalinasini saglayan ilave tertibata yolluk donir. Yoiiu;;,,:.ndi'­ zonlenmesinde bilhassa dikkat edilecek husus '. Divinin ,u'::!iCl..s}_ 'sÜresi'n­ oe katilas(na. oilima.mas 1. f akis esnasinda. kalibin bozulmamasi içL-:.'rlt:' l':;' uygun-yere yerles"ttri Imis olmasi lazimdir~ Dur2d.;i. fnVinJ.n \alir,i! ..(1n~­ ffi:.'1.si ;:arçanin mümkün oldugu kadar en altkismindan düzenlc;-iec(~.k 1,~C; ~c- lip içine birden çar:mia.si 0nlcnece1dir. Kali" içindeki hava ve gazlarin' çikmasini kolaylaQ'ti:-an 1 :c"L,'''C:1 'loe dugi.i.nu gZ.;steren gene ilave dona-titna tlçikiei" adi v{~ri.lcr .. ]:)i;.n:i.2.T ,/,11­ 1ll6~ aksine ;iarçan~n en yüksek bölgelerine yerl8stiri:i~, Besleyici,parcarun saglam elde edilmes-i için ki 1.12-T,],Lin il"J'-v~dunntim­ dir • Bun.la1'-bilhassa~ daha !?Vtf'2l b;i.11:i,s ko:r:nsii', 1 "!.(e'-di1'.i '']sr.~J BJ.nda parça çekirdegindeki sivinin ham;iiRi korumf:3.khedetini b.tÜ:lec pl.;:·t if .. Yani besleyiciler parçanin en çok ka-tilasan b,:51,'!:psi i 1;; T.,;;I!=-~;ci:J.. lJiih~:lt,_ c.ak ve bu kisiinian daha sonra 1':'3tila!]acc>ktir. uÇak :C(c7:'c ,Y(J~iulc' ',.il;:i­ cilar besleyioi gôrevini yapabilirler .• Bu baJcin,dan Y{JL~L~L\: Vf; ç- da besleyici kabul ed.ilebilir:i. Ancak ke.rii:;;ik sel<:i Ili vr:: rQ-:~~dj CLd.(;;,~::' kalinligi parçalarda ayric2. açik ve)-a kapali oc::difici·~ ,r ):u'l1~:.;i-: llT'::inJ. ic8.:p !?der, Bir çok hallerde yollul: ve çikicilar modellerde" "YTi ci'Tçdlc.l' nbr,c.k ~.,.18- -19- ~ ',j '--.:::: \ \ i " / '-. / ...•..... - _../. :irlOdelin çalismasini önlemek: için ,ters yönlü liflerden parçali modelin imali, Sekil 13 Tahta modellerin bu s&dlde di~ etkilere da~ dayanikli hale .getirilmesi isçilik artmasi dolayisiyla midelcilik isini pahalilastirir. Bu yüzden is­ çilik kalitesine göre modal , 1 , 2 -, ve 3. kalite seklinde degcrlendiri- 1 goe.1dir" Modeller buisleme korunmasindanbaska, dis etkilere karsi yüzeyleri korun-­ makiçin boyanirlar • Bu boyarn'! isie~.indim dö~di19ce..1c parçanin cinsini V8 maçabaslarinin yerini göstermek içinde faydalminlu. Örnegin; büt1L" -maça baslari modelüzerinde -"siyah" renge boyanaca1ctir. Bundanbaska "hrimn" renk dökmedemirden , mavi renk iökmeçelikden dö­ kÜlecek parçalari gösterecektir. Bu konuda renk standaril Y-dpilmasihuSllS-_ unda çalismalar yapilmaktadir. Ayrica model üzerindeki renk ve isaretler islenecek yiEieyleri,isleme patlarini gösterebilir. Alma~ Standartla:,:,ind'in DIli[1511bu konulari ele almii;ii;u. dayanimini azaltir. Eu nedenle ayni model ile çok sayida kalip yapmadi' elverisli olmaYabilir. Bunakarsii~ik daha"sert olanIsfendiyar,ceviz,arinut gibi a.gaçlar daha pa­ hali fakat boyiit k01"UlllaSi bakimindan daha elverisilidir. rpiamur agaci , ôzellikle. karisik sekilli modellerin ye.pimiudaön g,'jrülÜ:r', zira bu agaç hsmyUmusak. ve hemdekisa _elyaflari yüzündendaha düzgÜnyüz­ eyler sa,glamaki;adii:. Agaçmalzemebilhassa havanin rutubeti ile etkilenir. NemlihavalaNa dUYU kenciine çekerek 'si'ser, lcu...--u ve s~cak havala..-rd.a içindeki nemi disari vere- . rek b= .yeçatlar. H8I'seyden e-Nel medelcililete kul1a.'1ilacclcolen·tahta m:Ü"emenin enaz bir sene dinleridirilmi~ olmasi veya firinlandirilmis ol­ masi lazimdir. trnca ciis etkiler ali;inda husule gelen sekil degistirme çalismalari tahtalarinveya agaçlarin lifleri boyuncameydana gelmekiedir. Bu çalismalara engelolmak için tahtalar birbirine lifleri ters gelecek­ sekilde yapistirilu. Bu sekilde bO;Yllt boiulmalari kismenönlenmis olur. Modeleilikte bu durum:la.n faydala.'1I1)8k sUJ:'etiyle yapilacak modelbir tek i:iarçadanyapilmsyip,selfi-l 12'de görüldügÜ-gibi birbirine tutkallaoia veya çivileme yoluyla tutturUlmus (bÜlestirilmi.s). ')arçaçiklardan islenrrek suretiyle yapilacaktir. H = Bölmeyüzeyindenkalip üst yüzeyine bagli yük"'; seldik. d = DökÜleoek parçaiun büyük­ lügüne ,"katilasma. ve kendini çekiile sartlarina göre. "baglanti çapi". D = Dökümagzi çapi. '/- . >/>- .~>-h-,// .. / . -/~, /~- /// 1 ~ Yolluk ve Çiklci modeli. w ... -·- .. ·. ~ Sekil II 31121 •..Tah taM· o d elI ,e r i Modellerin yapiminda ,isle~esi kolayoldugundan en·çok tantamalzemeler kullanilir. Tahta cinsleri modelleri kullanma ve-i~leme sartlarinabagli olarak en ucuz çamagacmdan bashyarak: ak:çaagaç , ihlamur , armut ,ceviz vs gibi agaç çesitleri~en ya~ilmaktadir. Çam agac~ içinde bulunan reçine dolayisiyla dis ortam etkilerine daha da­ yaniklidir. Yani kurumasi dolayisiyla çatlama-., sekil bozulmasi ya)i'maz.Yu­ musQ/{ oldugundankolay isleni!' ,fakat bu yumiisak:hksürliininöyekarsi fdl27 i göre ayarlanmaktadir. Kahplama esnasinda uYg'JJ:l boyutlu yo11ukve çiki­ cilar uygun yerlere yerlestirilmek suretiyle rrlodeltamam1aniius olmaktadir. r dÜzenlenmektedir. Bunlar .genel alarak sekil ll' de görülen konik parçalar­ dan yapilmakta ,boyutlari modeleveyadökülecek parçanin kalip sekline • 'i 0"" i i DU 'i L-- 'i 'il-20- Mak:in3 ya.pimim1.o.!ci gelismeler , aym. pa.rçan~ binlerce sayidayapiliu kalip­ lam:i tek:.o.i;;inde y8Ili ilanlemelere sürüklemis ve modellerin daha. üstün da,ya­ =mh olmasini, gerekGirmistir. Bu suretle tahtij. yerinedaha da;va.nimh olan metal vea1asirnlarimodel mii.lzemesi olarak:Joillanilmisti.r. Bu is için dökme demi:r:den,prinçten (cii-:3n) ,bmnzdan (Cu-Sn) ,alüminyumdan vs döJdii:iyolu. ile model yapihr. ' 3U22-S.era.'mi)<: ,Modeiieri Çe~c2" sa,yicli kaJ.ip hazirla,nao~ve~okkarisik sekilli paritalamn modeli iÇ.in s,~rariiÜcmalz"'me olar~ alç:iita.s,kil ·veorgii.riik;ma.lzemeler kulla.i1,ilir. . " . . , . - . - ,- :'-,,"<",-., ;",' ":, ,,' . '" ; " '--," . ,': "':' Alçiciim :ii8d«nerii1.;imaliiid.e .. li-iiv8lamodelin. kalibiyap:i,li.r ve bu. kahbin içine si:.landiri.lmisalçi dök'lleii.'ek~~~lastirilir. Bu,inodeJ.iiihazirlanmasin-. de. kendioi .çekmeib kered,2.ki:atei 8.lilicic2kt:Lr'.Ayrica modelindayani.iIn.ni art irf!iak içiiiiçi ne t-E>llerVeya, t eiJriij es yer ie~tii;m~ mümk:iindü.r. DöküJ:en elçi niodel,kalipdan. 9ik~ildLic-lan sonra,'temialenir,bo~r.' Tas ,r.odelleTd.3d0a3'TÜ aySI gibi haraketedilir. Özel inc.,-bir tas :tozu ka­ l'lsimi 3ula.i::dirile:ra..k: alçi" gibi dökülür'. Bu, modellerin, tas, nalzemesi alçi­ dan daha s ",rit il',o i ) ( i --\ a-Doldurma agzi ve sileistirma b-bölme yiizeyi c-iskence d-rr:iça e-pim pim deligi 313 - KALIP MilLZB1.iEsI \ j Sandik: Bir malzemenin kullanma yerine göre bazi özelliklere malik olinasi beklenir. Kalip malz~mesinde beklenen baslica özellikler sunlardir a. Kolay sekil alma Ve seklini koruma : Bir mazemene kadar ufak tanelerden tesekkül ederse, o-kadar kolay is­ tenilen sekli alacaktir. Örnegin kum, her hangi bir parçanin üzerine kap- \ landigi zaman , altinda kalan parçanin seklini alacak veya, kuma herlvnD- bi,r_\ parça daldirildib zaman etrafindaki hi:mparçanin dis seklini saraoakhr. Sekli korumaya gelince, bu '-fak tanelerin birbirine bagli olmasi gorck _ meldedir. -21- Sandik açik Sekil 13: Bir maça sandiginin kapali ve açik vaziyetleri ~ b. Dayanim özelligi : K;:i.libin içine doldurulan malzemenin basincim , yapdib digiir zorlania­ lara dayanmasi lazimdir. o. Gazgeçirgenligi : Kalibin içindeki havanin metalidoldurma esnasinda-bosaliiiasi , a~~ica katilasma sirasinda yayinan gazlerin giderilmesi içi:i kalibin giizE;nek­ li olmasi icap etmeld edir. M ° d el i e,~ i 3lJ23 - ]vieta i s e 312 -MÇA SMIDIai DökÜleoek: pac:-çmiin iç seJ.clini--rereoek maçanin ya,pilmasini. saglayaeak Va8i­ baya "maça Bandi_gi!' denir. Maça,sa.ooik:larin1n iç boslugu maçaninseklini Ire::-eGctdii' •• G"-nel olarak tahtadaoi yapilan maça sandiklarinda da, modellerin ya,piminda ',.ed,l ].:oic;.nmidan bir çok dJ:'küm kaliplarinin hazirlanmasinda yeterlidir. Tabiatde degisik tane büyüklügündeyavarlak veya keskin kenarli olarak bulunmaktadir. 3132 - Kil : Saf kuvarzkiun taneleri birbirine yarisinaz. Islatilsa bile kuruyunoa dagilir. Bu '-'akimdan kumkütlesinin seklini korumasini temin etmek için bir bagli­ yiciya ihtiyaç vardir. Bu yapistirici etki kumakil katmak suretiyle sag­ lanir. Yaklasik f?rmulü (AI203,2Si02inH20)olan yanmainiskil su ile karis­ tirilJ,nca yapistirici etkisi yapar. Kurn taneleri üzerine v"ya arasina serpilen kii ,suyun etkisiile kabarir ve kumtanelerini birbirine baglar. Bu baglama özelligi yilltsek isida kavrulma' neticesin,ie kaybolur. Bagliyici özelligini kaybed.enkuma"Yanmis~"denir. 3133l-Dogal ~,lip kiimu: Tabiatte kurn, kil ve dige::-yabanci elamanlarin kari:;nmi olarak 'bulunur. Yaklasik bu sekli ile kiillanilan kuma"dogal kalip kiuiiu"denir. yabanoi e1a­ manlar olarak kireç Ve metal eksitleri,bu arada "bilhassa demi'r oksi'U bal)­ ta gelmektedir. Dogal kumuniçinde bulunan kireç ve metal oksidi(delI'i" ek­ sidi) zararhdir. Kireç yüksek sicaklikta ayrisir, serbest kalan karbodk asit ,di~',külen parçanin kabarcikli olmasina seb'eb olur. llernir oksidi k2.1::.i:i kumununergime noktasim. düsüroügünd.en,kumun dökmeparçaya yapismasina so.., beb olabilir. Kireç ve demir aksit miktarinin t6plamimn kitinmiktarina c,e­ re belirli bir orani a"mamasilazimdir. Bu oran iyi bir kalip kamunda 'f, i) dan fazla elmamalidir. Ayrica demir oksidi kumunrenginide.degistirir.De­ itir oksit çesitlerine gÖre kumkirmizimtirak, esmer veya yesilimtrak :,'mile alir. Dognl Jr-2.lipkumlari içindeki oransalolarak bagliyici kil miktarina gDre sinifa ii:;,ri::ilir. 3113- K n 1 i p Kumu: 31332- Sentetik Kum: Döküm teknigi ilerledikçe, .a"iaote bulunabilecek dogal kumlara bagli kumlara bagli kalmamak ve istenilen özellikleri 'tam olarak saglamak gayesiyle kalip IDiiiiU özelligine haiz karisim saf kuvarz,kil ve diger yardimci elamanlarin belirli oranlarda karistirilmasi ile elde edilir. Bu sekilde hazirlanius kiima"sentetik kalip kiimn"adi verilir. 3134-Kul1anma BakimindanKalip Kumlarinin Tasnifi , Kalip kumlari kullanma esnasinda yapilacak karisim ve kullanma .yeri bakimiRdan da bir tasnife tabi tutulabilir.Baslangiçta dökümhanede ki kurnelde edilisi itibariyle iki çesittir. 1. Eski kum 2. Yeni kum(veya taze kum) Bunlard3.Il teskil edilecek harmanile "Kullanmakunii.i" meydanagetirilir.Kul­ larimakuirninu da bilesim bakimindanj a) ~lodelkitinu b) Doldurma kumuolarak iki kisimda topliyabiliriz. 31341- Model Kumu, ~ Astar kuiiiii diyede adlandirilan 'bu kumreskive yeni kiimlarin karis-tirilinasi ve bu karisima bazi katiklar ilavesi ileelde edilir. Genel olarakj % 20..50 Yeni kum % 05-13 KôffiÜr tozu fo 05-12 Su % 70-25 Eskik:umun'bilesimi seklindedir. Kömür tozu olarak genellikle kokköinürü tozu kiillaiulir.Kalip içindeki görevi ergiyik metal ile temasi neticesi yanarak meydana çikardigi 'isi ile kalibi ~ isitmasi ve dolayisiyla katilasmayi istedigimiz yönde ertelemesidir.Bu d~ \ döküm kabiliyetinide arttirir.Ayrica husule getirdigi gazli'\r vasitasiyla par-­ ça ile kalip arasinda bir nevi ince bir perde meydanagetirmek ~etiyle.er­ giyik ile kumarasindaki kimyasal tesirlere engelolarak dökmeparçanin yü ­ zeyinin temizçikrnasim saglar. Kaiiiürün bu olaylari iyi gerçeklestirebilmesi için gazi 90k ve külü az ol=si, yanmaesnasinda kok haline gel~emesi içinde gayet ince toz halinde bulunmasi lazimdir. Kalip yapilirken ekonomiksebebIerden dolayi ,yalniz modele degen kisimlara in­ ce taneli ve iyice hazirlaninis bu kuiirlan5-10 cmkalinliginda konarak geri ka­ lan kisim doldurmakumuile doltihiiihilur.-24- -25- 31343.Kahp Kurnunun Qi!riel A1a.mi , 3136- I~ÇA KUMU I!a.ça kumunc1ankullanma-sartlari ·bakimindan kalip kwmindan farkli özellikle"'· baklenir.Genellikle maçalarin her bir·yani sivi metal ile oevrili olacaktir. 313 2. DOldurma Kuimi:, . Kalibin model kumu dismdaki dOlgu kismini "Doldurma kuiiiti."teskil eder.Bu kum kabataneli ve basitçe hazirla.ninis ve genellikle- tamamini eski yani döküiirlen SOJll'abozulan kaliplardan elde edilmis,isil dayanimi düsiik:,pastiklik özelligi zayif iliakat gaz geçirgenligi daha iyi olan kum teskil eder. 3135-Kalip Balçigi : I"-oe kuvarz taneleri ile kil karisimindan balçik meydana gelir.Bu karisim-iç­ inde istenmemesine ragmen kireç ve metal oksitleridebulunabilir. Bu bilesim su ilede karistirilmalc suretiyle hamur haline getirilir ve sablon ile kalip­ lamada kullanilir •. Balçik ançelc lcurutul'duktan sonra dayanim kazanir. Ayrioa bu kalip-malzemesinin gaz geçirgenliginisaglamak. için, içine saman kirigi,destere talasi,dana kili sigir gUoresi vs gibi katiklar ilave· edilir. :Buorganik maddeler kalip. kurutu-­ liirken yanark hao:imlarindan kaybederler bu sekilde gözeneklilili: saglanmisoliir• Bu usul bilhassa yüksek sieakhk dayanimi bakimindan kaiin ·cidarli çelik döküm kaliplarda,sablonla kalip v.e maç<\- imalinde uygulanir. 31361. iL1çA ~JMUBACLIYIeILARI F1a.çabagliy-icilari lCi.lVB.rZ ta.rielerini birbirine baglamak SD:.:'cti yletk'irTJ.2 ,::::'.2 edilen mekanik ve erezyon da~D.m saglamsi yaninelci döküm 8onu:-icla lJ11 \:1~-::;le;iiL kolayca dagilmasini kciaylastir~i katikl~~dir~ .Ba.gliyicila!' organi1<:ve inorganik olmek üz~re iki gtLY'Upt;; 18!)12.riabj lir"Orgi~nik bagliyicilar yanini olduklari.ndan 40()...;L50 Uc civ2.rinda bagliyici özellikler"'ir-J. kaybederler. Buna karsiILk inorganik ::iaj';liyicilar -yanici oli;naiiklarincian YÜK­ sek sicakliklarda dahi dayanimlarini ~ybetmezler, buna karsilik ~~!ilmn ka _ biliyetleri de azd.ir. :Bubakimdan kalip kumuna nazaran daha yillcs€k, i.Isi c.a:iJa!U..tlU. 2.Gaz geçirme kabiliyeti buliinmlid.ir. Bunlardanba§ka. 3'aS dayarim ve pisirmeden sünrcici daro.nimindan yÜkSek o lriias\ gerektigi gibi , gerek metalin katila.sr.nsinda..T) sonra >,a:r-ça içini:en kolaylaJ;;.~ p.arçalanip çikmasi~ve gerekEe pisirilmeden sonra depclanma Eltresince bi.!. özel­ likleri ksy~etmemesi- aranan sartlardir. Naça ,kumlari ,kuvarz taneleri ve bagliyicilardan meye.2..11a g'€lmistir .. I(o.lip lC:"ffl.!.C:'t?­ rirda oldugu gibi,tabii maçak"imlarida mevc1:it degildir. Sgas icti:;~:'yli~ ITi~lç2. malzemesi sen:tetik olarak hazirlanir. Yani'çok zayif kalip kurJ'i,y:;..t·~-:; da. te::::-.i:;:; kuvarz kumu kullanili.r VB bunlara bagliyic·ilG.r iia~.Te edilir .. BM:;' :ri8.1::"t?!'Q8 yagli kurn (kil %30) ve "alçLle ::iu maksat için lcillami.labilir. 3136110 Organik Bagliyicilar a.•Yaglar: Yaglar !ci.i.ridma esnasinda. oksitleserek sertlesirler ...B>.i 8ure.t-te ;-n,:1S;<3-,Y3 bi:S-U};:: bir d2.;ya.rnm verirle::- .• Ii5~;i~rrr~engC,llr2: iSi;; yü....1.;:sek sica.klii"i!1 tlü::-d::li tesiri ile yanarak baglama Özelligini kaybederleio. I'!e.ça imalinde 0,5 -2, () ~nr.i lik saf kuvarz kullanilir. Kurutma (pisirme) esnasinda ise Sl!j....tn gideri !.;:i •..... }si VQ ya/:f-in oksiilestirilmesi içi!: bcl hava gereklidi:!'. Kurutrr.a slGclcli,S1"J. rr..?~ç3...'lln boyutla­ riha bagli o1ar2k 150-200 Ge arasindadir.-Klli~a-l/~~-1!200 sinirlar" arasinda kat.ilabilir .. Yagin 0ra..risal mikt3.rl arttikça maçanin gaz güçirme kabiliyeti dJi_ ser. Yn.gli maçale.,r pisirilmerien önce dlisÜ.. lc bir dayani!Tl4 sa}Üptirler~ Bu c.8.ya,."1i,· viskoziteleri yiiksek yagikullar~L~si ve~~ killi k>~m , destere-talasi katilma­ si suretiyle artirilabilir. Alkali karakterdeki ya!;lar sabunlasmasi ne(U ni. ile zararlidirlar. !f,aça imalinde kullanilan yaglari su sekilde siniflandirabiliriz. I-Nebati yaglar: Keten,kenevir,paiiiWc,hashas ve bezir yagl"ri. II-Bayvarii yaglar: :Balina ,yagi III-"lineral yaglar· : Petrol damitma yaglari. b. U li lar : ~ Un sicak su ile hamur haline gelerek k>im tanelerini birbirlerine baglar içu \ o o-~ ~.i1ma sioakliklari 175-190 C,yanma sicakliklari ibe 260-320 C dir. Hacimsa karistirma orani 1/10-1/50 ii.rasuic!a degisir. J3agliyici olarak un kullanilan maçalarin dis kisimlarisert < iç kisuu ise yumusak (elastik) tir, Hamur ha­ vada çabuk ayristigindan maça, imalinden hemen sonra kuruiulmali_dir. D,:i"~liyi­ ci olarak im çok kullanilan unlar t'<"'.ay,çavdar unlari ve nisaatadan elde edi­ len dekstrin dir. 'si parça ile birlikte temizlerneye gider. gerekir. ' (% 58 ) ( % 29 ) ( % ol- ) ( % 09 ) ( tvui. ( %100 ) -Kalip kumu dökümhanedo genelolarak asagidaki sira dahilinde bir çevrim hara­ keti yapQ:!'. a) Kaliplama safhasi.: Kullanma kumu; % 2O LT adel kuiiiti. % 80 Doldurma kuirni Kaliplama sonunda takriben %10 kadar bir miktar siyirma k>.iimi olarak eski kuma gider, \. b) Döküm safhasi: Döküm sonunda kalip k:umunun% 5-7 Bu kuma zayiat gözü ile biikilmasi c) Bosaltma safhasi : . Bosalan kaliptan çikan kuiiiti.nyaklasik olarak % 10..15 'i model kuiiiti.hazir­ lanmasina geri kalani ise doldurma .kumunagider. d) Hazir lama safhasi : Model Ve doldurma kumlari ayri ayri su 'sekillerde hazirlanirlar. i. Do ldurma kumu 1 lo Siyirmadan gelen kum 2. Bosaltmadan gelenkum . 3. % 4 su ilavesi II .Noclel kumui i. Doldurma. kuiiiti. 2. Taze (yeni)-kum 3. Kömür tozu 4. Su 5. Gerekiyorsa kilS!3ki 1 14? Ba.sma,i!iakaslama, egmave çekmemayeneleri. \ '. _\ --, ç'~-f;. ",=i,i~,,_ük +',' c_ 'l'~ ~ .. ..--:----- ~L c= 'ô-0J , i j; 4,1:;3 ,P p Crp- Sekil 14 'de basma , makaslama, egmave olarak gösterilmi~ir. ~ Sekil lS: Gaz geçirgenligi ölçme oihazinin çalisma prensibi. ~ Belirli bir baSinca karlar sikistirilmis hava staddart tüpdeki nur.iuneparça- sindan geçiI'ilirken bu parçanin gös-terilig-i direnJ,gaz geçirl','enligi degerinin bulunmasini saglar.stand"§t "eçirgenlik; 2000 cm lük hav2..'lin standart de­ ney numunesinden10 gr/cr.i basi!1ç altinda geçebilmesi ge~eken zamaiidir. Asagidaki cetv~lde l-:alip ka!'!lir:.riril71 1Ytoma,rnakaslam::i. dayanimlari ile g,-a,z geçirgenlik degerlerine göre siniflandirilislari isörülmektedir. \ j -Zl- ~+~~~,~ M d.i ' F 31372- Gaz Geçirgenligi: (cm3/cmj• dak) Gaz geçirgenligi deneyiibirim hacim1a~birim zamanda birim hacim oinsinden kaçabilen hava esas alinmak suretiyle yapilir. Bunudatayin edebilmek içon sekil 15 lde sematik olarak gösterilen cihazdan faydalariilir. ~ G··"',-···""~·~-' '~~' T~~S: f~C1et _:"'~""'-:-J.:':-":- _ -.J i..-J---4 ~,/ d. M e i as: Pancar melasi seker istihsalinin, süt melasi. mandirala.rda süt seke,ri istihsa­ linin yari Ürünleridir. KurutiIiasicakligi ve miJdd€lti melasin _katmc.l1isbc~b8 göre degisir ve deneyselolarak bui:mur.Örnegin %5 r.iela.sile J2000 da risir­ ilmis bir maça.iiin yarimasiçakligi 320-360 Oc dir. Ayrica melas suyu maçave kalip üzerine serpilirse,maça veya kalip üzerinde daha sert bir yüzeyelde edilir. Bunlarin disinda organik maçabagliyicisi olarak selüloz -istihsalbin ye,-. Ürünüolan sülÜ t eriyigi ve peynir mayasidabu maksat içinkuTlanilir, -26- 31371- Mekanik Muayeneler- ( gr/cm2 ,) Mekanikdeneylerden basma,çekme,egrr.e V9 makaslaina deneyleri su cenderesi esas!. !Lagöre çalisan üniversal dene;}' makinasi ile yapilir. Genellikle basma. ,re nia­ (-..aslama deneyleri yas olarak adi kalip kumlarina,egme ve çclanedeneyleri ise 3ehtetik kumlara (maça mmlarina) tatb~k edilir.- Bu deneylerde kuvvet tat,iik crlii22121iullG.'1(ninparçalandi!1:i andaki baeiiiç ciegeri ün:iversal mekanik muayenacihazinin manometrasindei,okuniii:ik suretiyle numune parçasinin dayanim dege~i tesbit edilmis olur. 3lj7- KALll' ve ~!Ap KiJMLARININ ~iuAYENi;: DEJIl":YLW c. R e ç i n e I-e r : Reçinelerden en çok tribantin istihsalinde artik ürün olarak çikanKolofonyum kullanilir. Inçe toz, haline getirilerek kum Üav~ edilen ba katik,kurutma e3­ nasinda el'giyerek kumtanelerini kaplar ve-soguyiincil; katilasarak taneleri gir­ birine baglar. % 5-7 reçine ihtiva edE!n maçaninpisirme eica1digi 140-··175 C yanmasiCakligi 320-370 Oc dir. Bu katik ilave sI ile imal edilenmaçalai'in li.•. .., "arlan nemalma.maai ve a;yrismam"sinedeni ile depolanmaüstüniüg'U. v",rd1.r 313612_ Inorganik lf~a Bagliyioilari: borganik maçabagliyicilari olarak ates kili ,bentollit, silis tozu ,ve de!iir aksit kullanilir. Bunlarin katilmasi ile maçalarin yas,kiirutmadan senraki ve isiya dayaiiir.ilara yiikselir,püriizsüz yüzey temini kolayies:!.r. Fakat çok ince ôgutüldillderi için maçakumuiçindeki yag miktarinin a,;tirilmasini i;erekti~­ irler,ayrica bir diger malisurlu yanida dekümden sonra d~lme kabiliyetlerinin diisükiügG.dlir.Bu sebebden de parçanin maçalara yakin kiHmla~indasiciiJ.: çatla.­ malô-l'asebebiyet verirler_ Kalip ve maçakumlarinin sahip olduklariçesitli özelliklerin mertebesi te~oi+ edilmele için, hazirlanan standart örneklerle bazi deneylere tabi tutulu~. l3u deneyler sonucunda kumundökümteknigi yönünaen uygunsuz taraflari is12,1-' fô~ ',1­ rneksuretiyle hatasiz dökümyapilabilmesine çalisilir. Bunlar,mekanik deneyler,gaz geçirgenligi ,tane sekli ve bUyüklügü,kil Vi; :iei:: miktarlari,akese dayanikliligi, kalip sertligi gibi deneylerdir~ BUdeneylemen basma makaslamadayanimlari ile gaz geçirgenligi deneyi-icin 5O:ic50 ~ mm 'lik standart numune kullanilir. Gerek bu nuimine ve' gerdi:se çekmeve egrneden8.rlcri~de mUmiiian numuneler ,özel ka'liplarina' ",ahip sil:::i.stir:re ~nasir.da(salirnerd~~) sik'~tirmak suretiyle hazirlanirlar.-28- -29- IÇUJ'o1RALI1'E3I 2~~r}~tfe cm .dak) ~lama. ~~); ~~sma f'~m; 1200 den ',lZ74- K i 1· ]ili k·i; ari: Dogal kurrnm içindeki kiL miktari1kurriun belirli b;:"·rnilctarir.in,bil' kaç defa "bir karistirioida yikanmasi 8nre-tiyle tesbit edilir. Bu sc~di çaT,"l-p' miktari' ,G - G , Gcamiir = ~oiil y:i.ka.nrni(t (%) olarak .bulQ.'1uro dogal Genelolarak % 8-15 çamur ilt,tj va .eden imrrida% 7 kadar rem vardir. ~ j 31375-N e ro Mi k·i; ari, Kurnda n~m mikiarinin tesbit e0ilmesi. kumun kurutulmas~ 8uTetiyle olur. Bunun tesbieti için belirli mikta=dakiyaS l::urn bir k>.lrutrr2 ·j2.~:_-'an::."J~. io') 0!',. kadar isitilir. G l' - G Nemmiktari.;.-~~ .100 (% ) Gnemli olarak t esbi t edilir. Seki 1 17 de ki grafikt e kalip kur.r"-"da)Ö '1eOl r.i:J.".-ta" ..lc k.e.l~n basma dayanim:...ile t:'az geçirgenligine e{;kile:yisi g3~'i·lrnclcic;,:iil o 't~i i' i ~"' U i ,_o ~' -s: -l -.-, ,-I '6 ~- --:- -------, --=: i- ~- - - ( ~ 8"i __ 1 ~_ '~_-- ,- .. , 7 G r- i j ~ --" ~ t: .c: i - --~, a}-"- i - --J-;- _-- -~ \...1 '~,77 --': P" 1 -' .,c""s/')-;;;u-=-· .. - __ ~oo c:- ;"~Vi·~.· •. ·.1 -r· j .. Qf ::'~f \.') O -i 1. :; 4 '5 S·---:;; ,vr) ~ N{Liii L<>iô1 Sekil 17,Kalip kumunda1d nem miktarim, i;2Z geçirgenligi ve b'1srna daye,nir.iiDil etkisi. 31377- Kalip sertligi Kalip'kumumin sertligi Rocbl'ell deneyine benzer bir se.Ölde ya;:iilir. sertlilc ciliazinin alt kisminda bllhina'1 yayla beslenmis bj lJ''R, kialibin g'i",tei'e-. cegi clirence~a,gb olarak batacag::,ndan,aiek olar?Jc sertlik c~h3zimn g"c;te:!'ge-. sinden sertlik degeri akimUr. ~ 31376- Atese Dayaniklilik: Atese dayaniklilik deneyi Y'J. I'J\l.lcayese ile ;,rani bir firina". seg-er pL'a- mi tleri '"yardimiyla veya.hut sicakligi ayar edilebilinen bir elektrik Lirininda kontrol edilmek: su~etiyle ~rap:'..lir<) Kumlarin topçklanma slGakl::i __ kln!'lncla t3.Vian~ masi netioesinde agirliklarindan kaybettikler~ mikter aieçde ~ayiac olarak tesbit edilir. J)ö1..iilec6k malzeme cinsine· göre kumlarin si1Iiip c lfi13.si g3rf;:1-çen topaklanma sicamliklari ~~lasik olarak su degerleraeiir. Demir olmiyan metal ve alasimlari için CJ50-1000oC Kir dö.kmedemir için 1250 Cc Çelik döküm için 1350 Oc " .Ayrica A:i'1'.S(American föi.indry;nenT's seeiety) normlari'ise O,053ila 3,36 mm arasindaki kumia!i:-~·1i. elektel'l. geçirmek suretiyle II siii:ifda tojlilamistir. ' yUkaridaki siniflandirmaya ~re kalip ku­ munubir -tasnife tabi tutmak gerekirse '10 '80 ri D,3 mmden büyük ve 1; 2,0 'si 0,2-0,3 mmarasi olan kumlara "Iri taneli"" % 45'i 0,1..,.Q;0;2 arasinda olankumlara "Orta ';anele", % 40 'dan fa,zlaEli 0,1 mm den küçük t~~eli olursaböyle bir'kalip 1"'= da "Inoe taneli" kum denir. ~ 4 ? " 7 8 T -:r----' ----------- H='1 i 2 f.:.::~li i;i Sekil 16 : Elek analizi 31373- Tane Sekli ve Tane Büyüklügü Kalip :icUmunu iiie;yrlanag;,tiren kuira.rz taneleri, hacimsalolarak yt..'Varlak kenarlari ymrarla.niiiis1köseli prizrnatik yüzeyleri iseidüz çatlakli ve pUrüzlii , oia:iiilir. Kumun !i"rek tane sekli ire g.,rekae tane büyüklügü,kalibin 'daya.!l.j.ini.na gazgeçirgenligine1pastikligine. ve db1cüm yüzeyinin temizligine etki eder ,Bil':' liassa ça.tlak ta.neler in:: gireoegi dökümisleminden sonra parçalan3.Caklarinda.n arzu edilmezler. Tane yüzey- ve sekillerinin muayenesi steromik:roskop altinda' 40.,.60 k"re büyü­ tUlmek suretiyle yapilir. KUrn tanelerin:ln büyüklügü ise "Elek analizi" adi verilen elekten !i"çirme is:: lemi Ueteshi t edilir. Alman DIN normlarina göre karIltulmus ve kilsiz kUrn, 8 adet elekten meydana gelmis bir el8k dizisinden geçirilmek suretiyle sinif­ landirir. Elele araliklari sii sekilde tesbit edilmistir.(sekil 16) Elek sira No Elek No Tane büyüklügü 2 ~ l;ö-l~ den bu J 10 0/6...;1,0 ipmarasindaki taneler 4. 20 013-0,6"" 5 30 0;2-0,3 6 60 0,1-0,2 '7 .100 0, O()-O, 1 " " II. 8 200 0,05 mmden küçük bi!-yiiklükteki-30- 3138- KALIP KlJMUiillN HAZIRLANIMSI , Kalip kumLUlu hazirla.rriak'tan amaç kuma ihtiva etmesi gereken elamanlari uygun oranlarda katmakihepsini birden karistirarak müteakibende ~setmektir. Bu sekilde y-apilan bir hazirlama sonuounda boZl.:,~;./ " ' "'0?")<'~'"~ ':-,~ iskdcz..t tL· .... · Lr:~~2;~/f! i ;~ ...•.~, .. " .. / -T~~1 Ld Li Sekil 22 : ~~çalarin yerlestiril~~si V0 ccs-';ek18:'L"!'!8ri" 4i~t-?,~2!Gals8:i. j'.6.J:~yai.?-=: .::ld.s·~ ci?:e.::·f'azl-<:;. ve sekil oJar:'!1.-i:a basii Ola.!:< :naçal2..i'" r~er:iirC,:i;:: :~"'3'Pii:::i::,i-_ +1:'. Bi;. çeçii; ;;ia.çC:l5.:,ir.:. dCillimd.en 8CJr:.ra çi1..""F..Tilma yönGne ge:::-~"h2..f':'l ~1:"1' ~l(o:Ültl:i,k ii2rilmss-i [E'.:'c1d.r...~'~:iç2. l1alze~T,~si olar3.k:~~ döme CiE::.:-'.:l? 78 çelik k·)~lc:,r . .:~~2.:-'. r.1eialso:::l :uaçe..l::..ri:1 ~ckürr:den~tem'en sonra çikarilni.alari iaz.:~lT'lzi:r'e. ~'2ç: 1;iJ.~­ r::.l:na imlince k:i.~.:' dökme parçalarda sertlestne me,yti.ane.. ge"cirir" 412- Ii3.çalai·:'..!1 Y8:-1,9st:i_ri2.m8si : ii:a.çr~lnri.~ dc,kii.rr. .c:sn;l..sincla cyna""-:i::.r.~Eisi ve seki.:t!'~" iI:'~h2'.f!3.za Gir! ·:"..i5. lc.8.~dir_. Du. huSUSl111~ ~.-a."1':;. ni.":~.çadaY2E1;i',i::'111 p...riiri,lnnsi için, maç :~" J. çi :n.e -t aJ.::v~:r e ler ~3.~JT::" c;_~ ir.a~2nin ·t8s-~i-ti içirde maçp...:'2.slari t3.::13i;i; edilir,,?a\a-t 2'-<:[100':)~O~: }::8i'c 0zel ma.Ç'a des-t8k.le:r;ne iu:~Un ha!2il olur,) :au desteklerin dökiilüeiel: mal~emeierin cinslerir:.e göre seçi::':7'.clcri ;~,:,o·~pLiJ' JoKi!' c1ckr:a c.e;;,ir ve çelikle!'de •••• " ~·~~em:l' (lizcri kc.].2,yL:. ~'=-x~~,:...L ~,,;- 2 "Henr olmi;,--a.'1 me'taiierin dökiiniÜTI'='"e .••• Cu1Brol1z~ Zn,/d. ,.ro •• Cbl ~C:::::/:--=-~,j /./. __ . - ,1/ . .. ,6 ~ :--=- c=:=Y' [::tL S~~l 2O-a,b , çekme,sablonla maça imali~ 2-<;:eirirmesablonla maça imali, Dönel sekillen;saçtar..,hafif metal1er:ien,ag-d,- cia."'1 \.(' rrrt:"i-:(: i f ,}.-,,~_:~ 1­ lGroe ~c.pilo."ilir" Bir kalipiE"~nia islem içir! Ed Vr:'",!,J daha fazla <:lerege s-ei'1'2klu::"i-::.'.- ~_~;,~~"J"->l-" 1,,,:'-1' a.ercc€d.e kali:nn 811' kis!"ll bululli"!tiiS olu.r~ :Lie:!.~ec'31ej' 1.1irl,-j l'inc ::j_]~'-:"i.:.~:r:::::'~"i vasitas::,-la baglaiiirhr,(Sek:il 23) ~~' -.,'--=.,=, ~ . r~~~1r6 .~ PL- Seki1 2i ., Çevirme sab lonla maça.imali . gazlarin disari çikinasini saglar. 'Borunun üzerene· iiiaçaya elastiklik vermesi ve gaz geçirgenligini alOti.rmasi için agaç tala~iridanv •• ya samandan yapil-' rnis balat ,onun üzerine-de balçik sivanmak sY.retiyle 'maça\imalj. tamamlanir. Seki 1 2l 'dG bu amaç i'çin kullanilan bir~ça tomas!: ile imal görülmekte­ dir. 42- KJeLIPL.'\I-!fi :rr:lile :cal::..p:ar.:a' isler:.i .Ticde:;" ile lerec€le veri::. yt2rde,mcdel ~=_,"'k:i .. :~_ derEC8 iç~ndc y~pilatilir .. , ~ ::"J:!.i:r:~ f ~'o~ ~ ',j ~ ',j i SaldI 25, Modelin yardiinc.i b.Biiia ohlT­ tulmasi .. l.P:iins:iz parç"-1!lodcl ta.h:i;asi üzerine !colIllr. (Sekil 24-'0) 2.Nodeitozlanir. 3:Nodei kumii'3-5 cm.kalinhkta konarak sikistiril.:.n. 4 ·Jioldurma. 1ö.unu tabaka tabaka konara!:: ·sikistirili!'. 5.Üst yüzey siyirma detveli ilesiyirilir. 6. 20-50 mmai;a.i1e 'Ve sis modele degmeyec<ôk bir sekilde sislenir.(SeJrJ.I 24-c) 7.Derece 180 çeVrilir. B.Böiüm J~eye mala ile düzlenir,ik"_ derece yapismamasi için kömür tozu scrpilir. 9.iviodelinpimli hsrni oturtul=. (Se..ldl 24-d) ·lO.Model tozlanarak' çikioi ve yolluk ta<:ozlari ,verlestiriUr. 11.3-5 cm moael' ~~ konularaksi~stirilir. 12.Doldurma kumu doldurularak sikistirilu-. 13.Siyirma cetveli ile fazla kum siyirilir. 14.20-50 mmara ile sislenir.( Sekil 24-e) 15.Çikici ve' yolluk takozIari ilisari alinir. 16.Üst derece kaldirihp 180° çev-ri.lip kum Tdtagina kon;ur. 17.Çikarma pimIeri i le model parçalari disari alim.r • 18.Yolluk memeleri ve ourÜfluk yapilir. 19Ge:::-ekiyorsa tamirat isleri yapilir. 20.Tozlama(yas kalip),boyama(kuru kalip) ve kurutma isleri yapilir. 2L.Dereoelei' tekrar birlestirilerek ve gerekiY0rsa n.g:i.lasti:rilarak dökiime ha­ zir vaziyete getirilir •. (Sekil 24-f) 4212~ Yardimci modei tahta veya kisimlari, i Model bölme yüzeyi o:fmiya.tlveya düz olmiJ'aiJ sJ.kistirilla yiizeylerindc uvi;ulani r Y'ar-dimcikisim;içerisinde k:urp sikisti.rilmis ve üzeri düzlenmis bir dC:~'(:ce yer olaiJilir" Model ör:de yardimci 1cismc v:iru1arak gömülür,;, Sonra alt kunm ~/'-:LLJ].­ larak yardimoi ki,simla birlikte çevrilirfyardimci kisim k:c-ddirili1' ve Üst kisun yapilir. (sekil 25) -37- .1213-Yolluk;çikici ve Doldurma Kafalari, Yolluklar, ergimis metalin kalibe. uygun bir zaiiia.iidadoiriiisim.,bunun yaninda CUQ'uf ve oksitlerin kalip bosluguL~a gl tmemesini saglamasi gerekmektedir. c.uruf ve oksitler;n girmeme,Ü için yolluk agizlarina batak: tabJ.r edilen kisim açilir.Batak potad~n dökülen metalin etrafa siçraa~sini,kaliba munta­ zam bir akimla girmesini ,curufun özgii.l agirlik fa.:rkindan yüzeyde toplanmasini saglarGEu sartlari 8agliJ~bilmesi için batagin bütün dikme esn22inda dolu tut­ ulmasi gerekmek--tedir" Ayrica yollugun kalipla birlestigi ~simlardctda bazi kostrü~~if tedbirlerlede Gll1'ufun kalip bosluguna glrmemesine'çalisilir.BunU!i disinda büyük kaliplarda tikaçli YOlluk,kalibin üzerind~i batak açacak kisim yoksa veya basinç artirilmak istenirse yolluk sai-idiklari~a tanzim e:iildigi gibi CUI'liftutuc'i süzgeçIerde kullanilir. ' rJ) © model ropco basi @ parç a derk bir inaki= elanianin ka.liplanma.si..ndaki islein asagida gÖsterilmistir. f i i i i i i Ii i i Ii Ii i I[ 'i~ j ~ ',j ,ii' ~ ' $ Sekil SEliBölüm yüzeyi simetrik bir Modelin tek levhada tanzimi. i~ ~\i~~' f I-r.vho f;\ ~, \~ \iJ j'kvhu i , ,:t) 21.z\!ha J ~rT' J 1\11 \JJ i " nJ-WI.i" '4,"'.1,,'1' :"" ':L ,."~m" "'''":'''' ~ -! ,,' ",""'"'''' Y"o< iN",) :'~-<:~",", T >6"" '. ,~~,~Z .. i _ ~, • __ i .;.' _,' d?/durr)')~ lc'p"f/ "J" ::')~"',,:'~\-t(.';(·'''':·{\. .... '.L T ... -r - >; _. ~ .. ~. :; ~~,r.·,:~.()-<-i '.J" '.t.) '-';--:);~.:' k::;k: l:ornunJ 1.5·/D CJnj !,, __ ;<;:.,,} -~-:;{.,~:c..".J.,":"";0"-,,? i... 28lYerde' kaliplainad.,{ kapali bir sert yatak. .~ W Sekil Yer kaliplari istei> Bert ister yumusak olsun,üzerlerinin aç,ik ve kapali-olma durumlar:i.na göre açi.k veya kapali yer ka1iplari diye adlandirilirlar. Açik Yer kaliplari eiiaz .bir yüzeyi düzlem­ sel ve bu yüzeyin döküorlen-temiz çik­ .;' masi gereIcmryen durumlarda, ucuz oima.­ ~, ai. amaci.yla; kapali yer dökümÜise, '. düzlemselolmiyan karisik sekini parçalarin kaliplaninaai.nda kullanil~r •• _-" '/'/ ../ ... ,/ /'7" .. ~7 '<.,/ ,/,/ // / . ',->­ .'>;\.--~. __ <__ ,': __ '__ '~~\" v\ . '~'\ /X"" .X, '. LO( . -'2;_ ::":"',L~J-.....6L..:.:.:.. -,E .. ~'< Sekil 29 :Açi.k bir yer kalibi. -39- Sekil 31 :~Ü:~ n~e~gii~rrm~a:a~MiJ~i~arçaya ayrilan modcilin tek ve çift 423- Model Levhasi Ile Kalip Imali : Model levhalari ile kalip i ma.linde,model dogrudan dogruya model tahtasi veya sikistirma tahtaaina ba.glidir.Hodel levhasinda derecenin iyi oturmsi' ve ayar bozulmadançikarilmasi için pimler tanzim edilmistir. Bu levhalara bazen yollu!< ve çikicilarin mode.lleride baglani.r. Bölüm yüzeyleri simetrik olan "",deller için bir tek iiiodel levhasi kullanmak ka­ fi gelir. (Sekil 30) Sekil 31 'de iae bölmeyüzeyil\e göre farkli. iki parçaya ayrilan bir In9delin tek ve iki levba ile imal edilebilme imkani görülmektedir. Bu sekilde tek tarafli,çift tarafli. ve evrimli levhalar ortaya çikar. ~ 2122- sert Yataklar i Sert yataklarin·alt tabakalari sertiyüzey yumusaktir. Bu çesit yataklarda bü­ yük ve agi.rparçalarin kali.planma.si Yapili.r. Bu yataklarda çukur 400-50.0 mm derinliginde kazilir,dip kismina 50-10.0.nunIc.alinliginda bir tabakil kok kirii!;i ve ga.zlarin disari. tahliyesi içinde borular yerlestirilir. >" ·'"Ç.tiolor ::=~"çGi:.Va. ''', ". - '-.,- ... -.- .::-~--,-. -- ! .. f~~Af1i7~~~! I"·f "- .. ' ,,' /' ,,/ ,,'/ ,/' / ."{ .S~_L~~ __·L. '/C ..... ~"=Jl./i· I,' . _. -: , _ • . .['~rp~'/~f - .. '. :,h'd.f>', , '. '.' . '.' .. , .. ,' .. ' CU"'! .t, to.I,." .' i. "//. i . ,r;,/ucu ' -"". c/1 . ["./' :~.<.:..~':vvi~ ' ... ~ ./ i .. ' ",1 ;(='0.' •• _.... .c._::..: !.~ .. _ T ! .- -----..--- d " ,~ i 1._ Sekil 21: Bir yuimii;ial: yatagin hii.?ulaniiia..si.. 422- Yerde Kai~plama': Kalip yapiiia.da kii1ianilan en basitusuldür. Dc;kümliane zemini bu is için kulJiuii.­ lir • ll\i.nii,u;dola,yi. bu döküme yer dökiimii ve bU amaçla liasirla:iia.n zeminede dli _ küm yata;,'>i adi verilir. Yer yatagi. küçÜkdökine parçalar için hazirlanan yiimii._ sak yataklar, ve büyük dökine parçalar için hazirlanan sert .yiitaklar olnia.k üze­ re ilci ~ekilde tanzim edilirler. -38- Sekii 261Guruf süzme tedbirleri, batalc, tikaç hYOlluk,süzgeçli yolluk. 4221- Yumusakyataklar: Bu yataklarin üst kismi sert alti yumusakhr·.· Dökümlianezemininde 200. inin derin­ liginde dörtgen seklinde çukui.-.açilir.Dört kösesiii.e Joiorlan yi.giniar yapilir. Üzerine ild. 'pervaz paralel otur-tulu:r Ve üçüncü perva ile kunninylizeyi siyri.laralc düzleriir,üzerine model kumu elenir.PBrV'azlarin üzerine 8-10 niiii kali.nliginda .çi.-' talar aitilir,üzerine tekrar kum eler~r ve pervazladüzlenir,çitalar kaldi.rilir~ Model bastirilmak suretiyle kumda isekli çiitarti.lir. 'i i-.40- /~/1 ~$) [~)g)Ô~l/ -41- 4235- Klise Modal Levhalari : Dökümhanelerde çok kere degisik sayida küçük parçalardan dökmek gerekebilir. Beyle hallerde klise levhalar kullanilir. Bu durumdabiI- toplama çerçevesi i içinde madeiler tipki matbaalarda oldugu gibi, kliseler halinde birbirlerinin yanina yerlestirilerek tesbit edilirler.Levha üzerindeki bu modeller siparis degistikçe istenildigi gibi degistirilebilirler. Klise model levhalarinin imali için küçük bir evirttm çerçevesine, bir dr" lev-, hasina,bir kapak derecesine ve bir kaç tanade sl,!urlaridirma cetveline ihtiyaç vardir. Sekil 35 i Bir eVirtim derecesinin açik ve kapali du:rumlari. 4233- Pim Delikli Model Levhalari : Muhtelif modellerin baglanabilmesi için üzerlerine birçok delikler açilmis model levhalaridir.Dökülecek parça sayilarinin az olmasi durumlarinda bunlari,n ~ kullanilmasi ekonomiletir. Agaç veya metalden yapilmis modelen üzerinde lavha .j üzerindeki deliklerin mesafesi kadar açikliklarda pimler vardir. Bu suretle model po.rçalari levhaya kolaylikla takilip çikartilabilir" 4234-Evirtimli l10dd Levhaleri : Bir model levhasi üzerine modelin yarilari 3imetrik olarak baglanirea evi,rtim­ li model levhalari elde edilir. Evi.rÜmli model levhalarl,nin imalinde Sekil 35 'de görüldügü gibibir çift evirtim derecesi kullanilir. Sekil 34 , Baglantili model levhasi. ~'/""" 1··-' " .- '. , ,.. / I'," \, ""'\.'\, \, ',' <, 4236- ÇakmeVe Si.yirma Levhalari : Konik1igi a::veya hiç olmiyun modellerin kumdan çikarilmasi zorduroBu gibi diiri.'m umlarda modelin kurndan gevs~ilmeei gerekir ki-boyut hassasiyeti istenen parça­ larda buna müsaade edilmez. Örnegin bir disli çarkin kurndan çikarilmasi büyük bir el melikesi ister. Böyle durumlarda çekme veya siyirma levhaSi kullaruiiak suretiyle bu is kolayla']tirilir. Disli modelin dis prcfÜine göre banrlanan çekme plaka sayesinde modelin kurndan çikarilmasinda ,kaIip bozulmasi önlenmi,s olunur, (sekil 36) Sekil 33, Kazima usulü ile model levhasi imali, 4232- Baglantili Model Levhalari Bölüm yüzeyi veya tabani düz olan modeller modal levbasina pimlerle baglanirea bunlara baglantili model levhalarl, adi verilir. 4231- Dökme Model Levhalar : Model levhasi dökümünde malzeme olarak; alçi,demir,kalay , çinliiofalüminyum, AI-Zn,bronz alasimlari kullanil~r. , Alçidan mddel levhasi imalinde evvela normal bir kaliplama yapilir. "Dereoeler ayrildiktan sonra derece üzerine yerlestirilen bi~,çerçeve içine alçi veya çi­ mento bUlamaci dökülür. Bulamacm hazirlanmasi su sekildedir'. 100 gr su 140-150 gr adi alçi vgya 200-250 gr özel kalipalçisi Metalsel model levhalari ise dogrUdan dogruya sivi metalin dökülmesi ile elde edilir.Çift tarafli model levhalarilUn dökümünde ise bi,i islem;kalibin döküm çerçevesi ilederece arasin­ da tanzim ediilimesi suretiyle yapilir. t~s{~lEc~fi:i;i;gi1iii~i Tek tarafli ve yüksek modellerin imal~nde ka- zima usulü' tatbik edilerek ince oidarli,yekpare model ve model levhasi elde 'edilir. Bu çesitmodel levhasi elde edilmesinde kaliba baslangiçta alçi' 'dökülür, sonraki islemde Üst derecenin fonksiyonunu yükl enecek olan bu alçiyüzeyinden 5-10 mm, kazininak süratiyle dogacak bosj:uga sivi metal dökülerek model levhasi 'imali gerceklestirilmis olur. Sekil 32 'de bu islemin safhalari görülmektedir. -/,/ \ _\-43- -42- 42413- çe.'mie Ubulü Kali" ~~,,-ki"oJ:;.,:·::., ~ rJksalc~ve ci.i~:: aidari:. pCl.2'ç,-i,lr_~tl~ r;:5.d~l~ leri için çe1.u113 usulü '.:.~.-gull1:--~l? .iB:i p qcl: ma le"" L .J,r. ,.~ ~'~<.,:~ ../--",::,'1 (//". ~ ... /Cevirme usulu.' kalip' diakin')"i. ' ~;~=~~~~ Sekil Ayrica çevirme uau.lu. katlarna usulü olarakta. tanzim edilebilinir. (Sekil 4i_b ) Burada. derecenin tesbit edildigi tabla. kendi-eksenietra.:findadegilde baglan­ digi miL etrafinda 180° dönd~~ek su:retiyl~ çikarilma islemiyapilir. Çevirme lnakina.1a.rv büyük kaliplarin imalinde e1v~is1i. degildh,çünkü agir va kiUia.nilma.lari güç olur. ~~lt1~i1~~~sma usulu il~ ~mun a:is~anpa inmes~viei·b,modelin kal­ di:rilma~iyia siklst rma. ~'l 43 ;Modeu'n sekline gi:ire DahilcilverJ.lmis istanpa ile'lOi- g stuiiiui.si...,46- r' -47- S243- Özel Knlip Makinalari : Bu tnak:inala.rsadece o özel imalatin kahpiaI-inin yapilmasinda kullanilan inski­ na.laiuir • 42431- Boru. Kalip..Makinalari : Düsey boru kaliPlama için kullaniln.Borii derece ve dpdelleri,karosiH tarzinda dönen bir levha veyaJiut sira halinde olarak bir sabanligin kenarina,·ma.nson kis­ imlari asa.g:i.Ya gelecek sekilde tanzim edilir •. 42432_ Disli çark: Kalip Makinalari: Disli. çark ",aiellerinin ",,»açdanyapilmasi; isçilik iiiasrafliirinin yüksekligi, deformasyon:Lardan:i;ieklinin bozulmasi ,tamirindek:l güçlükler,kaliplama zorluklari nedenleri ile rnahBurludur. Bilhassa bü;yillc ve az. sayida dahi imal edilecek dis­ li çarklar :için ~~l 47 'de !!Örjilen makina elverislidir. [7ffUl---~ rPJ<:· --~l.I~v:·ij i 1-; .--/" ······-:-<1 '~ ... -~ .----..... ....!. + (~~i i.c:=~ CI/; ~:;~::;i// Sekil 46 : DiSli çark kalip makinasi Bu iiialci.naili Mr disli çarkin yalniz çember kisminin kahBi yapilir.~öbek ve kol kisimlarinin forimi ise, ya mode)'yardimi ile veyahut maçalar.yerlestirmek suretiyle kazandi.rilir. /Iv/ii ~ 42442- Sürme Makinalari KüçÜkboydaki silindirik ve prizmatik Ulilçaluin imalinde kullaniliTo Durda­ da islem sirasi su sekildedir. i.iaça kumu doldurulur. 2.sikistirilir" 3.YÜze~ s~yrilir. 4.Maça sisleI'ir. SiPistonla itilmek suretiyle disari çikarilir. Sekil 47 ' Disli ç=k Kaliplarnasi. olur.Karisik sekilli ve çok sayida imal edilecek maçalariR, bilhassa esas maça birkaç kisimian meydana gelmis ise,makina yapilmasi çok avantaj lar se.g­ laT. Bu rnakinalr:ir'da dold\.1.l"ma,s'Ürme,preS8,S3.rSma ve üfleme prensipleriGr:::. ~­ re çalistiklarindan bu adlarla anilirlar. 42441- Doldurma Makinalari : KüçüJ:ve orta çaptaki silindiril<: maçalar,makina parçalari dökümünde civata yerleri,gÖbek ki8imlari,elf'en ve yatak yuvalari vb gibi yerlerin bos çika ­ rilmalarinda çokça kull~lirlar. Sekil 48 'd" "-"yina makinasi gibi çalisan bir doldurma makinasi görülmektedir. 'Burada kovan çapi imI edilecek maça çapina gijro ayarlanir.Kovandan çikan maçalar kumyatagi veya bir daleali saç üzerine alina­ rak: istemen boyda keSilirle;. malafa seklinde çalosan (6) ~çubugu vasitasiylada GdZ deli­ gi birakilmis oluii! •• \ Do ldurma maki'nalari çok kere ~_i iki -"üyükiiLlrte; 10-60- ve 60-150 mm çapinda maçalar i çin imal edilir. Burad,~takip edilen' islem sirasi su sekildedir. I. Evvela üst derece incideli sablon- lanir. 2.Üst dereoe-kaliplanir. 3.Alt kisim sablonlanir.· 4.Alt derece üzerinde disli kii ip makinasi ile dislei- yapilir. 5.Gböek ve kollar maçalarla tanzim edilir. 4244- Maça Makinalari , Iç kisimlara sekilveren iiiziçalarin kaliplamasida makinalarla yapila'?­ bilir. Bu suret~e maçalarinda çab_ buk ve si hhat li yapilmasi 1J1iimkün ~0 ( ~ Sekil 47:Disli kaliplamasi.11 :111 ii ,i Ii -48- -49-- \ _\ DUçesi t makinalarda maça kovani degistirilebildigi gibi boylarida ayarla.nabil­ ir,Sekil 49 'da bir sÜ.rmemaça makinasinin çalisma prensibi görülmektedir. 432- Demirden sürekliKaliplar : Demirden yapilius kaliplarinin isi iletme kabiyetlerinin yili;:sc>'-: ol",ac,i se;,etiy­ le döicüniiinsogilmasi hizli olur, Bu "akiinian bilhassa dis kE,.,J ,;e:'c D)iins:., i,,~.p eden parçalarini dökiimiindeçok elve:-is1idih Demir kahp'.ü.:':m" ömrünun ucei{ ­ ll'nk için Jr,.alibi yaklaSik ol",..rak·200 Oc sicalclikta i;ütrrW: gei-ekiNi'.'" D'Hill sa:. .>­ lamak içinde sürekli kaliplar , alE17noidasi 2COoC 'd= yWrs,,': y2g i:e soyi. - tulurlar. Bu çesit dö1::iiiiid.e idökme .parça ka.l_ipt= s,,-ncl<: olarak çilrz.C'il:"',nü';;sak,bec\ h'.;;l'. veya kuma gömmeksuretiyle yavas olarak sogutularak istenilsn yan, "lde c~U_c". Demirden sürekli ·i::aliplarda da boya!!',ave tozlama islemi yapihnk "iretiyle, dökme parçan2n k~l~ba yapismamasi ve kalip ömrünÜn uzatilmag~8oklai~~~~lu~o~ Sürekli kalipla::.' parça· sayisi çok oldugu durumla::cda ku.ilE._~,.i"":~J.ari:";:\n'5ei1ei likle kalip ~akina8i seklinde tanzim edilirler. 44- BOYMlil. VE KURUTMA : Kaliplarin gerek sivi metalle temas eden kisimlarimn atese da!a'~l.kl'·t\J·ni-aT'­ tirmak ve gGrekse dôlane parçanin ~zcyinin temiz çikmasinin i;c::iri.:~ -P-L~·."E:"':: i.ç_~::; yas kalip ise özel ilozlat',ki.:.ru kalip ise bo~r3. denen -özel bu::'8..'-:-j(tçlc..:,la bOJd=-il'~­ lar", Toz olarakjodun kömürü,grafii veya kuvarz tozu,ben-'conit ve 'k0Lc ko~-i~L1Ji. tozu; bOJ'a olara.lcta-bu tozlarin su ile,karisimi örnek ola:rak gÖs·oc.:>i1ebilir, Yagli kumdan ve balçiktan yapilmis kalipla:rin ve maçalarin , d"y".. 'llÜai111~n artiri.lmasi ,ve f,kjzenekUliginin saglanmasi için WT'u.tulmaJ.ar:. g8:,cld2> l{aç·a1.i~~'-'" yaklasik olarak 200 oC, balçik kaliplar ise 350 G ve nadiTc~de 6CC G 'a':~­ dar sica.1<:liklarda kurutulurla:r. Kurutma·vasi.talari olaraki·i2i k'l:'T"~l kot;o-i .. ­ ket ,gaz ,sicak su ve elektrik enerjisi o',an,seyyar sobalar,kL'.NtrP"" od'~;ilrj. ,1ci­ rutin" tünelleri ,kurutma dolaplari vd. ll:iitlanilir. ~ 42448- Pres Makinaiari : Küçük maçal,,:",için maça levhab.ri kul-· la:nilarak presiie basmak suretiyle. imal olunu:dar. Knüttel ile büyük maçalari.!!. da-yapilmasi mÜmkÜn ise de bu takdirde maçani)l-maça sandigindan kaldirma. U~ lü ile çikanlmasi icap eder. 42444- Sa:r'smaMakinalari : Kalip makinalarinail. görülen her.sarsina makinaai ile maça imal etmek iiiüirik:ili:idür. Özel maço.sarsma makinalari iseiyüksek maça sandiklarim baglamaya-yariYan bir baglama tertibati ve ma.çanin san­ elileta gevsemesini temin eden bir sar-· sici (vibratör) ile techiz ediliiiistir. " kov""f>.1 _~ar) IJ:):JQno!o kolu. llit- sürme oiaça makinasini sematik olai'ak çalisma prensibi. Sekil 49 42445- Ufleme Makinalai-i : Maça lifleme makinalari iki prensibe göre çalisirlar. a. Küçük mayalarin imalinde daha elverisli olan,inaça kuriro.nun basinçli hava ile karisik bir- vaziyette maça ·sandigina üf1anmesi esasu,;' göre, b. Istenilen büyüklükte maça imaline imkan verEMibasinçli havanin bir kum sutu,... nUnu maça eandigina Üflemeei esasina göre maça ioiali. nu ikinci usulde maça sandigi t~va basinoina maruz degildir. 43- SÜRJ1XL.t KALIPL1\.R : trer dÖkümdenSonra yenileniniyen kaliplara sürekli kaliplar veya koki.l kaliplar 3d.i verilir.Jlmi1=da; a.Seramik süracli kaliplar, b.Demir süreidi kaliplar olarak iki sinifda toplanabilir. 431- Seramik SÜrekli Kaliplar : :Bunlara seraiii:Lk: kokil veya yapma kalip da denilir.Bir seramik y::ipmii. kalibin ha­ zirlBnmaBin~ kalip malzemesi olarak ; % 40-50 Ku"">.:rz tozu (kum) % 30-40 Samll:t tuil"la (ekes tuglasi) % 10-20 il.te';le dayanikli kil % 5 Kômii:r tozo % 5 J)ogranmis sigir kili kiillrmi1ir. Bu kalip 600 Oc 'da lcu.i-utulur.Mü- taakiben kaliP petrol ve grai'ik· karisimi sivi ile boyanir.Dökme parçalarin ken­ dini çekmesi netioesinde dogan gerilmelarden bozulmazlarsa takriben 80-100 dö­ kÜmdQ.yai.urW. Fakat gene de en çok kullainIan dökme demi:!-veya çelik ten imal edilmis sürekli kaliplardi,.. 441- Tasinabilir Sobalar Yer k"liplari tasinamaz olduklarindan, kokla isitilan ve icabnd" 'iLi,:" nan seyyar sobalara birlestirilmek :niretiyle kurutu1urlar.(SElicil 50) 442- Kurutma Odalari 5·-10 m u=lulfunch, 3 '3 c, , ..,- -' -, ...• nisliginde ve en a;: 2 in YLJ:.::sEf­ liginde olan 't,~1 o3a~d.:-'),L.: :;:.Isi \ kayiplarimn azal-:::"l:.'221 ic:irr çevreleri çif't d,-u,\i,)7 OI'U li,.ek: sui'etiyle ~o:ru..c::-j;'::S·~UT' ~ :Z·"'.lir \'8 çlf rnaça bil' 3.Taif'_ kt:.iL-:;r'_:i<:.o':'liJ:-~ ..., 'Kok ile isitiicnL:~'Cla uiz'ci:!: ,;i" tü baslYJ.e. 4 ....•. ~ }'~b k~:;,z sc.r/~.:."'2L.' "erekir. (Scb ~ Si) Sekil 5~1~i~oba ile kalibin 443- Kurutma Tünelleri : Kurutulacak kalip ve maçalar haraket li bil' i8ka:::,a üzerÜ3cn y",ri"-.,, karsi haraket ettirilirler.Bu tÜneller kütle halinde im"Jat ,\i'1:i:"") '"ü/·~: ";j',.~,, ... hanelerde tanzim edilirler.~ -50- -51- 455- ÖVCL DÖKÜM USTJLL'ThI 4551- Sav:urmaDökÜ" (Santrifiij döküm) simdiye kadar bahsi geçen dökiim-isle::ilec'iride ereimis metal veya ,,-laasim yer çekiminin e'e­ kisi altinda kalibi doldur~~a ve kalipta hiçbir bosluk birakmaina1ctadir. Kaliba ereimis metalin veya alalSirnin alcitil­ masi esnasinda 'siviyn. dönel bir li3.:'Ck8-t Ve­ rilei:ek. ya,pila.."1 döküme lisaVUI'm8. DÖkÜmlldl)nir" DÖnel hareket sebebiyle eri;i~is ,"ete.l ve:Jc. alasim yerçekimi ilisimia merkezkaç ku',,"ct iE deetkisi altinda bulundu~d~'1 O~ldrcn hi­ leskesi dogrultusunda bir harEke' yapar" Er;i1.mismetale dönel hareket ,:ra kalisin dön-­ düL~lmesi guretiylc,yahut T~libin d~sinrla özel bir donatimla yapilir. Ri 'up_amdan~aV' ..- urma dölcü" üç (SUrlibaay:>:'iln" • ~\ 1\ -V "-sit ain z Savurina: • - Ergimis metal dönen kalibin için,) rlJ:;:üiü:··" Bii vaziyette sekil 55 de 0r'.'lilü;.;v. ",ibi düsey savu.rrnaveya yatay Ba'mc'rr''l döki.i~ tarzlari meydana -3'elmis OlU:;:'; B-Vasitali S~viir~a, ergimis metal sabit kalibiJ. 'bir ~:'i_~vü.:itr:i"';';Ci~ tibati ile doldurulur" 454- DökümÇU-lcu.rla.ri , Kalip güveni·bakimindan derecesizkalinlar, düsey ve balçik kaliplar dökÜm çuh.l.l.rl:irih"­ yerlestiriyere!< kumla beslenirlG2.Dökiim çtL­ kui~ 1arir:iin yan oidar lari, kali)) i;irioc f? k:i ~­ için beton veya de~ir saçdan y"ipilir. b.Özel Dereceli Yigim Döküm,])u çesit döktim dede de:-eceler üst üste konul',her bi:c" dc­ r!!'8oemn üstünden dökmeye mÜsaw.o edecd: ~e\ ki lde bcsluklar birakil/ilJ.stir •• - ~ 453- Müsterek· Yolluklu DöJtij,rn , DökÜ:ecek parça kaliplari çok kec'e Ici.lip ",.n., kinalsrinde. ve birinin alt derecesi, bi r al1;­ da.kinin ÜSi; dereeeoi olm."ak,tü...71zim ('_Li:J..IQi,.')1:: fakat· tel,: bir mÜs-tel"e...1c;}'ullu.k-ve:dlmc ~,U:rT­ tiyle tanzim edilirler. nu çesit ~~liplarda alt derecenin daha fazla meia:i csie:tik bn.sin­ cainaruz kalacep güz önünde tU1;ulrr.e..si gcrc-­ kir. Yigw~d6kÜm-us~lü uY·sulanmi~suretiylo dereceden,kunrlan,isçilil0;en,yerden ve yolluk zayiatindan tasarruf sael3Jll/lalc. suretiyle tlö]c­ me parçanin maliyeti düsürülffiüs olur, ,--------, i i -.l ,sekil 55 i D(iklim"ÇUkurlarinda p,o küm o ~ Sekil 54ll$jiii~l~sa~ii sekil 53,Basamakliyegma döküm. '~ m1===L D ~, c., . Sekil 54,Özel dereceli yigina dökümmasi yiiiai.rida sayilan bu kurutiiui. vasi ta­ larinin di.·sinda sadece maçalarin iciir'uti.tlmasinda (pi sirilmesindc) mlliini.lan sivi. veyakat:L yak'":!:!: ,e­ yahutb elektrik enerjisi ile isi­ lan firinlar OldUgu gibi 1 f'lodE4'"'l1 bir usulolan maçalarin s:i.ki.stir-ma. ve pisirilmesinin bir arada yapil~ digi dielelarIk esasina göre b:y'Ut­ ma yapan, pisirieiler de ,vardir. Bu sonunci.tsunun perenaibi; elektro statik alanda hizli bir dalgala'li/,a­ nin,moleküler ö'lçüde iletkEinol~­ yan malzemeleri isitabilmesidir. Faka.t bu usul ile yapilan maça ima,.:!'in linde özel maça.bagliyicilari ge­ reklidir. 45- DÖKÜM T1i.RZLJIRI i ,Dökümesna'linda; kaliôin dolduru­ lusuna,durus sekline, ve tanzim edi lisine göre dökme l.1.çiliiJli1i.~sinif1an-- ni, dnmak müiiiIdindiir. L--""'--)- - - - /' "-­ \" -I - - - i- _LJ ) \ / o i --=~~,O t:=:::~~~~ Se.k:il 52 'Kurutma odasi 444- rc-i.iru.trna Dolaplari. , !Cu'lükrT.açallU'= ku:rutulmasi.nda,saçdan imal edilmis kurutma dolaplari. kullanilir Bunlarcin ocaklarinda kokjher hangi bir sivi yakit yakildi.gi. gibi ell3ktirikdir­ enci iJ.e isitÜanln:ada tan~imedilmis-tir. 452<:E:alipisxin TEL'1zim Sekline Göre ~ a. Basa.m.:ikli yigina Döküm iYolluk agizlari döküme mÜsaede edecek sekilde dere­ celar merdiven ta;zinda'yigil:Lr.En üstdeki derece dest€k1enir. 451- Kalibin Durusuna Göre : *. Yatay Dök:üin i Genel ola:rak, ~nisligi yüksekliginden fazla' alim parçalar ya­ t~ olarak dökülür. Örneginikasnak , volan,disli vs. Bu çesit dökümde kahp,dökiimha.ne zeminine yatayliii: vaziyette otiirtulmak: su­ retiyie döküm yapilir. b. Düsey :DÖküm, Yapilarinin siki olmasi gereken ve isleneoek yüzeyleri yata;;r dökümde alta getirilemiyen kaliplarin bOYllU'i kisa ise bIr ku,!!yüzeYine dik oturtuiarQk,uzun ise bir döküm çukuruna yerles{irilmek suretiyle düsey dö- küm yapiJ.:i.r. Örneginjboru, si lindir ,yuf1caç VS. ' c.E€ik DökÜm,Yatay dökümle iyi netioe alinainiyan,düsey dökümle dökülmesi ye,c'ol sa.ri;lara bagli ola.rak gerçeklestirilemiyen kaliplar egik bh sekilde dölcülit>­ ler.Kalip dökümh3.11e zeminiMe egik düzlembaline getirilmis ku.~ yatagina yer-, lestirilir. Bu sekilde gaz kabarciklari ve pisliklerin kalibin üstfuide tcp­ lanmas~ ,iiiaça gazlarinin kol~a kaçmalarinin temini ,sagiaiiiIiis- olur. 'i , 'i,-52- Kali~in sogutulmasi nedeni ile , dökülen parça­ nin dis cidari-sert olur. Bu sertligin ortadan kaldirilmasi için borular 81)()--9oo oC tavlanii". Du usulle dalemeboru-nun disinda,brcnz,liakir ve prinçtB~ içi bos parçalarda imal edilebilir. b-CainmenUsulü: Bu usujc bilhassa dökme çeligin savrulma.sinda el verislidir·. Pa51a hizli soguma neticesinde . \\ soguma katmsrleri ve-kabarciklarinin alana R91a mesine engelolmak' için kalip 150-190 oC'a ka.­ dar isitilir. Kalip ~>lzemesi olarak·% 18-22 Cr 'lu çelik Jail1aui1ir.Bu· usulde dis ,yüzetler serllesmediginden dakümden sonra tavla.maya lul'lttln zuiiiyoktur. c-Moor Ueulü: Du usulde dökümien sonra tavlama isleminin ort~ dan kaldirmak için kalip Jaimla astarlanir.Fa,kat bu astarinher daküm:l.encionra yenilenmesi gere·­ kir, Dökülen borularda De LavaUduauiündeld.ne nazaran daha siki bir yapi elde edilir. 4552-llosaltrna Döküm: Içi bos ve belirli sekli olmiyan,sirf agirlik bakimindan hafifletilmek ist enen -parçalara tat- bik edilir. Seramikien-heykeller,metalden fi­ gürlü parçalar,büstler,aya~.abi kaliplari ba usul ile dökülür. Bu usulde kaliba dökiilen malzeme tamamen ·kati;t.a lasmadan, üzerinden açilan delikten iç !cisinrlald. ~ daha katilasmamis metal disari akitilir.nöylece ~ bu kisim ':ios kalmis olur. pdsic;r/ma. D9"1 ( \ i', Oj) ""- : hemen hiç islenmeden ku11ani labilir. Hatta parçaj üzerindeki en küçük teferruat mesela mrka,nu­ ",.a.-a,j.nce vida agizlart ve delikler dökümden (;i.).)tl.: seldl 59 :g~~e~iiilifi~ü ile Sekil 60:B0l'aMimr Çlaküm ~eb ~r:i.bi •. Iffi.s a)'.J 1.(;1·-:':2 ~JeJ..::..:..-ii k:!.simlarr borÜdan gesen su i le 8ogutulurlar. Yuka.~ida :J[~~V.:i~~U:i,r bü:~~j~,bi.: i sle!111er,kendini çekmeyi parç::min her yaninGa donge-­ li bi~ s8~-ilc.:.:: i iS,vd2!1.:'.i ge-ti,:rmclcve i'ç 'geri lmeleri nrl.numwna indirmek için yapil mel:-~arli::.',. a.Ara aidarli potalar. (sekil 64, a) b,TJ..k:açli pO'~al"i' sa"::lindede~tanzim edilirlsr. (Se1cLI 64-b) 48l-Böküm Isi , Dökme islertine kw2.:r' ve dökme islemi esnasind.aki isleri su sekilde slraIi~ig~-'­ a.,Kalip haLil!' lai~.D.81.? ~:Poia ha,zirl::..g-2.~'Potao.in içi ~ia astarlanil~tkurutulur,çuk kere cU5kiio:den he- men öcice ",etali 3ogu.t1'lillJ1asi. için isitilir. c.Pota daki siv::'llJ.n yüzeyindeki ouruf 'Jir geIberi ile temizlenir. d. Yolluk 0cteCJ. doillict dolu J.;u-tulv.r. e.Üre;ren gazlarin çikici ve hava kanallarindan çi.kirken kalibi 'bozmannsi için ?aslangiçta çi.kJ.cilar )r4pali tutulur.Bu suretle gaz ve havanin·kalip gi5zene~~ lerinden ç,.kmasi zorianinis olur.Kalip dolmadan bunlar tekrar açilmak suretiz le kalan C;'iizlc.l'indiçD.ri çikrr..asi saglanir .. buliin1ll'• (kg) Go ~ Sekil 63: El çatalli vevinç potalari a.El potalariiTek kisi tasir,25-S0 le,; metal tasi.yabilir.(sckiI63-a) b. Çataiii potalariIki ki si tarafi.ndan ta.sinabileoek sekilde veyaarabali alarak tanzim edilen,50-150 kg meial alabilen potalardi.r. (sekil 63-b) c. Viuç patalari :Bunlar vinç tarafindan tasi.nacak gibi ·imal edilr.iis l50kS' dtUi; fazla mGtal tasiyan pota,larclir.Dökinenin saglaJllJl3.si.için potanin egilmesi isI! mi :,ir Sonsuz vida mclainizinasi ile kolaylastirilini.stir. (Sa1cil 63-c) Potalap ay-rica döküm esnasinda curuf ve pisliklerln kali.ba girmeme3ibaki.m::.ndan 46- AGIRLASTIRMA : Yatay dök'imde sivi metalin üst bölme yüzeylerine-yaptigi basinci veya düsey dö­ ·kürndeyan oidar1ara yaptigi basinoi karsilamak'için alinan tedbirlerdir. Küçük kaliplarda kaldiran kuvVet hesap edilmeziüst dereoe fazlaca agirlastiri­ li;! veya dereceler birbirine gergi Ve kainalarla veya oivatalarl" tesbit edilir, JJ\iyükkaliplarda kaldirma kuvveti hesap eiitilme suretiyleibu kuvvetin 1 CL.! t.:./, // r/%~// i '/ ," .. ! ~ ~ . ..i... '// F·-:-- .. 7;:; i d C ~- .... ' ... / , .. ' '. Kesitten f,J,J'U. 'alanma: F = 100 F = 5. O i!': ; i i ! 1 i. Egine da;ya.iuini/ F 100 200 .. ~ 8a:s/nc:i. ""- / ~ Sekil 65 : Sekil dayanimi ve gerilmelirin yön degi$tirmesi. . ~ Kati durumdada meydana gelen keridini çekmelereiiçi bds l1lcCLÇ~lar,e8nek macrrlar vf'j sogutma levhalari ile engelolmak ka:Oildir. 8-. ERGITilli VASITALARX Gend olarak ergi tme Wi.sitalari firihlardir. Bunlari su sekilde bir tasnife t,,,,i tutmak mümkündür. 1. Kuyu firinlari (kupolocaklari) 2. Alevli firinlar 3. Pota firinlari 4. Elektrikfirinlari a-Pota firinlari :i-"'lrk firinlari c-Endüksiyon firinlari d-Elektrcn bombardirnan firinlari (ton/saat) yaklasik N = 7 • Fi (ton/saat) F = Kupol' acaei iç kesit alani (m2) verilebilir. basinci 20-50 cm su sutunu mertebesindedir. Rava niiktari ']eher kg kok i çin olarak hesaplanir. Isi menbai olarak kullanilan kok,metallu:rjik yan; s.iki Bl-KUJ'U Firinlari (Kupalacaklari) GenC'lilkle dökme demirin ergitilmesinde kullanilan bu :firinlar,içi atose dayani!: li. mn-lzomelerle astarlanmis disi saçdan imal edilmis bir silindirden Piarettir. Bu firin içindeki ergi tme, tipki yiikse.k:firinlarda oldugu gibi tabak-i. t'lbak-i. ki:::.. man yaPilmis ham madda ve metallurjik kckyerlestirilrnek suretiyle saglanir.hy- rie" kokun külü,kükiirtü,astar malzemesinin asinma ürünleri vü havamn aksi 1i)'"lo eururun tesekkülü için,vezinler-arasina bir miktar kireç tasida ilave· edilir. (kokun 1.25-40 'i kadar) Yanma için luzumlu hava,hava gömlegi denilen çem:08r8 ,re! lestirilmis memelerleverilir. Dökmedemir ergitme ocaklarinda küllanilan kupcl ocak ocaklarinin genelolarak iç çaplari 0,5-1,0 m ,yükSeklikleride 2,5-6,0 m dir. ]Jüyük tonajli isler döken dökümhanelerde,ergiyen demirin çok miktarda ~irikmesi istenirsB oC~3in ön kisminda oir biriktirme haznesi ta.'1zim edilir. Kupol firinlarinin takatleri saatte ergimis metal veya alasim olarak t~rif edilir.TIu verim hava miktari ve kok ile ilgili clmakla beraber olarak takat i Hav~ 8 m II-Yo.s rremizleme ~ Bilhassa karisik sekilli parçalarin maçalari kurU alarak ve basinçli hava takim­ lilriyla te,~zlenGmez.nyrica gerek kuru temizlemede maça iskeletlerinin bozulmasi ve gerekse ç:ilis:ro se.rtlarimn gayri sihhi olmasi yas temi.zleineyle daha ~nis. bir sahada çalismayi "erektirmistir. Yas terrizlemede su ve asi tle olma üzere iki sekilde yapilabilir. a;]Jasinçli SU demeti ile temizleme: 50-100 Atü basinç altindaki su 5-8 mmçapindaki agizlik vasitasiyia parçanin içine sevk edilir.]Ju SU demeti maçaya parça parça keserek disari atar.Tesisat te mizleme odasi ,su çukuru ve tulumoadan ibarettir. b.Asitle temizleme: Kaba temizlemeden sonra yüzeyinde kum kalrrnmasi gereken dökme parsalara(örnegin) otOtnatik makinalarda islenecek parçalara) deka.paj yapilir.Bu i!s içih çokkere sülririk ~sit·kullanilir.Thi.nun için; 1 Hacim 66 De' H2S04+ 2 Hacim H20 hazirlanabilir. 25-30 Oc en Uygun sicaklakiir. 7- DÖKME PIlRÇALr\RUl KONSTRÜKSIYOWJ DütUr, parçal?~in sekillendirilmesinde zorlama kuvvetlerinin akasina uygun sekil vermek lazirriclir.Farça üzerinde çentik tesiri yapacak yerlerden. sakinina.k:ve ted­ bir almak ;,ereklidir.Farça seklinin dayanimi ile ilgisi bilhassa "Thum" tarafiE; dan nrastirilms ve "sekil dayanimi" kavrami ortaya kcnmustur. Dundan evVel temas edildigi gibi ani kes i t degismeleri,delikler,yüieydeki pürü~ ler gerilme yigilinalarina sebeb oldugundan imkan nisbetinde bunlarin etkisini .. azaltmnk iazirrdir.Mesela yüzeylerin talas kaldir~a yclu ile islenmesi·gerilmel~ rin daha düzgün dagilmasini sagliye,ca;inda.'1 p~~ça dayanimini arttirir •. sek:Ll dayimimi ile malzeme.özelliklC'ri arasinda ITIÜnasehetler vardi •• Her malzeme cimÜne uygun konstrÜksiyon sekillerinin tesbiti icap eder. Db1cme demirden hir parça i 18 dökrrie çeihikten bir parça arasinda sekillendirmede farkli esaslar hul:';. nur, Mese1a dökme demirde çentik· mayanimi uygun sekil 'verme ile yükseltilebilir. i-58- -59- Sekil 66: Kupol ocagi 111//~',','/~'/~~~t 6 ci '" 84·1- Elektrik Direnç Firinlari Elektrik direnç firinlari pota veya tavali seY~lde tanzim edilirler. Direnç tel­ leri ile isi,ti1ari bu firinlarda~800 Oc 'dan düsük sicakliklarda. erp,'iyei:irietal­ lerinergitilmesi yapilir. Pota firinlari az miktardaki er,ç.~(malerde '::ul1eeTtilir. Pota ergi tilecek metalin cinsine .-;öre 1;'1'",fi t veya demirdendir.Taval1 firinlar i8n SOO-kg 'dan fa2.;la metal <:ilir. Sek ol. 68 'ele di:'e~1:: -telleriyle firinin tavanindan lsi'tmali Vd tambur seklinde makaTalar üstün"e dÖi1~\ilen bir tavali firin J5Örülmekt~lir, 84-Elektrik Firinlari : El6ktrik enerjisinin isiya dönüstürülmesi esasso.na J5Öretanzim edilmis firinla.:: dir.nu fi.:rinlarda ergi til en .metale yabanci mr'.de karisrindigi '(i. bi sicaklik 3500 oc 'a k..'1.dar yükseltilebilir.Fakat bunun yanin elektrik firinlarinin tesis ve islctilme masraflari daha önce saydigimiz OG~clard~ çek dah~ pahal~diT Buna ragmen sahip olduklari diger avant;:cjlar sebebiyle bLsün ,\"et 'CCni S bir ki.c;: lanilma sahasina sahiptirler. 'Elektrik firinlari alconomik 'yönden kuyu f)_:rinla~i 'IJ\ ile dupleks u8ulune görede tanzim €itilirler •. _' Bu firinlarda elektrik direnç firinlari, ark firinlari, <>ndEksiyun firiil11l.c::, ola­ :,e,10 çalisma prensiplerine göre adlandirilirlar. 'Sekil 67 :67 Alevli i'irinlz:'; a--Tavali .fii:-;i.n• b-Tam'mrlu fi'!'in • 83- Pota Firinlari Demir ergi tmede pota fi,rinlari ,nadiren az miktardaki er,p.tmalerde vej-a deney erGitmelerinde mullanilabilir.nilesim,yekacak temas etmediginden is'oemliGi [;1bi ayarlana'bilirsede,sarfiyati yüksektir.(örnegin kok sarfiyati ci,90) .]lu çe]i t ~'i­ rinlar bugün az miktarda deir olmiyan metallerin dökümlinde,ve ar"li.'c]i çalis­ malarda kullmi.ilmalctadir. ' d ... /k:~~~~i' tLLLZ.::...~ LI u"", . ~~>-x:x., * n 'x.'X 242- Ark Firinlari : Sekil 65: iaYilh direl1Ç f:i.rini 1" .t . '1 a-Inlltm'[ i e:i;!C8'laerMQ-'-as1;~ Kir dÖkmedemir ve bilhassa çe iK e1'r;1 J. ffi3- ~:i;amb{hmgam~ia:'~" J agiz ari sinde ;:iugÜn ençok kull:mila."'l fir:'-nla.:r ~'k Vti. endÜksiyon oca1:laridir.Ark firinlari cle1ctr-od durumlarina. ~re v::sital~ ve v?­ sitn.siz olma\( üzere iki sekilde tanzim edilmektedir. 37- ~levli Firinlar: a.Tava Fi:hnlar,: ~lC'!li firinlar kupol ocaklarindan farkli olarak 8rgitme ;; .. eri ve ocak birbirlerinden ayri olarak ~~~;t=im edilmistir.nu firinin 'duvarlarida·atese dayanikli tuglalarla örÜlinüs ve demir kusaklarla çevrilmistir.ffirgi -tmenin yapildigi kisma tava adi verilir.Yanma kismindaki is1ca.ralarin yüzeyi tava Yuze;irine göre ta.nzi,m edilmektedir.Örnegin dökme demirde' 'j , . , Fiskara=l 3 F .olma.si , g-erekmektedir. 1 1· f lard tava Jcö .. ' .. t lk" ~_ev i . irin a isitma,tas muru,pe ro ve· SO mÜrtozu ile °lmaktadir. Tas kÖ,mÜrÜ sarfiyati sar jin % 20-35 'i kadar dir •Ergi tme süresi isletm; isletme sartlanna tabi olarale 4-12 saat arasinda. degisir. nu f).rinlari.n kupol firinla:-inc. nazarnn isletme dezavantajlari yaninda,kupol fii'ininda elde edilmesi mümkün, olmiyan (örnegin 10 3 den az karbonlu cU5küi:i)bile­ simIerde döküm elde edilmeaide avnntajh tarafidir. ",-apili ;re sert kok olmalidir.Ayrioa imkat).nisbetinde kiikiirdü ve yanma sonu bir- aktigi IcÜlü az olmasi gerekmektedil't' ' Dökmedemirin er~me isisi 250-300 kcai/kg Kokun al -t isi degeri 8000 kcaijkg o'idugu hesaba kat rI mak sure- tiYle, ayTica kokun yanma sonunda 1> 10 kül birakacagi (La düsünÜlere]q 100 kg dokme demir için teorik kok miktari ; 275.100 = . 8000.0,9 4 kg bulunur. Halbuki pratikte iyi idare edilEn firinlarda bile,sarjin en az % lA 'u kadar kak icuii.anilm31ctadir. Kupol ocaklarinda iElnin oldukça büyük bir kismi. baca gazlari ile ziyan, olmakt~ . dir.Bu kaybolan iS1.dan rekÜparatörler vasitasiy- la tekrar yararlanmak suretiylesioak havali ku­ pol firinlari meydana getirilmistir •. Bu suretle kok sarfiyati sogukhavalilara pazaran % 15-30 kadar azalti1dgi 'gibi ,gerektiginde jarja ilave edilecek çelik burdasi yüzdeside % 70-80 'e ~­ dar çikartiJ.abilir. Veyal:nitta döküm sicakligiRda YÜk/e-me. icap ediliyorsa 100-150 oC daha yukarilara çi­ °g).i kilabilinir, b.Tamburlu Firinlar : nu firin y:atay bir eksen etrafinda döne",.Yatay Uçlarin birindenyakit (pulvar­ ize kok,petrol) I';irer,digerinden yanma gazi disari çikar,Ya.nma gazlari reküpC\i'­ atörlere sevk edilmek suretiyle yaniitayi sagliyan hava 350-400 Oc 'a kadar isi­ tilarak f:i.rina mlenir. Ergi tm8'llenbaslnngic'i.nda firin ':lelirli zarw.:naralikln-~ rinda mÜteakib8n sürekli ölarak dönCiü:riilür.Sarj direk olarak alev radyosyonll. ve endirekt 01=3..,--1;13. ocak "stal'i tara.findan isi-ti1ir.15 ton kapasiteye kailnr. çi­ kabilen bu ocaklat-da, 1600 Oc 'a kadar yükselineeilindiginden isenellikle kupol ocagi ilc birlikte dupleks uSt1lünde~temper dökümünde 'le demir olmiyan mGtal al~ sirnlarin dökümünde kullani1i.r.Alasimlama tekni,gi ba.lcimindan da ':iilesim limitini da.:r-sinirla.r arasinca tutabilirler,.J -60- -62- Höntg"en tü"bünden Ürcti 1en ele.ktronl,OiT ­ dan isi tasiyioilar v.ak:um altinda bulU:Yl',n kati malzemeye çarpnrak bunlari er ,citinc!:: teolir. Metal'-Sera.inik arli' verile!> ve }'Ü..1(,,~k isi- ya' dayamimli malzemelerin ür~tir111~Tinde i) ve ergi.tilmesinde kullaniliiiaktndir. _\ .ii 844- Elektron-Bombardiman FirinlaTi : Son zamanlarda gelistirilen yeni mrÜzen"2 çesitleri içi.n gDrdü1;;funÜz ocaklar v"ya er6i "tme donatimlari 'yeterli olmani.-31ctadi!' .. Bu yetersizlik bir yandan a:tmosferj.k e'c- SI.j Iicr-liJ.ki1er, bir yandande.. isi kaynaklari 1;J::ikim- muindan dogriiaktadir. !lu yüzden yeni bÜ isi·kaynagi olarak elekironlarin ~ombaT~ diman eneerjisinden faydalanilm3.kti'::i ve va.kum ortaminda çalisan EiektJ1)on~~3011i...)aT­ diman firinlari kullanilmajetndir. Patalari asi ive bazik karakterli malzemelerlea.starlana~ilir .. Alisirnlarrk"l tekTl':'.­ gi ~ak:inund.an çok uygundurlar.Ekonomiklilik yönündon gerek kapal ve :SüTeksc ~i.i-k ocaklari ili dubleks usulü çalisiroya. elverislidirler. nu oci1da.rda. pVttini ci'- iP- te:-iil~cek sicakliga kar:i'<3.r ulasila1Ü linir .. Meiali sivi fazdan kati faza ~çiriTkonki t. jr~ '" ~~m,'"".~='o=~"e' 'o., ,,, ,i '! !-",;::;::umw la oldugi.indan,devailili çalismalarch Duta - "C,ç.] dibinde snri metalin ;1025-30'u bir sonraki . sarj için birakilmalidir.Bu tip ocaklar .' ';'C'fS'I. bilhassa biçilk parçalar dok~m çe lik dakiim' __ '_' .', hanelerinde çok 's'enis bir kullanma sahasi ':iulmiistur. §~fil_l0 :Endülesiyon Firinlari ~rrg~~iPieR~hR~eeiz. ~ A· r -- ,-- V':'ks,d::. jt\== bH~ Sekil 71 ~bü semasi. &1-3-Endüks::'yan Ji'i::-inl"rJ.: Bunlarda pota firinlaridi?Transfo:r­ matör prensi~ine göraç~iisirlar.Pri­ mer sar.<;i ergi -til0oek ·mctl!.li:i liül'ird", gu potanin etrafini S~r[~nbo~iniE:ei<:o~ der S3.1"g:i. ise €r~l"Giiccek oa1:-e.liii keE: disidir.nobini teskil ede:i 'bak,-o', bo- ~ seklinc.edir ve için1e~2 8,0gi1-t1:r.::,;yi s:ig'liyacak arik su devredi Ur.Bu firi.nlar pota ko"strÜksiyonuno. r;ü"'e j r/heU' ve nüvesiz,f'rekans sinirlanina 6Örede yÜksek ve alçak freke.i-,sJ.i olarak.a.kgere1:mek tedil"::o Yalitkan ödevici e'Ören d:i.s as·tar QE.!J':" utta.'1.,iç ustB.:";hazik fi!':.IiiE.:..i.~a ID?:'1n!: zit,asitli fi.ri.nle+da la~:~~~ tQglala~ larinda..'>iöriU;;;üstü".250,,300 E.",e).-'",':d801 sonra bu "astarlarLn yenilcnmezi gGre~ mek-tedir'.Kullaililan' k.öi~i:, '''IC'''j''n, .crz"3f~.-~· elenrodlar isinaoagi.ndan fi.rin~. ~~is yerlerinde S9gutulurlar.B~1~a dü ­ sük: taketlerde 3 eloo",od,60 ·GonÔ.an büyük tak.,,,,tlerde ise 4-5 elc'd;r·od kiii lanilir.-'4:k firi.nlarind:i trw.afo:;,r.'''--­ tör güçieriie~gj~meRÜrelc~ivO'~o~'­ ajIarina göre SeçilI'l2dgco'cki", Örn8gin 1;....~2·~onlu..'