Genel İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku - 6 DERS NOTU 6.DERS VE SOSYAL GÜVENLK HUKUKU DERS NOTU 6.DERS SÖZLEMESNDEN DOAN BORÇLAR İŞÇİNİN BORÇLARI 1.İş görme borcu 2. Sadakat borcu 3. Emir ve talimatlara uyma borcu 1.İş Görme Borcu İşçinin iş sözleşmesinden kaynaklanan temel borcu, iş görme borcudur.İşçi iş görme borcunu kanun veya sözleşme hükümlerine uygun olarak ve işverenin emir ve talimatlar doğrultusunda yerine getirir.İşçinin iş görme borcunu hiç ya da gerektiği gibi yerine getirmemesi işverene iş sözleşmesinin bildirimsiz feshetme hakk verir. İŞÇİNİN BORÇLARI 1.İş görme borcu 2. Sadakat borcu 3. Emir ve talimatlara uyma borcu 1.İş Görme Borcu İşçinin iş sözleşmesinden kaynaklanan temel borcu, iş görme borcudur.İşçi iş görme borcunu kanun veya sözleşme hükümlerine uygun olarak ve işverenin emir ve talimatlar doğrultusunda yerine getirir.İşçinin iş görme borcunu hiç ya da gerektiği gibi yerine getirmemesi işverene iş sözleşmesinin bildirimsiz feshetme hakk verir.a)İşçinin işi bizzat yapma borcu; İşçi, kural olarak iş sözleşmesi ile üstlendiği işi kendisi yapmak zorundadr . İşçinin ölümü halinde işi miras yoluyla mirasçlarna geçmez ve işçi, sağl ğnda işini kendi seçtiği herhangi bir kişiye devrederek işinden ayrlamaz . Ödünç İş İlişkisi: İşverenin çeşitli gerekçelerle bir süre ihtiyaç duymad ğ işçisini, onunda onayn alarak geçici bir süre bir başka işverenin işyerinde çal ştrlmasn sağlar. Ödünç iş ilişkisinde işçinin iş sözleşmesi sona ermemekte, sadece işveren işçiden işin görülmesini isteme hakkn geçici bir süre bir başka işverene devretmektedir. a)İşçinin işi bizzat yapma borcu; İşçi, kural olarak iş sözleşmesi ile üstlendiği işi kendisi yapmak zorundadr . İşçinin ölümü halinde işi miras yoluyla mirasçlarna geçmez ve işçi, sağl ğnda işini kendi seçtiği herhangi bir kişiye devrederek işinden ayrlamaz . Ödünç İş İlişkisi: İşverenin çeşitli gerekçelerle bir süre ihtiyaç duymad ğ işçisini, onunda onayn alarak geçici bir süre bir başka işverenin işyerinde çal ştrlmasn sağlar. Ödünç iş ilişkisinde işçinin iş sözleşmesi sona ermemekte, sadece işveren işçiden işin görülmesini isteme hakkn geçici bir süre bir başka işverene devretmektedir.b)İşçinin İşi Özenle Yapma Borcu:İşçi, işi görürken mesleki bilgi ve deneyimini, dikkat ve yeteneklerini kullanmakla yükümlüdür. İşçiye düşen özenin ölçüsü sözleşmeye göre belirlenir. Sözleşmede işçinin göstermesi gereken özenin ölçüsü konusunda hüküm yoksa, bu durumda özen ölçüsünün belirlenmesinde orta nitelikte bir işçi esas alnr . 2. Sadakat Borcu İşçinin, işverenin ve işletmenin çkarlarn koruma ve onlara zarar verebilecek her türlü davran şlardan kaçnma yükümlülüğünü ifade eder. Sadakat borcunun kapsam dürüstlük ve iyi niyet kurallar esas alnarak belirlenir. Sadakat borcu yapma ve yapmama borcu olarak iki alt başlkta incelenir; b)İşçinin İşi Özenle Yapma Borcu:İşçi, işi görürken mesleki bilgi ve deneyimini, dikkat ve yeteneklerini kullanmakla yükümlüdür. İşçiye düşen özenin ölçüsü sözleşmeye göre belirlenir. Sözleşmede işçinin göstermesi gereken özenin ölçüsü konusunda hüküm yoksa, bu durumda özen ölçüsünün belirlenmesinde orta nitelikte bir işçi esas alnr . 2. Sadakat Borcu İşçinin, işverenin ve işletmenin çkarlarn koruma ve onlara zarar verebilecek her türlü davran şlardan kaçnma yükümlülüğünü ifade eder. Sadakat borcunun kapsam dürüstlük ve iyi niyet kurallar esas alnarak belirlenir. Sadakat borcu yapma ve yapmama borcu olarak iki alt başlkta incelenir;3. Emir veTalimatlara Uyma Borcu İşçinin, işyerinin ihtiyacna göre yön verme ve işin ifa şekil ve yöntemlerini belirleme yetkisi vardr . İşçi, işverenin yönetim hakkna dayanarak verdiği talimatlarna uymak zorundadr . İşçinin, işveren veya işveren vekili tarafndan verilen ve kanun, toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesine, kamu düzenine, ahlak ve kişilik haklarna aykr olan, yerine getirilmesi imkânsz bulunan, işçinin hayat ve sağl ğ için tehdit oluşturan, insan onuruna yak şmayan talimatlara uyma yükümlülüğü yoktur. İşçinin talimatlara uymamas halinde, işçi hakknda çeşitli disiplin cezalar uygulanabilir ve koşullar oluşturduğu takdirde iş sözleşmesi feshedilebilir. 3. Emir veTalimatlara Uyma Borcu İşçinin, işyerinin ihtiyacna göre yön verme ve işin ifa şekil ve yöntemlerini belirleme yetkisi vardr . İşçi, işverenin yönetim hakkna dayanarak verdiği talimatlarna uymak zorundadr . İşçinin, işveren veya işveren vekili tarafndan verilen ve kanun, toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesine, kamu düzenine, ahlak ve kişilik haklarna aykr olan, yerine getirilmesi imkânsz bulunan, işçinin hayat ve sağl ğ için tehdit oluşturan, insan onuruna yak şmayan talimatlara uyma yükümlülüğü yoktur. İşçinin talimatlara uymamas halinde, işçi hakknda çeşitli disiplin cezalar uygulanabilir ve koşullar oluşturduğu takdirde iş sözleşmesi feshedilebilir.İŞVERENİN BORÇLARI 1-Ücret ödeme borcu 2-İşçiyi gözetme borcu 3-Eşit davranma borcu 4-İşverenin diğer borçlar 1-Ücret Ödeme Borcu Ücret ödeme borcu, işçinin iş görme borcuna karşlk işverenin iş sözleşmesinden kaynaklanan temel borcudur. Ücret Bir kimseye bir iş karşl ğnda işveren veya üçüncü kişiler tarafndan sağlanan ve para ile ödenen tutardr . İŞVERENİN BORÇLARI 1-Ücret ödeme borcu 2-İşçiyi gözetme borcu 3-Eşit davranma borcu 4-İşverenin diğer borçlar 1-Ücret Ödeme Borcu Ücret ödeme borcu, işçinin iş görme borcuna karşlk işverenin iş sözleşmesinden kaynaklanan temel borcudur. Ücret Bir kimseye bir iş karşl ğnda işveren veya üçüncü kişiler tarafndan sağlanan ve para ile ödenen tutardr .Ücretin Unsurlar ; a) İş karşl ğnda ödenme b) İşveren veya üçüncü kişiler tarafndan ödenme c) Para ile ödenme ÜcretTürleri a)Asl Ücret: İş karşl ğ yaplan nakit ödemeye asl ücret denir. Asl ücret, ikramiye, prim, kardan pay, sosyal yardmlar ve diğer ek çkarlar d şnda işçiye gördüğü işin karşl ğ olarak yaplan ödemedir. Asl ücrete, dar anlamda ücret, temel ücret, kök ücret, çplak ücret de denilmektedir. b) Ücret Ekleri: Asl ücretin d şnda kalan ve işçiye kanun ve sözleşme uyarnca çeşitli sebep ve isimlerle yaplan ödemeler ücret eklerini oluşturur. T oplu iş sözleşmeleri ve iş sözleşmeler ile çeşitli amaç ve isimlerle ücret ekleri kararlaştrlmaktadr . Bunlardan bazlar ;İkramiye, prim, komisyon ve kardan pay almadr . Ücretin Unsurlar ; a) İş karşl ğnda ödenme b) İşveren veya üçüncü kişiler tarafndan ödenme c) Para ile ödenme ÜcretTürleri a)Asl Ücret: İş karşl ğ yaplan nakit ödemeye asl ücret denir. Asl ücret, ikramiye, prim, kardan pay, sosyal yardmlar ve diğer ek çkarlar d şnda işçiye gördüğü işin karşl ğ olarak yaplan ödemedir. Asl ücrete, dar anlamda ücret, temel ücret, kök ücret, çplak ücret de denilmektedir. b) Ücret Ekleri: Asl ücretin d şnda kalan ve işçiye kanun ve sözleşme uyarnca çeşitli sebep ve isimlerle yaplan ödemeler ücret eklerini oluşturur. T oplu iş sözleşmeleri ve iş sözleşmeler ile çeşitli amaç ve isimlerle ücret ekleri kararlaştrlmaktadr . Bunlardan bazlar ;İkramiye, prim, komisyon ve kardan pay almadr .Ücret BelirlemeYöntemleri a) Zamana Göre ücret: ücretin saat, gün, hafta, ay gibi zaman ölçülerinin esas alnmak suretiyle hesap edilmesidir. b) V erime Göre ücret: İşçinin çal şmas sonucunda ürettiği mal veya yapt ğ iş esas alnarak hesap edilir. Ücret, yaplan işin sonucuna göre belirlenir. Verime göre ücretin yaygn uygulamas parça başna ücrettir. c) Yüzde Usulü ücret: Ancak otel, lokanta, eğlence yerleri vb yerlerde müşterilerin hesap pusulalarna yüzde eklenerek veya ayr şekillerde alnan paralarla kendi isteği ile müşteri tarafndan işverene braklan yahut onun kontrolü altnda bir araya toplanan paralar, işverenin işyerinde çal şan tüm işçilere ödemesidir. Ücret BelirlemeYöntemleri a) Zamana Göre ücret: ücretin saat, gün, hafta, ay gibi zaman ölçülerinin esas alnmak suretiyle hesap edilmesidir. b) V erime Göre ücret: İşçinin çal şmas sonucunda ürettiği mal veya yapt ğ iş esas alnarak hesap edilir. Ücret, yaplan işin sonucuna göre belirlenir. Verime göre ücretin yaygn uygulamas parça başna ücrettir. c) Yüzde Usulü ücret: Ancak otel, lokanta, eğlence yerleri vb yerlerde müşterilerin hesap pusulalarna yüzde eklenerek veya ayr şekillerde alnan paralarla kendi isteği ile müşteri tarafndan işverene braklan yahut onun kontrolü altnda bir araya toplanan paralar, işverenin işyerinde çal şan tüm işçilere ödemesidir.Ücretin Miktar İş sözleşmesinin taraflar, ücreti serbestçe kararlaştrabilirler . Ücret miktar belirlenirken cinsiyet farkll ğ gözetilmez. İş hukukuna hakim olan işçiyi koruma ilkesi, taraflarn bu serbestilerini snrlam ş ve önceden saptanan asgari ücretin altnda ücret miktar belirlemelerini engellemiştir. Asgari ücret: İşçilere normal bir çal şma günü karşl ğ olarak ödenen ve işçinin gda, konut, giyim, sağlk, ulaşm ve kültür gibi zorunlu ihtiyaçlarn günün fiyatlar üzerinden asgari düzeyde karşlamaya yetecek ücrettir. Asgari ücret, Çal şma ve Sosyal Güvenlik Bakanl ğnca Asgari Ücret T espit Komisyonu aracl ğ ile en geç iki senede bir kararlaştrlr . Ücretin Miktar İş sözleşmesinin taraflar, ücreti serbestçe kararlaştrabilirler . Ücret miktar belirlenirken cinsiyet farkll ğ gözetilmez. İş hukukuna hakim olan işçiyi koruma ilkesi, taraflarn bu serbestilerini snrlam ş ve önceden saptanan asgari ücretin altnda ücret miktar belirlemelerini engellemiştir. Asgari ücret: İşçilere normal bir çal şma günü karşl ğ olarak ödenen ve işçinin gda, konut, giyim, sağlk, ulaşm ve kültür gibi zorunlu ihtiyaçlarn günün fiyatlar üzerinden asgari düzeyde karşlamaya yetecek ücrettir. Asgari ücret, Çal şma ve Sosyal Güvenlik Bakanl ğnca Asgari Ücret T espit Komisyonu aracl ğ ile en geç iki senede bir kararlaştrlr .Ücretin Ödenmesi -Ödeme Şekli: ücret ve ekleri kural olarak, Türk paras ile ödenir. Ücret yabanc para olarak kararlaştrlm ş ise ödeme günündeki karşl ğna göre Türk paras ile ödenebilir.İş kanunu bu hüküm ile ücret ödemesinin yabanc para olarak yaplmasna imkan sağlam ştr . -Ödeme Yeri: ücret, prim, ikramiye ve her çeşit ücret ekleri kural olarak, Türk paras ile işyerinde veya özel olarak açlan bir banka hesabna ödenir. -Ödeme Zaman : İşçi ücretleri kural olarak, işin yaplmasndan sonra en geç ayda bir ödenir. Ödeme süresi bir haftaya kadar indirilebilir. -Ödemelerin Belgelendirilmesi: İşveren, işyerinde veya bankaya yapt ğ ödemelerde işçiye ücret hesabn gösterir imzal veya işyerinin özel işaretini taşyan bir pusula vermek zorundadr . -Ücret Zamanaşm : Ücret alacaklarnn zamanaşm süresi beş yldr . Ücretin Ödenmesi -Ödeme Şekli: ücret ve ekleri kural olarak, Türk paras ile ödenir. Ücret yabanc para olarak kararlaştrlm ş ise ödeme günündeki karşl ğna göre Türk paras ile ödenebilir.İş kanunu bu hüküm ile ücret ödemesinin yabanc para olarak yaplmasna imkan sağlam ştr . -Ödeme Yeri: ücret, prim, ikramiye ve her çeşit ücret ekleri kural olarak, Türk paras ile işyerinde veya özel olarak açlan bir banka hesabna ödenir. -Ödeme Zaman : İşçi ücretleri kural olarak, işin yaplmasndan sonra en geç ayda bir ödenir. Ödeme süresi bir haftaya kadar indirilebilir. -Ödemelerin Belgelendirilmesi: İşveren, işyerinde veya bankaya yapt ğ ödemelerde işçiye ücret hesabn gösterir imzal veya işyerinin özel işaretini taşyan bir pusula vermek zorundadr . -Ücret Zamanaşm : Ücret alacaklarnn zamanaşm süresi beş yldr .Ücretin Korunmas -Ücretin Haczi ve Devri: İşçilerin aylk ücretlerinin 1/4' ünden fazlas haczedilemez veya başkasna devir ve temlik olunamaz. Kamu alacaklarnda ise, haczedilecek ücret tutar, 1/3 den çok ve 1/4 den az olamaz. Asgari ücreti aşmayan aylk gelirlerinin 1/10 dan fazlas haczedilmez. -Ücretin Takas :İşçi ücreti, kural olarak işçinin onay olmadkça takas edilemez. -Alt işverenlerin ücret borçlarnn ödenmesi -Öncelikli Alacak -İşverenin ödeme aczine düşmesi -Ücret kesintisi cezas : İşçi ücretlerinden disiplin cezas olarak kesilebilecek ücret tutar bir ayda iki günlük ücret tutarndan fazla olamaz. -İşçilerin çal şmaktan kaçnmalar -Ücretten indirim yaplmamas -Kanuni ipotek Ücretin Korunmas -Ücretin Haczi ve Devri: İşçilerin aylk ücretlerinin 1/4' ünden fazlas haczedilemez veya başkasna devir ve temlik olunamaz. Kamu alacaklarnda ise, haczedilecek ücret tutar, 1/3 den çok ve 1/4 den az olamaz. Asgari ücreti aşmayan aylk gelirlerinin 1/10 dan fazlas haczedilmez. -Ücretin Takas :İşçi ücreti, kural olarak işçinin onay olmadkça takas edilemez. -Alt işverenlerin ücret borçlarnn ödenmesi -Öncelikli Alacak -İşverenin ödeme aczine düşmesi -Ücret kesintisi cezas : İşçi ücretlerinden disiplin cezas olarak kesilebilecek ücret tutar bir ayda iki günlük ücret tutarndan fazla olamaz. -İşçilerin çal şmaktan kaçnmalar -Ücretten indirim yaplmamas -Kanuni ipotek2-İşçiyi Gözetme Borcu İşverenin işçinin çkarlarn korumas ve ona zarar verebilecek davran şlardan kaçnmasn ifade eder. İşverenin işçiyi gözetme borcunun kapsam dürüstlük ve iyiniyet kurallar esas alnarak belirlenir. 3- Eşit Davranma Borcu İşverenin, ayn işyeri veya işletmede çal şan işçilere, objektif ve hakl olmayan sebeplere dayanarak farkl işlemde bulunmas yasaktr . İş ilişkisinde dil, rk, cinsiyet, siyasal düşünce, felsefi inanç, din, mezhep vb. sebeplere dayanarak ayrm yaplamaz . İş ilişkisinin devam süresince veya iş ilişkisinin sona ermesinde işveren, eşit davranma borcuna aykr davrand ğnda işçi, dört ay kadar ücreti tutarndaki ayrmclk tazminat olarak adlandrabilece ğimiz uygun bir tazminat ve ayrca yoksun brakld ğ haklarn isteyebilir. 2-İşçiyi Gözetme Borcu İşverenin işçinin çkarlarn korumas ve ona zarar verebilecek davran şlardan kaçnmasn ifade eder. İşverenin işçiyi gözetme borcunun kapsam dürüstlük ve iyiniyet kurallar esas alnarak belirlenir. 3- Eşit Davranma Borcu İşverenin, ayn işyeri veya işletmede çal şan işçilere, objektif ve hakl olmayan sebeplere dayanarak farkl işlemde bulunmas yasaktr . İş ilişkisinde dil, rk, cinsiyet, siyasal düşünce, felsefi inanç, din, mezhep vb. sebeplere dayanarak ayrm yaplamaz . İş ilişkisinin devam süresince veya iş ilişkisinin sona ermesinde işveren, eşit davranma borcuna aykr davrand ğnda işçi, dört ay kadar ücreti tutarndaki ayrmclk tazminat olarak adlandrabilece ğimiz uygun bir tazminat ve ayrca yoksun brakld ğ haklarn isteyebilir.4-İşverenin Diğer Borçlar - İşçiye alet ve malzeme verme borcu - İşçiye çal şma belgesi verme borcu - Buluş yapan işçiye bir karşlk ödeme borcu - Gizli kalmasnda işçinin hakl çkar bulunan bilgileri açklamama borcu - Özlük dosyas düzenleme borcu örnek olarak verilebilir. Kaynak: H.Hadi SÜMER,İş Hukuku, Konya 2010. 4-İşverenin Diğer Borçlar - İşçiye alet ve malzeme verme borcu - İşçiye çal şma belgesi verme borcu - Buluş yapan işçiye bir karşlk ödeme borcu - Gizli kalmasnda işçinin hakl çkar bulunan bilgileri açklamama borcu - Özlük dosyas düzenleme borcu örnek olarak verilebilir. Kaynak: H.Hadi SÜMER,İş Hukuku, Konya 2010.