1 - Anatomi İsimsiz Anatomi 1 İN S A N A N A T O M İ S i V a t a n K A V A K ( D o ç . D r. ) D e r s N o t l a rı A n a t o mi ; vü c u d u k e s ip , p a r ç a la r a a y ır d ık t a n s o nr a ya p ıs ı n ı ve g e l iş im i n i in c e le ye n b i l i m d a l ıd ır . V ü c u t bö lü m le r in i n g e l iş i m i, b u bö lü m le r in ş e - k i l le n me s i ve b ir b ir le r i i le i l iş k i le r i n i n in c e le d iğ i iç in “ Mo r fo lo j i” n in a lt g r u bu nd a ye r i n i a l ır . C a n l ı ya p ı n ın o lu ş u mu n u d o ğ r u d a n, h i ç b ir a r a ç o lma k s ız ın g ö z i le i n c e - le ye n v e a r a ş t ır a n b i l i m d a l ıd ır . A n a t o m i, “t o p o ğ r a fik a n a t o mi” ve “ s is t e m a - t ik a na t o mi” o l ma k ü z e r e ik i bü yü k a lt g r u p t a in c e le n ir . T o p o ğ r a fik a n a t o mi; o lu ş u m la r ı n d u r u m la r ın ı v e bu lu n d u k la r ı ye r d e b ir b ir i n e g ö r e k a r ş ı l ık l ı i l iş - k i le r in i e le a la r a k i n c e le r . S is t e ma t ik A na t o mi; o r g a n la r ın b ir a r a ya g e le r e k o lu ş t u r d u ğ u s is t e m le r i in c e le r . B u in c e le me d e vü c u d u n a na t o m ik ya p ıs ı s is t e m le r e a yr ı la r a k e le a l ın ır . S is t e m le r is e , fo nk s i yo n la r ın a g ö r e b ir a r a ya g e le n o r g a n la r d a n o lu ş u r . B u s is t e m le r ş u n la r d ır : H a r e k e t s is t e m i a . İ s k e le t s is t e m i b. K a s s is t e m i c . E k le m s is t e m i | S in d ir i m s is t e m i S o lu nu m s is t e m i D o la ş ı m s is t e m i Ü r o g e n it a l s is t e m E nd o k r in s is t e m S in ir s is t e m i Ö z e l d u yu o r g a n la r ı H a re k e t S i st e mi : İs k e le t S i st e mi : Ke m ik le r , e k le m le r v e k ir iş le r ( b a nd la r ) d ik k a t e a l ın ır . B u e le ma n la r ın b ü t ü nü , a yn ı fo nk s i yo n la r ı o r t a ya k o yma k ü z e r e , ö n e m l i b ir d e s t e k o lu ş t u r ma g ö r e v in i yü k le n m iş le r d ir K a s S i st e mi : K a s la r ın ö r t ü le r i, k ir iş le r i v e iç i s ıv ı d o lu o la n " bu r s a " a d ı ve r i le n bo ş lu k la r d a in c e le n ir . B a z ı e k o lle r d e ç o ğ u k e z k a s ve k e m ik le r " H a r e k e t S is t e m i" a d ı a lt ın d a b ir l ik t e e le a l ı n ır la r . B u na g ö r e , ha r e k e t s is t e - m i n in a k t i f e le ma n la r ın ı k a s la r , p a s i f e le ma n la r ın ı is e k e m ik le r ve e k le m le r o lu ş t u r u r . B u s is t e m vü c u t ya p ıs ı iç i n d e , t e me l o la r a k a na r o l ü s t le n m iş t ir . S i n d i ri m S i st e mi : A l ı n a n g ıd a la r ın s in d ir i me u yg u n ha le g e t ir i l me s i v e bu g ıd a la r ın s in d ir i l me s i( h a z me d i l me s i ) s in d ir i m s is t e m i n i o lu ş t u r a n o r g a nla r t a r a f ın d a n s a ğ la n ır . Ağ ız bo ş lu ğ u ( c a vu m o r is ) , yu t a k ( p h a r yn x ) , ye me k 2 bo r u s u ( o e s o p h a g u s ) , m id e ( v e nt r ic u lu s / g a s t e r ) ve ba r s a k la r ( int e s t inu m) , k a r a c iğ e r ( h e p a r ) ve p a nk r e a s ( p a n c r e a s ) bu s is t e m i me yd a n a g e t ir e n ö n e m l i o r g a n la r d ır . S o lu n u m S i st e mi : B u s is t e m i n a s ı l g ö r e v i, c a n l ı o r g a n iz ma iç in g e r e k l i o la n o k s i je n in a l ın ma s ı v e d ış a r ı ya ç ık a n C 0 2 ' n in a t ı l ma s ıd ır . B u s is t e m in me r k e z o r g a n ı a k c iğ e r le r d ir . B u r u n bo ş lu ğ u ( c a v u m n a s i) ( ba z e n a ğ ız bo ş l u - ğ u ) , yu t a k ( n a s o p ha r yn x ) , ha v a bo r u s u ( t r a c he a ) ve h a va bo r u s u nu n d a l la r ı ( br o nc hu s v e br o nc h io l i) bu s is t e m i o l u ş t u r u r . H a va yo lu iç e r is in d e s e s i n o lu ş ma s ı i le g ö r e v l i s e s t e lle r i ve bu n la r ı n ye r a ld ığ ı bö lü m ( la r yn x ) d e bu lu n u r . B u bö lü m k a p a t ıla r a k h a va yo l la r ı e n - g e l le n e b i l ir . D o la şı m S i st e mi : C a n l ı o r g a n iz ma d a e n k ü ç ü k b ir i m le r e k a d a r k a n ı n g ö nd e r i l me s i, o k s i je n a l ış v e r iş i n in ya p ı l ma s ı v e me t a bo l iz ma a r t ık la r ın ı n d a vü c u t d ış ı n a ç ık a r t ıl ma s ı g e r e k ir . B u i ş i d o la ş ı m s is t e m in i o lu ş t u r a n o r g a n la r t o p lu lu ğ u ya p a r . D o la ş ı m s is t e m in in m e r k e z o r g a n ı k a lb i n ç a l ış ma s ı i le k a n, bü yü k v e k ü ç ü k d o la ş ı ma g ö nd e r i l ir . D o la ş ı md a , k a n ve le n fa o l ma k ü z e r e ik i s ıv ın ı n va r l ığ ı s ö z k o n u s u d u r . B u n la r s is t e m iç in d e k e n d i le r in e a it yo l la r iç e - r is in d e d o la ş ır la r . L e n f d a ma r la r ı, k a n d a ma r la r ın ın ya n ın d a k o mş u b ir ya p ı o lu ş t u r u r la r . D o k u la r a a k t a r ı la n v e fo n k s i yo nu n u t a ma m la ya n le n f s ıv ıs ı ç o k in c e ya p ıd a k i k e nd in e a it ç o k in c a k a n a l la r i le b e l l i me r k e z le r e t a ş ın ır ve t e k r a r k a na v e r i l ir . A nc a k yo lu bo yu n c a le n f d a ma r la r ı, le n f d ü ğ ü m le r i a d ı v e r i le n a r a is t a s yo n la r d a n g e ç e r le r ve bu ş e k i ld e b ir s ü z ü l me s a ğ la n m ış o lu r . Ü ro g e n i t a l S i st e m: B u s is t e m i o lu ş t u r a n o r g a n la r , a yr ı k a yn a k la r d a n g e l iş ir le r . Fa k a t fo nk s i yo ne l v e o r t a k bö lü m le r i v a r d ır . S is t e m iç in d e id r a r yo l la r ı v e g e n it a l o r g a n la r b u lu n u r . Me t a bo liz ma i le o r t a ya ç ık a n v e c a n l ı o r g a n iz ma iç in z a r a r l ı o la n a r t ık la r , id r a r yo l la r ı i le d ış a r ı ya a t ıl ır la r . B ö br e k le r , id r a r yo l la r ı ( u r e t e r ve u r e t hr a ) ve id r a r k e s e s i ( v e s ic a u r i n a r ia ) b u r a - ya d a h i l o la n o r g a n la r d ır . G e n it a l o r g a n la r is e ü r e me g ö r e v i n i ya p a r la r . K a d ın g e n it a l o r g a n la r ı iç in d e ye r a la n o v a r i u m, yu mu r t a y ı i le t e n yo l la r , u t e r u s , v a g in a v e d ış g e n it a l o r g a n la r i le , e r k e k g e n it a l o r g a n la r ın d a n t e s t is le r , ve s ic u la s e m i n a l is , i le t i m yo l la r ı, b ir k a ç s a lg ı be z i ve d ış g e n it a l o r g a n i la r k a d ın v e e r k e k g e n it a l s is t e m i n in t e me l o lu ş u m la r ıd ır . E n d o k r i n S i st e m : V ü c u t t a k i iç s a lg ı b e z le r i b u s is t e md e ye r a l ır . B u b e z le r d e ü r e t ile n s a lg ı d ış a r ı ya v e r i l m e z , d o ğ r u d a n k a n ve ya l in fa yo l la r ın a i le t i l ir . B a z ı e n d o k r in b e z le r , k o mş u o r g a n la r ı n ç o k ya k ın ı n d a v e iç le r in d e ye r a l ır la r . A n c a k o n la r ı n p a r a n k i m i n d e n iz o le e d i l m i ş b ir d u r u m g ö s t e r ir le r . S i n i r S i st e mi : Ç e ş it l i yo l la r la g e le n u ya r ı la r ı a l ıp d ü z e n le ye n , a z a lt a n v e ya ç o ğ a lt a n, d a ha s o nr a bu u ya r ı la r ı b e l l i me r k e z le r e i le t e n e le ma n la r ın b ir a r a ya g e l me s i i le s i n ir s is t e m i o lu ş u r . 3 Me r k e z d e be y in ve o mu r i l ik ( me d u l la s p in a l is ) va r d ır . P e r ife r d e is e d a - h a z i ya d e i le t i yo l la r ı, bu s is t e m in e le ma n la r ı o la r a k ye r a l ır la r . B u s is t e m, vü c u d u n bü t ü n o r g a n la r ı a r a s ın d a k o o r d in a s yo n g ö r e v i yü k le n m iş t ir ve b u n e d e n le ç o k ö n e m l i ve ö z e l b ir ya p ı g ö s t e r ir . Ö z e l d u yu o r g a n la r ı: D u yu o r g a n la r ı iç e r is i n e ; g ö z , k u la k , k o k u v e t a t a l ma o r g a n la r ı i le d e r i, t ır n a k la r , k ı l ( v e s a ç la r ) g ir me k t e d ir . B u r a d a d u yu o r g a n ı o la r a k v e r i le n d e r i, a y n ı z a ma n d a ıs ı d ü z e n le me s i ve k o r u ma g ö r e v in i d e ya p a r . A N A T O M İK D Ü Z L EM L E R , E K S E N L E R , Y Ö N L E R V e V Ü C U D U N B Ö L ÜM L E R İ A n a t o mi b i l i m d a l ın d a ö z e l t a r if v e t e r i m le r va r d ır . B u t a r if ve t e r i mle r , ç a bu k ve d o ğ r u a ç ık la ma ve a yn ı z a ma n d a d o ğ r u a n la ş ı l ma y ı s a ğ la r . İ ns a n v ü c u d u d ış ş e k l in e g ö r e g e ne l l ik le “ b a ş ” ( c a p u t / c r a n iu m) , “g ö vd e ” ( t r u nc u s ) v e “u z u v la r ” ( e xt r e m it e ) o lma k ü z e r e a yr ı la r a k i n c e le n ir . B a ş ( c a - p u t / c r a n iu m) k e nd i iç in d e ne u r o c r a n iu m ( be y in bö lü mü ) ve s p la n c h no c r a n iu m ( yü z bö lü mü ) o la r a k ik i k ıs ı md a in c e le n ir . G ö vd e ; g ö ğ ü s bö lü mü ( t ho r a x) , k a r ın bö lü mü ( a b d o me n) v e le ğ e n k ıs m ı ( p e lv is ) o la r a k a yr ı l ır . Ko l v e ba c a k - la r is e u z u v la r ı ( e xt r e m i it e ) o lu ş t u r u r la r . A ya k t a d ik d u r a n, a vu ç iç le r i ö ne b a k a r d u r u md a k o nu mu n u bu lu n a n b ir i n s a n d a a na t o mik is i m le n d ir me le r ö ne m l id ir . İ n s a n v ü c u d u b i la t e r a l s i me t r ik ya p ı o la r a k k a bu l e d i l ir v e me d ia n ( o rt a ) b ir d ü z le m i le ik i k ıs ma a yr ı la b i l ir . M e d ia n d ü z le me p a r a le l o la n ve b u d ü z le m in he r ik i ya n ı n d a ye r a la n d ü z l e m le r e s a g it t a l d ü z le m a d ı v e r i l ir . D ik d u r a n b ir in s a n d a k a fa t a s ı n ın e n yü k s e k no k t a s ın d a n g e ç e r e k t a ba n a in e n d o ğ r u ya ( ya n i v ü c u d u n e k s e n in e ) d ik o la r a k o lu ş mu ş d ü z le m t r a n s v e r s d ü z - le m a d ı n ı a l ır . A l ın a p a r a le l o lu ş a n d ü z le m le r e is e fr o nt a l d ü z le m a d ı ve r i l ir . Me d ia n d ü z le m d ü ş ü nü ld ü ğ ü n d e , bu d ü z le md e n d a ha d ış t a bu lu n a n vü c u t bö - lü mü ne " la t e r a l" , me d ia n ç iz g i ye d o ğ r u ye r a la n k ıs ı m is e " me d ia l" o la r a k a d la n d ır ı l ır . B u r a d a me d ia l v e me d ia n t a r if le r in e ç o k d ik k a t li e d i l me l id ir . Z ir a bu ik i t a r if, s ö y le n iş b a k ı m ı n d a n b ir b ir e n i ç o k ya k ın o lma k la b e r a b e r , b ir b ir in in a yn ı d e ğ i ld ir . V ü c u t b ü t ü nü iç in d e , b a ş ( c r a n iu m) t a r a fı n a d o ğ r u ya p ı la n t a r if le r d e " c r a n ia l" v e ya " s u p e r io r " t e r im i k u l la n ı l ır . H a yv a n la r d a is e , a ş a ğ ı ya d o ğ r u k u yr u k is t ik a me t in d e ( c a u d a ) ya p ı la n t a r i f le r d e 'c a u d a l" v e ya " in fe r io r " k e l i me le r i k u l la n ı l ır . Ö n e d o ğ r u ( ya n i k a r ı n yö nü n d e ) " ve nt - r a l" v e ya " a nt e r io r " , a r k a ya d o ğ r u ( s ır t ) yö n ü nd e is e " d o r s a l" v e ya " p o s t e - r io r " t e r im le r i k u l la n ı la r a k t a r i f le r ya p ı l ır . B a ş bö lü mü n d e ( c r a n iu m) yö n b e l ir t e n ö z e l k e l i me le r , b ir a z fa r k l ı l ık g ö s t e r ir . B u r u n ( g a g a ) yö nü n d e " r o s t r a l" t e r im i d e k u l la n ı l ır . B u t e r im ö n t a - r a fı b e l ir t ir . Ar k a t a r a fı b e l ir t me k iç i n is e " o c c ip it a l" t e r i m i k u l la n ı l ır . E k s t - r e m it e le r d e is i m le n d ir me b ir a z d a h a d e ğ iş ik ö z e l l ik t a ş ır . 4 B u nu n iç in t a r if le r in ya p ı l ma s ı a nc a k a na t o mik d u r u md a s ö z k o nu s u - d u r . B ir ba ş k a d e y iş le v ü c u d u n a n a t o mik k o nu md a o lma s ı ş a r t t ır ve bu n a g ö - r e t a r if le r ya p ı l ır . A n a t o mi k p o zi sy o n A n a t o mik d u r u md a o la n b ir vü c u t t a , a ya k la r b ir b ir in e p a r a le ld ir . B u ş e k i ld e d ik d u r a n b ir k iş in in , e l a v u ç la r ı ö n e ba k a r ve k o l la r ha f i f ş e k i ld e ya n la r a d o ğ r u s a r k ıt ı l m ış d u r u md a d ır . B u d u r u md a ik e n, ö n k o lu o lu ş t u r a n ik i k e m ik b ir b ir in e p a r a le l b ir d u r u m a l m ış t ır ( d ış t a = r a d iu s , iç t e = u ln a ) . B u n a g ö r e ö n k o ld a b ir t a r if ya p ı l ır k e n, r a d i a l t a r a fa ya p ı la n t a r if la t e r a l, u ln a r t a r a fa ya p ı la n t a r if is e me d ia l o la r a k b e l ir t il ir . E l in a v u ç k ıs m ı p a l ma r , s ır t k ıs m ı is e d o r s a l o la r a k a d la nd ır ı l ır . A y a k s ır t ı iç in " d o r s a l" , t a b a n ı iç i n is e " p la nt a r " t e r im i k u l la n ı l ır . A n a t o mi k H a r e ke t l e r İ n s a n v ü c u d u nd a ha r e k e t le r in a n a t o mik a d la r ı d a v a r d ır . B u a d la n d ır - ma d a d a y in e v ü c u d u n a n a t o mik d u r u m u e s a s o la r a k a l ın ır . B u n a g ö r e a n a t o - m ik d u r u md a , b ir b ir le r i n e p a r a le l o la n ö n k o l k e m ik le r i ( r a d iu s ve u l n a ) ve y i n e bu d u r u md a ö ne d o ğ r u ba k a n e l i n p a l ma r ( iç ) yü z e y i, e l in p r o na t io n ve s u p i n a t io n ha r e k e t le r in d e d e ğ iş ik d u r u m la r g ö s t e r ir le r . P r o na t io n ha r e k e t in - d e , b a ş p a r ma k iç e r i ye d o ğ r u d ö nd ü r ü ld ü ğ ü nd e e l in s ır t ı d a ö ne d o ğ r u d ö n e r . B u s ır a d a r a d iu s d a u l n a n ı n ü z e r in d e u z u n e k s e ne g ö r e b ir d ö n ü ş ya p a r . B u b ir ö r n e k le a ç ık la n ır s a , ma s a ü z e r in d e d u r a n p a r a n ın a l ın ma s ı iç in e l in p r o - n a t io n h a r e k e t in i ya p ma s ı g e r e k ir . B u n u n t a m t e r s i o la n ha r e k e t e is e s u p in a - t io n a d ı v e r i l ir . B u h a r e k e t e , ç e ş me d e n a v u ç la r ı i le s u iç me k is t e ye n b ir k iş i ö r ne ğ i v e r i le b i l ir . A vu ç la r ı i le s u iç me k is t e ye n k iş i n in s u p in a t io n h a r e k e t i ya p ma s ı g e r e k ir . B e l ir l i b ir me r k e z ve ya d ü z le m ( e k s e n) d ü ş ü n ü ld ü ğ ü nd e , b ir o r g a n ı n b u me r k e z d e n u z a k la ş t ır ı l ma s ın a a bd u c t io n, bu me r k e z e ya k la ş t ır ma s ın a a d d u c - t io n a d ı v e r i l ir . A n a e k s e n le r e g ö r e ya p ı la b i le n h a r e k e t le r i n t ü mü n ü o r t a ya k o ya n v e b ir ba k ı ma d a ir e s e l b ir h a r e k e t ş e k l in d e o r t a ya ç ık a n h a r e k e t e is e c ir c u md ic t io n a d ı v e r i l ir . F le x io n, bü k ü l me ( k a p a n ma ) iç in ; e xt e nt io n is e a ç ı l ma ( g e r i l me ) iç in k u l la n ı la n k e l i me le r d ir v e t e k e k s e n l i e k le m le r in e s a s h a r e k e t le r id ir . O p p o s it io n ik i ş e y i n b ir b ir i ü z e r in e g e t ir i l me s i ha r e k e t in in a d ıd ır . B u h a r e k e t in t e r - s in e is e r e p o s i t i o n d e n ir . V ü c u t ü z e r i n d e t a r i f le r ya p ı l ır k e n g ö v d e ye ya k ın o l ma k ü z e r e p r o x i ma l, g ö vd e d e n u z a k t a o lma k ü z e r e is e d is t a l t e r im le r i k u l la n ı l ır . B u a d la nd ır ma la r ö z e ll ik le b ir e xt r e m it e n in ve ya b ir hü c r e n in d u r u mu i fa d e e d i l ir k e n ya p ı l ır . 5 B e y i n i le i lg i l i t a r if le r ya p ı l ır k e n, a l ın t a r a fın ı b e l ir t me k iç in ç o ğ u z a - ma n r o s t r a l t e r i m i k u l la n ı l ır . Ap ic a l v e ba s a l k e l i me le r i a yn ı z a ma n d a h is t o - lo j i' d e d e k u l la n ı l ır . V ü c u d u n t ü mü d ü ş ü nü ld ü ğ ü n d e , vü c u t iç in d e n g e ç e n v e b ir b ir le r in e d ik o la r a k u z a n a n, ü ç d e ğ iş ik yö nd e e s a s e k s e n v a r d ır . A s l ın d a , b ir bo ş lu k t a , vü - c u d u n v e e k s t r e m it e le r in d u r u m la r ı v e ya h a r e k e t le r in i n t a r i f le r i d e bu e k s e nle r e g ö r e ya p ı l ır . B u a n a e k s e n le r ş u n l a r d ır : S a g it t a l e k s e n = A n a t o mik d u r u md a bu lu n a n b ir v ü c u t d ü ş ü nü ld ü ğ ü n d e , ö nd e n a r k a ya d o ğ r u u z a n a n e k s e nd ir . V e r t ic a l e k s e n= Y u k a r ıd a n a ş a ğ ı ya d o ğ r u u z a n a n d ü ş e y yö nd e k i e k s e nd ir . T r a n s v e r s e k s e n = Y e r e p a r a le l o lma k ü z e r e , vü c u d u n s a ğ ve ya s o lu nd a n d iğ e r t a r a fa d o ğ r u u z a n a n ya t a y e k s e n d ir . Y u k a r ıd a be l ir t ile n a n a e k s e n le r e g ö r e , d a ha ö n c e t a r if e d i le n t e me l ha - r e k e t le r o r t a ya ç ık a r . B u ha r e k e t le r ş u n la r d ır . S a g it t a l e k s e n e t r a fın d a , A bd u c t io n- a d d u c t io n ha r e k e t le r i g e r ç e k le ş ir . V e r t ic a l e k s e n e t r a fı n d a , S u p in a t io - p r o n a t io n h a r e k e t le r i g e r ç e k le ş ir . T r a n s v e r s e k s e n e t r a f ın d a , F le x io n- e xt e nt io n ha r e k e t le r i g e r ç e k le ş ir . H Ü C R E V E D O K U H Ü C R E C a n l ı o r g a n iz ma la r ın e n k ü ç ü k ya p ı t a ş la r ı h ü c r e le r d ir . Ç o k i le r i o r g a - n iz a s yo n v e ya p ı la ş ma g ö s t e r e n in s a n, h a yv a n ve b it k i le r p e k ç o k s a y ıd a hü c - r e n in b ir a r a ya g e l me s i i le o lu ş mu ş la r d ır . B ü t ü n hü c r e le r b e s le n me , bü yü me , u ya r ı la r a c e va p v e r me v e ü r e me ö z e l l i k le r in e s a h ip t ir le r . İ ç le r in d e ya ş a ms a l fa a l i ye t le r in d e va m e t t iğ i hü c r e le r , ç e ş it l i g ö r e v le r i ye r in e g e t ir e c e k ş e k i ld e ö r g ü t le n m iş le r . B u n e d e n le h ü c r e le r , fo nk s i yo n la r ı v e g ö r e v le r i b a k ı m ın d a n o ld u k ç a ç e ş it l i ya p ı la r g ö s t e r ir le r . Me s a la ; ba s ık , iğ ş e k i l l i ve p o l i mo r f o la b i l ir le r . E n k ü ç ü k hü c r e ya k la ş ık o la r a k 2 - 5 m ik r o n lu k b ir ç a p a s a h ip t ir , ( le n fo s it le r v e m ik r o g l ia hü c r e le r i) . İ n s a n v ü c u d u nu n e n bü yü k hü c r e s i o la n yu mu r t a hü c r e s in in ç a p ı is e ya k la ş ık 1 2 0 m ik r o nd u r . H e r - h a ng i b ir ya r d ı m o l ma k s ız ın d o ğ r u d a n g ö r ü le b i l ir . H ü c r e le r in u z u n lu ğ u d a ç o k ç e ş it l i l ik g ö s t e r ir . B a z ı la r ın ın bo y la r ı b ir k a ç m ik r o me t r e ik e n, s in ir h ü c r e l e r i u z a nt ı la r ı i le b ir l ik t e 1 0 0 c m c iv a r ın d a o la b i l ir . 6 B ü t ü n h ü c r e le r a y n ı ya p ı p la n ın a s a h ip t ir le r . B a s it o la r a k n u c le u s ( ç e - k ir d e k ) v e s t o p la z ma ’d a n o lu ş ma k t a d ır la r . A n c a k ; o lg u n e r it r o s it le r d e n u c - le u s yo k t u r . H e r b ir hü c r e t ip in d e nu c le u s ve s t o p la z ma , b ir b ir le r in e g ö r e be - l ir l i b ir b ü yü k lü k i l iş k is i iç in d e d ir le r . H ü c r e le r , a nc a k ış ık m ik r o s k o p u d ü z e - y i n d e g ö r ü le b i l ir . E le k t r o n mik r o s k o p u d ü z e y i n d e is e , b ir hü c r e d e ba z ı t a - ma m la y ıc ı ya ş a ms a l ö n e me s a h ip o r g a n e l le r in i n va r l ığ ı d a g ö r ü lü r . H ü c r e n in e s a s ya p ıs ın ı o lu ş t u r a n s t o p la z ma , d ış t a n in c e b ir ö r t ü ile ç e vr i l m iş t ir . B u na h ü c r e me mb r a n ı d e n ir . A yn ı ş e k i ld e hü c r e ç e k ir d e ğ i d e y i n e b ir me mr a nö z ya p ı i le k u ş a t ı l m ış t ır . H ü c r e ç e k ir d e ğ in in me mb r a n iç i n - d e k i bü t ü n ya p ıs a l e le ma n la r ın a nu c le o p la z ma a d ı v e r i l ir . H ü c r e ç e k ir d e ğ in i n ya ş a ms a l ö n e me s a h ip bö lü m le r i n d e n b ir is i D e s o x yr ib o nu c le in a s it ( D N A ) ’ d ir . A yr ıc a hü c r e ç e k ir d e ğ i n d e b ir v e ya b ir k a ç p a r t ik ü l h a l in d e R i bo nu c le in a s it ( R N A) d e bu lu n u r . B ü t ü n h ü c r e le r c a n l ı l ığ ın t ip ik v e b e l ir l i ö z e l l ik le r i n i o r t a ya k o ya r la r . B u n a g ö r e hü c r e le r : U y a rı l a b i li r l e r : H e r hü c r e ho r mo na l, k i m ya s a l, e le k t r ik i ve t e r m ik ( ıs ı) e t k e n le r i le u ya r ı la b i l ir . B u n la r h ü c r e le r iç in d ış e t k e n d ir . B ir d e g l ik o - je n ya p ı m ı ve y ık ı m ı g i b i iç e t k e n le r v a r d ır . K ıs a c a hü c r e le r d ış ve iç e t k e nle r le u ya r ı la b i l ir . Me t a bo liz ma v e e n e r j i d e ğ iş i m i ya p a b i l ir le r : H ü c r e le r , o k s i je n ( 0 2 ) v e b a s it mo le k ü l lü ya p ı t a ş la r ı ve g ıd a ma d d e le r i a l ır la r . B u n la r ı b ir d iz i iş le mle r d e n g e ç ir ir le r . S o nu ç ü r ü nü o la r a k k a r bo nd io k s it ( C 0 2 ) , s u ( H 2 0 ) ve me t a - bo l iz ma a r t ık la r ın ı d ış a r ı ya v e r ir le r . H ü c r e le r in bu ö z e l fa a l i ye t le r i e ne r j i s a r f i ya t la r ı i le i lg i l id ir ve fa a l i ye t le r i n i b u na g ö r e d ü z e n le r le r . H a re k e t E d e b i li r l e r : İ l e r i d e r e c e d e g e l i ş m iş o r g a n iz ma la r d a k i b a z ı hü c - r e le r ya la n c ı a ya k la r ( u z a nt ı la r ) i le o lu ş t u r a r a k h a r e k e t s a ğ la ya b i l ir le r . B ir t ü r ç ık ınt ı o la n b u a ya k la r i le z a r a r l ı ( ya b a n c ı) ma d d e le r i fa g o t iz e e d e r le r . H a r e k e t le r i s ır a s ı n d a ye r d e ğ iş t ir me le r i d e mü mk ü n d ü r ve b u ha r e k e t le r e a m ibo id h a r e k e t le r a d ı v e r i l ir . S p e r m iu m la r d a , ha r e k e t k u yr u k k ıs ı m la r ın d a d ır v e k ır ba ç ı ms ı ha r e k e t le r i le ye r d e ğ iş t i r me le r i mü mk ü n o lu r . A y n ı z a ma n d a hü c r e s t o p la z ma la r ın d a d a lg a la n ma la r ş e k l in d e ha r e k e t le r d e me yd a n a g e le b il ir . H ü c r e yü z e y le r in d e k i t r a ns p o r t ha r e k e t le r i ve k o nt r a k t il it e d e bu k o nu iç e r s in d e b ir ö r ne k o la r a k ve r i le b i l ir . Ç o ğ a la b i li r l e r: B ir o r g a n iz ma n ın bü y ü me s i v e g e l iş me s i, bu o r g a n iz - ma y ı o lu ş t u r a n hü c r e le r in bö lü n me le r i i le mü mk ü n o lu r . D a h a s o nr a , bö lü n me i le me yd a n a g e le n he r ik i k ıs ı m, a na h ü c r e n i n b ü yü k lü ğ ü n e e r iş ir . B ö lü n me , s t o p la z ma ve ç e k ir d e k t e be r a be r c e me y d a na g e l ir . B u bö lü n me m ik r o s k o p a r a c ı l ığ ı i le k o la yc a iz le n e b i l ir . 7 G e r e k h ü c r e s t o p la z ma s ı g e r e k s e hü c r e ç e k ir d e ğ i a n c a k be l ir l i b ir b ü - yü k lü ğ e k a d a r g e l iş ir le r . B u n d a n s o nr a ik i ye a yr ı la r a k hü c r e ç o ğ a l ma s ı mü mk ü n o lu r . B u n a hü c r e bö lü n me s i a d ı ve r il ir . H ü c r e bö lü n me s i d ir e k t ( a m it o z ) ve ye in d ir e k t ( mit o z ) bö lü n me b iç im i n d e v e ik i a n a e s a s t a o lu ş u r . A m it o z bö lü n me , m it o z bö lü n me ye g ö r e d a h a a z g ö r ü lü r . M it o z bö lü n me n in d e k e nd i iç e r s in d e p r o fa z , me t a fa z , a na fa z v e t e lo fa z o lma k ü z e r e a ş a ma la r ı v a r d ır . G e li şe b i li r l e r ( B ü y ü y e b i l i r l e r) : C a n l ı o r g a n iz ma n ı n ya p ı t a ş la r ı o la n hü c r e le r , b e l ir l i d ü z e yd e g e l iş i m g ö s t e r ir le r v e u yg u n b ir bü yü k lü ğ e e r iş t i k - t e n s o nr a d a bö lü n me yo lu i le ç o ğ a l ma ya u ğ r a r la r . H ü c r e le r in c a n l ı l ık s ü r e l e - r i ç o k d e ğ iş ik t ir . B u s ü r e e r it r o s it iç in 1 0 0 - 1 2 0 g ü n d ü r . G r a n u lo s it le r in c a n l ı k a l ma s ü r e le r i is e d a h a a z d ır . B a r s a k e p it e l hü c r e le r in in c a n l ı l ık s ü r e le r i d e 3 6 - 4 8 s a a t t ir . B u n la r a k a r ş ı l ık , o r g a n iz ma d a i m mü n it e y i s a ğ la ya n h ü c r e le r i n c a n l ı l ık s ü r e le r i, b ir k a ç y ı ld a n o n y ı la k a d a r u z a ya b i l ir . U z u n s ü r e c a n l ı k a - la b i le n s i n ir hü c r e le r i d e o r g a n iz ma n ın ya ş l ı h ü c r e le r in d e nd ir . Y ü z e ye l d e r i hü c r e le r i g ib i, b a z ı hü c r e le r d e f iz yo lo j ik ye n i le n me ( r e je n e r a s yo n ) s ö z k o nu - s u ik e n, k a lp k a s ı v e s in ir hü c r e le r in in ye n i le n e b i l me ye t e n e k le r i yo k t u r . D O K U A yn ı fo nk s i yo n ve ya p ı b iç i m in i g ö s t e r e n hü c r e le r , hü c r e le r a r a s ı ma d - d e i le b ir a r a ya g e l ip b ü t ü n le ş e r e k d o k u yu o lu ş t u r u r la r . İ n s a n v ü c u d u n d a d ö r t ç e ş it e s a s d o k u va r d ır : E p it e l d o k u B a ğ v e d e s t e k d o k u K a s d o k u S in ir d o k u B u d o k u la r , bü t ü n o r g a n la r ın ya p ı ma t e r ya l le r in i o lu ş t u r u r la r . B e l ir l i iş v e g ö r e v le r i le d e ğ iş ik d o k u la r ın b ir a r a ya g e l iş i s o nu nd a " o r g a n la r " o lu ş u r . H e r b ir o r g a n ı o lu ş t u r a n d o k u , b u o r g a n ın fo n k s i yo n u na g ö r e ve b u o r g a n a ö z g ü o la b i ld iğ i g ib i, b ir d e n ç o k d o k u t ü r le r in i d e be r a b e r c e t a ş ı ya b i l ir le r . B ir d e n fa z la d o k u t ü r ü nü n b ir l ik t e ye r a l ma s ın a ş u ö r ne k le r ve r i le b i l ir : K a s l i f le r i, ba ğ d o k u s u , d a ma r la r v e s i n ir le r b ir a r a ya g e le r e k " k a s d o - k u " yu o lu ş t u r u r la r . B e z e p it e l i k a n a lc ık la r ı, b a ğ d o k u , d a ma r la r ve s in ir le r in b ir a r a ya g e l me le r i i le d e " bö br e k " o lu ş u r . D o k u la r , ö z e l g ö r e v le r d e k i a ş ır ı yü k le n me le r e ( ç a l ış ma la r a ) h ip e r t r o f i ( h yp e r t r o p h ie ) v e / ve ya h ip e r p la z i ( h yp e r p la s ie ) i le c e v a p v e r ir le r . Az a la n fa a l i ye t le r is e d o k u d a a t r o fi ye ( a t r o p h i e ) yo l a ç a r . 8 D o k u la r ın d iğ e r b ir ö z e l l iğ i d e ye n i le n me d ir ( r e je n e r a s yo n) . H e r h a ng i b ir n e d e n le d o k u k a yb ı o r t a ya ç ık t ığ ı n d a , ye n i d o k u o lu ş u mu b u s a ye d e k a r - ş ı la n ır . Ö r ne ğ in , no r ma l o la r a k ya ş la n a n ve fo nk - s i yo n d ış ı k a la n hü c r e le r , ye n i ya p ı la n h ü c r e le r i le d e n g e le n ir . B u d u r u ma " f iz yo lo j ik " r e je n e r a s yo n a d ı v e r i l ir . A nc a k , d o k u la r ın r e je n e r a s yo n ye t e n e ğ i d e fa r k l ı d e r e c e le r d e d ir . A yr ıc a ya r a la n ma la r s o n u c u i y i le ş e n ya r a ye r i n d e o r t a ya ç ık a n ye n i d o k u , b a ğ d o k u s u o lu p , g ö z le g ö r ü le b i le n b ir iz b ır a k ır . B u r a d a b ir r e je n e r a s yo nd a n s ö z e d i le me z . " D e je n e r a s yo n " is e d o k u nu n bo z u l ma s ı, b ir b a ş k a d e y iş le k e nd i n e h a s ö z e l l iğ in i k a yb e t me s id ir . B u d u r u ma b a ğ l ı o la r a k k e n d in e h a s ö z e l l iğ i o la n hü c r e le r g ö r e v ya p a ma z d u r u ma d ü ş e r le r . Y ü k le n m iş o ld u k la r ı iş v e bu iş in ö z e l l iğ in e g ö r e , ba z ı o r g a n la r b ir a r a ya g e le r e k s is t e m le r i o lu ş t u r u r la r . S is t e m le r in o lu ş t u r u lma s ın a ş u ö r n e k le r ve r i le b i l ir : B u r u n, k ıs me n a ğ ız bo ş lu ğ u , yu t a k ( p h a r yn x ) , g ır t la k ( la r yn x) , t r a c h e a v e d a h a k ü ç ü k ha v a yo l la r ı ( br o n c hu s v e br o n c h io lu s ) , a k c iğ e r le r le b ir l ik t e " s o lu nu m s is t e m i' n i o lu ş t u r u r . K e m ik le r , e k le m le r , ba ğ la r ve k a s la r d a b e r a b e r c e " ha r e k e t a p e r e y in i” o lu ş t u r u r . E P İ T E L D O K U E p it e l d o k u ( k ıs a c a e p it e l) , ç o k a z b ir a r a ma d d e i le h ü c r e le r in b ir a r a - ya g e l me s i s o nu nd a o lu ş u r . B u d o k u iç ve d ış yü z e y le r i ö r t e r ve a y n ı z a ma nd a bü t ü n s a lg ı be z le r i n in ö n e m l i fo n k s i yo ne l k ıs ı m la r ın ı d a me yd a n a g e t ir ir ( s in ir d o k u s u nd a d a hü c r e le r a r a s ı ma d d e ç o k a z d ır v e bu ba k ı md a n s i n ir d o - k u s u n u n d a e p it e l k a yn a k l ı o ld u ğ u i le r i s ü r ü l me k t e d ir ) . E p it e l, k a n d a ma r l a - r ın d a n d i f fü z yo n yo lu i le b e s le n ir ( iç k u la ğ ın s t r ia va s c u la r is e p it e l i ha r iç ) . S in ir l i f le r i is e ç o k a z m ik t a r d a e p it e l iç in e k a d a r ile r le r . Fo nk s i yo n e l o la r a k d ü ş ü n ü ld ü ğ ü nd e e p it e l ş u ş e k i ld e a yr ı la b i l ir : Ö r t ü e p it e l i B e z e p it e l i N e u r o - e p it e l ( d u yu e p it e l i) M yo e p it e l Ö t e ya nd a n ; e p it e l d o k u hü c r e t a ba k a la r ın ı n s a y ıs ın a v e ü s t yü z e yd e k i hü c r e le r in fo r m la r ın a g ö r e e le a l ın ır s a , a ş a ğ ıd a k i ş e k i ld e b ir s ı n ı f la ma ya p - ma k mü mk ü nd ü r : Y a s s ı e p it e l ( t e k s ır a l ı v e ç o k s ır a l ı= t e k k a t l ı v e ç o k k a t lı) , K ü b ik e p it e l yu m P r iz ma t ik e p it e l ( s i l i n d ir ik e p it e l) T it r e k t ü ylü e p it e l yu m G e ç iş e p it e l i ( Y a la n c ı e p it e l) Y a s s ı e p it e l: B u lu n d u k la r ı ye r ve fo nk s i yo n la r ın a u yg u n o la r a k , t e k k a t lı ( s ır a l ı) v e ya ç o k k a t l ı ( s ır a l ı) o lma k ü z e r e a yr ı l ır la r , 9 Ö r n e ğ i n, a k c iğ e r le r in e n s o n h a va o d a c ık la r ı i le , bö br e k le r in f i lt r a s yo n bo ş lu k la r ı n d a t e k k a t l ı ya s s ı e p it e l t ü r ü n e r a s t la n ır . A yn ı ş e k i ld e le n f v e k a n d a ma r la r ın ın e nd o t e li d e t e k k a t lı ya s s ı e p it e ld e n me yd a na g e l m iş t ir . B u n a k a r ş ı l ık ; a ğ ız bo ş lu ğ u , yu t a k ve ye me k bo r u s u ya p ıs ın d a ç o k k a t lı ya s s ı e p it e l ye r a l m ış t ır . K ü b i k E p i t e l: B u ya p ın ın h ü c r e le r i, k a ld ır ı m t a ş la r ı g ib i yü k s e k v e g e - n iş b ir o lu ş u m g ö s t e r ir le r . B u n la r d a y in e k e n d i iç i n d e t e k k a t l ı k ü b ik e p it e l ( b ir ç o k s a lg ı b e z i ya p ıs ın d a r a s t la n ır ) v e ç o k k a t lı k ü b ik e p it e l ( bu n la r i n - s a n d a s a d e c e t e r be z le r in i n a ç ı l ma k a n a l la r ı d u v a r la r ın d a g ö r ü lü r ) o lma k ü z e - r e a yr ı l ır la r . P ri z m a t i k E p i t e l: B u e p it e l t ü r ü z a ma n z a ma n " s i l in d ir ik e p it e l" o la - r a k d a be l ir t il ir . T e k k a t l ı p r iz ma t ik e p it e l m i d e ve b a r s a k d a , u t e r u s d a v e ba - z ı d iğ e r o r g a n la r d a g ö r ü lü r . Ç o k k a t lı e p it e l t ü r ü is e , bü yü k be z le r in a ç ı l ma k a na l la r ın d a ( t ü k r ü k be z le r i v e g ö z ya ş ı b e z in i n k a n a l la r ı g ib i) g ö r ü le b i l ir . T it r e k t ü ylü e p it e l: H ü c r e le r in s e r be s t ü s t yü z le r i n d e in c e v e ha s s a s t ü yle r bu lu n u r . B u ya p ı n ın t e k k a t lı ç e ş id i t u ba ve k ü ç ü k br o n ş la r d a , ç o k k a t - l ı o la n ı d a bu r u n d a ve b ü yü k h a va yo l l a r ın d a g ö r ü lü r . G e ç i ş E p i t e li : Y a s s ı e p it e le b e n z e r g ö r ü n ü md e o lu p , ç o k k a t lı ya p ıs a l ö z e ll ik t e d ir . B u t ü r e p it e l ya p ı ya id r a r k e s e s i v e id r a r yo l la r ın d a r a s t la na b il ir . B o ş d u r u md a k i id r a r k e s e s in d e ç o k k a t lı e p it e l ya p ı t a r z ın ı g ö s t e r ir k e n, d o lu k e s e d e b a s ık b ir d u r u m g ö s t e r ir le r . B u t ü r d e yü z e ys e l h ü c r e le r bü yü k o lu p , ye r ye r ik i h ü c r e ç e k ir d e ğ i iç e r ir le r . E p it e l ya p ın ın g ö r e v le r i E p it e l ya p ın ın ç o k d e ğ iş ik ve ö ne m l i f o nk s i yo n la r ı va r d ır . Ö z e t o la r a k bu fo n k s i yo n la r a ş a ğ ıd a k i b a ş l ık la r a lt ın d a t o p la n a b i l ir . Ko r u ma g ö r e v i: V ü c u d u n d ış ve v ü c u t iç in d e k i bo ş lu k la r ın yü z e y in i ö r - t e r e k ( d ö ş e ye r e k ) g ö r e v in i ye r i n e g e t ir ir . D e r i n in e p id e r m is i g i b i. S e k r e s yo n g ö r e v i: V ü c u t iç in g e r e k l i v e fa yd a l ı s e k r e s yo n u ya p a n s a lg ı b e z le r i, e p it e l hü c r e le r i n v e ya e p it e l ia l o r g a n la r ın b ir a r a ya g e l me s i i le o lu - ş u r . S a lg ı b e z le r i iç v e d ış o l ma k ü z e r e ik i ye a yr ı l ır la r . C a n l ı o r g a n iz ma iç in fe v k a la d e ö ne m i o la n " ho r ma n la r " iç s a lg ı be z i ü r ü n ü d ü r le r v e d o ğ r u d a n d o - la ş ı m s is t e m in e v e r i l ir le r . R e s o r p s i yo n g ö r e v i: B a r s a k t a g ö r ü le n ç ık ınt ı la r ın ( v i l lu s ) e p it e l i bu n a g ü z e l b ir ö r ne k t ir . V ü c u t iç in fa yd a l ı g ıd a la r ı n b u r a d a n e m i l i me t a b i t u t u lma s ı, ya p ı la r ın ö n e m in i o r t a ya k o ya r . U ya r ı a la b i l me g ö r e v i: D u yu e p it e l i n d e k i d u yu hü c r e le r i b u n a g ü z e l b ir ö r ne k t ir . B u t ü r fo nk s i yo n e l o lu ş u m, e n g ü z e l ö r ne ğ i i le g ö z ü n ya p ıs ın d a o r - t a ya ç ık a r . B u r a d a k i hü c r e le r g ö r me d u yu s u i le g ö r e v l id ir le r . 10 B A Ğ V E D E S T E K D O K U B a ğ v e d e s t e k d o k u v ü c u t t a ç o k ya yg ın o la r a k bu lu nu r . B u ya p ı, d o k u v e o r g a n la r ın iç in d e ve o r g a n la r ın a r a s ın d a k i bo ş lu k la r d a ye r a l ır . V ü c u d u n bü t ü nü iç in d e s o n d e r e c e ö ne m l i b ir ye r t ut a r . B a ğ d o k u s u , vü c u t t a k i d o k u l a - r ı o r g a n la r a , o r g a n la r ı d a s is t e m le r e u l a ş t ır a n ba ğ la y ıc ı b ir ya p ı o la r a k t a r if e d i le b i l ir . B a ğ d o k u s u , k e nd i iç e r is in d e d e ğ iş ik a ç ı la r d a n s ın ı f la n d ır ı la b i l ir . Ö r n e ğ i n, h ü c r e le r a r a s ı ma d d e ye g ö r e " ş e k i ls iz " b a ğ ve d e s t e k d o k u s u v e y a " ş e k i l l i" b a ğ ve d e s t e k d o k u s u o la r a k i k i e s a s g r u ba a yr ı la b i l ir . D e s t e k d o k u d a , ya d e s t e k ( p a ya n d a ) o lma v e ya me t a bo liz ma fo n k s i yo n u ö n p la n d a d ır . B u d u r u ma g ö r e e ğ e r d e s t e k fo nk s i yo nu ö n p la n d a is e , me t a bo - l iz ma fo n k s i yo nu a z a l m ış t ır . V e ya be l i r t ile n d u r u mu n t a ma me n t e r s i d e o l a - b i l ir . D e s t e k d o k u d a , k e nd i iç e r s in d e d e ğ iş ik t ip le r e a yr ı l ır . Ke m ik le r v e k ık ır d a k la r d e s t e k d o k u yu o lu ş t u r u r la r . K e mi k le r : Ke m ik le r p a s i f h a r e k e t o r g an la r ın ın e n ö n e m l i e le ma n la r ıd ır . V ü c u d u n d e ğ iş ik ye r le r in d e , d e ğ iş ik ya p ı v e d u r u m la r d a b ir a r a ya g e le n k e m ik le r , b ir ya n d a n vü c u d u n is k e le t in i o lu ş t u r u r k e n, ö t e ya n d a n b e y i n, o mu r i l ik , ba z ı d u yu o r g a n la r ı v e iç o r g a n la r ı k o r u yu c u g ö r e v le r d e yü k le n - m iş le r d ir . B e l ir l i t a r z la r ve d u r u m la r d a b ir a r a ya g e le n k e m ik le r a r a s ın d a e k - le m le r o lu ş u r . B a ğ d o k u s u hü c r e le r i ö z e l fo n k s i yo n e l ş e k i l k a z a n a r a k k e m ik hü c r e le r in i me yd a na g e t ir ir le r . B u n la r a " k e m ik ya p ıc ı" hü c r e le r ( o s t e o b la s t ) a d ı ve r i l ir . K e m iğ i n e s a s ya p ıs ı, o r g a n ik v e a no r g a n ik e le ma n la r d a n o lu ş u r . Y e t iş k in le r d e k e m ik a na ma d d e s i n in 2 / 3 k a d a r ı m i n e r a l t u z la r d a n, 1 / 3 k a d a r ı is e o r g a n ik e s a s ma d d e d e n ( o s s e in ) me yd a n a g e l ir . T a z e k e m ik t e , s ö z ü e d i l e - b i l ir b ir bü k ü l me ö z e l l iğ i g ö r ü lü r . B u d u r u m k e m ik e s a s ( a r a ) ma d d e s i iç in - d e k i ba ğ d o k u s u l i f le r i s a ye s i n d e s a ğ la n ır . B ir k e m ik t e o r g a n ik k ıs m ın ya n - ma s ı i le g e r i ye m in e r a l ç a t ı k a l ır . B u d u r u md a k e m iğ i n e la s t ik i ye t i o r t a d a n k a lk a r v e ç a b u k k ır ı l ır . B u n a k a r ş ı l ık , a s it i le mu a me le e d i le n b ir k e m ik t e m i n e r a l t u z la r o r t a d a n k a lk a r ve g e r i ye s a d e c e o r g a n ik k ıs ı m k a l ır . B u d u - r u md a k i k e m ik t e k ır ı l ma g ö r ü lme z . Fa k a t s o n d e r e c e d e k ü ç ü k k u v v e t le r i le e ğ i l me v e e la s t ik i ye t g ö s t e r ir . B u ba k ı md a n k e m ik le r in fo nk s i yo ne l ya p ı la r ı iç in , be l ir l i o r a n la r d a o l ma k ü z e r e , g e r e k o r g a n ik ve g e r e k s e a no r g a n ik ya p ı t a ş la r ın ı n k e m ik ya p ıs ı iç in d e ye r le r in i a lma la r ı ş a r t t ır . V ü c u t t a k i k a ls i yu mu n % 9 9 ' u k e m ik le r d e k a ls i yu m t u z la r ı ş e k l in d e d e p o e d i l m iş o la r a k bu lu nu r . Ka ls i yu m t u z la r ı r ö nt g e n ış ın la r ı iç i n g e ç ir g e n d e ğ i ld ir v e bu ba k ı md a n r ö nt g e n t e t k ik v e t e ş h is le r d e ö ne m l i ye r i va r d ır . V ü c u t t a k i k e m ik le r ş e k i l le r in e g ö r e k ı s a , u z u n ve ya s s ı o lma k ü z e r e a yr ıl ır la r . Kü r e k k e m iğ i ( s c a p u la ) ya s s ı k e m ik le r e , e l v e a ya k k e m ik le r i k ıs a k e m ik le r e ö r n e k o la r a k v e r i le b i l ir . U z u n k e m ik le r is e , bo r u ş e k l i n d e , iç le r i bo ş lu k lu o la r a k t a r i f e d i l ir le r . Ko l k e m iğ i ( h u me r u s ) v e u y lu k k e m iğ i fe mu r ) bu n la r iç in e n t ip ik ö r n e k le r d ir . 11 Ma k r o s k o p ik o la r a k k e m ik le r ik i a n a k ıs ı md a n o lu ş u r la r . Ke m ik le r in yü z e y k ıs ı m la r ı s a ğ la m ya p ı g ö s t e r e n k o mp a k t b ir t a ba k a i le s a r ı l m ış t ır . B u k o mp a k t ya p ı la r a r a s ı n d a ö z e l l ik le k e m iğ in o r t a k ıs ı m la r ın d a is e , g ö z e n e k l i v e d a h a z a y ı f o lu ş mu ş s p o ng iö z ( s ü ng e r ims i) bö lü m ye r a l ır . B ir d iğ e r t a r if i le , k o mp a k t ya p ı, k e m ik le r d e s a n k i b i r k a bu k o lu ş t u r u r . U z u n k e m ik le r in u ç la r ı n d a ( e p ip h ys ) ye r b u la n g e v ş e k y a p ı iç e r is i n d e is e , ö z e l ş e k i l le n me le r g ö r ü lü r . B u ya p ı la ş ma la r fo n k s i yo n e l b a k ı md a n ç o k ö ne m l id ir . K ü ç ü k g ö z e ne k le r i b ir b ir le r in d e n a y ır a n k e m ik bö l me le r , b u bö lg e ye in t ik a l e d e n b a s ın ç v e ç e k me k u v v e t le r in e g ö r e d ü z e n le n m iş le r d ir . A y n ı z a - ma n d a , k e m iğ i o lu ş t u r a n k o mp a k ma d d e n in bü yü k k ıs m ı d a k u l la n ı l ma d ığ ı n - d a n, k e m ik a ğ ır l ığ ın d a a z a l ma e ld e e d i l m iş o lu r . B ir ba ş k a d e y iş le k e m ik t e h a f i f l ik s a ğ la n ır . B ü t ü n k e m ik le r d ış t a n i n c e b ir ba ğ d o k u s u ö r t ü s ü ( p e r io s t ) ile ö r t ü lmü ş le r d ir . B u ö r t ü , g e r e k k e m iğ i n v e g e r e k s e k e m ik i l iğ in in b e s le n me s in d e ö ne m l i g ö r e v le r yü k le n m iş t ir . Ö z e l l ik l e k e m ik k ır ık la r ı n d a ye n id e n i y i le ş m e - d e ç o k b ü yü k b ir ö ne m i v a r d ır . K e m ik le r i le i lg i l i o lma k ü z e r e a ş a ğ ıd a k i k ıs a b i lg i le r ve r i le b i l ir : U z u n s ü r e n me k a n ik e t k i le r ( b a s ın ç la r ) ile b ir k e m ik , i lg i l i ye r d e t a - ma me n bo z u l ma ya u ğ r a ya b i l ir . U z u n z a ma n fo n k s i yo n g ö r me ye n u z u v la r ı n k e m ik ya p ıs ın d a t r a b e k ü l le r in in c e l me s i i le , k e m ik d e ö ne m l i o r a n d a z a y ı f l ık o rt a ya ç ık a b i l ir ( k e m ik a t r o fis i) . V ü c u t t a k a ls i yu m m ik t a r ı n d a k i bo z u k lu k s o - nu c u , b ir k e m iğ in me k a n ik d a ya n ık l ığ ı ile r i d e r e c e d e a z a l ır ( o s t e o p o ro z ) . B u d u r u ma d a ha z i ya d e i le r ik i ya ş la r d a r a s t la n ır . Ke m ik k ır ık la r ın a " fr a k t ü r " a d ı v e r i l ir . K ır ık i y i le ş me s i " c a l lu s " o lu ş u mu i le s a ğ la n ır . K ı kı rd a k l a r: B a s ın c a k a r ş ı k o ya b i le n v e ba s ın ç i le ş e k i l le r in i d e ğ iş t ir - d ik le r i h a ld e , e t k in i n o r t a d a n k a lk ma s ı ile t e k r a r e s k i fo r m la r ın ı k a z a na b i le n e la s t ik i ya p ı la r d ır . B ıç a k i le r a h a t lık la k e s i le b i l ir le r . Ka r a k t e r is t ik o la r a k g ö r ü le n k ık ır d a k hü c r e le r i v e k u v v e t li g e l iş m iş h ü c r e le r a r a s ı e le ma n la r i le ya p ıs a l ö z e l l ik k a z a n m ış la r d ır . K ık ır d a k hü c r e le r i yu v a r la k v e bü yü k hü c r e - le r d ir . Ç o k d e fa ik i h ü c r e i le r i d e r e c e d e ya k ın o l ma k ü z e r e b ir b ir le r in in ya - n ı n d a v e k e n d i le r i n e a it bo ş lu k la r d a b u lu n u r la r . E k le m yü z e y le r i n i ö r t e n ve e k le m a r a la r ın d a ye r bu la n k ık ır d a k ya p ı la r ; yü r ü me , s ıç r a ma v e s ü r t ü n me s ır a s ın d a ö n e m l i g ö r e v le r yü k le n ir . K ı k ır d a k ya p ı; vü c u d u n d e ğ iş ik ye r le r i n - d e ve ç e ş it l i g ö r e v le r i le ye r bu lu r . H a r e k e t li e k le m le r d e , fo nk s i yo n e l yü z e yle r i d ö ş e ye n ö r t ü le r ha l i n d e b u lu nd u k l a r ı g ib i, s o lu nu m yo l la r ı n d a , bu r u n v e k u la ğ ı n ya p ıs ı n d a v e k a b u r g a la r ın b ir bö lü mü n d e d e k ık ır d a k ya p ı ya r a s t l a - n ır . K ık ır d a k ; h ya l in , e la s t ik ve f ib r ö z o lm a k ü z e r e ü ç e s a s ya p ıd a fa r k l ıla ş m ış o la r a k c a n l ı o r g a n iz ma d a ye r bu lu r . E k le m yü z le r in i d ö ş e ye n v e k a - bu r g a la r d a bu lu n a n k ık ır d a k ya p ı h ya l i n ö z e l l ik t e d ir . 12 A y n ı ş e k i ld e , s o lu nu m yo l la r ı n d a d a h ya l in k ık ır d a k ya p ıd a e le ma n la r bu lu nu r . M e k a n ik e t k i le r i t a ş ı ya n ye r le r d e is e e la s t ik k ık ır d a ğ a r a s t la n ır . Ö r - n e ğ in , e p ig lo t t is v e d ış k u la k t a b u t ü r ya p ı va r d ır . B ir b ir le r in e o ld u k ç a s ık u z a n a n l i f le r in yo ğ u n o ld u ğ u , bü yü k a r a l ık la r d a ( bo ş lu k la r d a ) b ir k a ç k o n d r o - s it in ye r a ld ığ ı k ık ır d a k t ü r ü is e f ib r ö z k ık ır d a k a d ı i le t a r i f e d i l ir . B u k ık ı r - d a k o mu r la r a r a s ın d a bu lu n a n d is c u s v e r t e br a l is le r d e , d iz e k le m i me n is - c u s u nd a ve ç e ne e k le m i d is c u s u n d a g ö r ü le b i l ir . K ık ır d a k la r p e r ik o nd r iu m a d ı v e r i le n b ir ö r t ü ile ç e vr i l m iş le r d ir . K ık ır d a k a n a ya p ıs ı ; o k s i je n, a s it k a r bo - n ik , g l ik o z , s u ve d iğ e r k ü ç ü k mo le k ü l lü ma d d e le r iç in g e ç ir g e n d ir . K A S D O K U B u ya p ı, k a s ı l ma ö z e l l iğ in i t a ş ı ya n k a s fib r i l le r in d e n ( m yo f i br i l) me yd a na g e l m iş t ir . Ka s d o k u ş u " m yo g lo b i n " iht i v a e t t iğ i iç i n k ır m ız ı r e nk t e g ö - r ü lü r . Fo n k s i yo n e l o la r a k k a s hü c r e le r i k a s ı l ma ( k ıs a l ma ) ve u z a ma ( g e r i l me ) ö z e ll iğ in e d e s a h ip t ir le r . Ak t if o la r a k fo n k s i yo n g ö s t e r d ik le r i, b ir ba ş k a d e - y iş le k a s ı ld ık la r ı iç in , ha r e k e t s is t e m i n i n a k t if e le ma n la r ı o la r a k t a r if e d i l i r - le r . N it e k i m iç i bo ş lu k lu o r g a n la r ı n k ü ç ü l me le r i d e b u ş e k i ld e mü mk ü n o lu r . K a s d o k u s u mo r fo lo j ik v e fo nk s i yo n e l o la r a k d ü ş ü nü ld ü ğ ü n d e ü ç g r u ba a yr ı l ır : D ü z k a s Ç iz g i l i k a s K a lp k a s ı D ü z k a s la r i le ç iz g il i k a s la r a r a s ı n d a b a z ı fa r k l ı l ık la r g ö z e ç a r p a r . Ö r - n e ğ in , d ü z k a s la r o t o no m s in ir s is t e m i, ç iz g i l i k a s - la r is e s o ma t ik s in ir s is t e m i t a r a f ın d a n u ya r ı l ır . A yr ıc a , d ü z k a s la r ın fo n k s i yo n la r ı ir a d e d ış ı g e r ç e k le ş ir v e k a s ı l ma la r ı u z u n z a ma n d e va m e d e r . B u n a k a r ş ı l ık ç iz g i l i k a s la r ir a d e d a h i l in d e fo nk s i yo n g ö s t e r ir le r ve s ü r a t le k a s ı l ır la r . Ç iz g i l i ya p ıd a o lma s ın a r a ğ me n k a lp k a s ı d a o t o no m s in ir s is t e m i t a r t ınd a n u ya r ı l ır ve o t o no m o la r a k ç a l ış ır . D ü z k a s : B u k a s d o k u s u ö z e l l ik le d a ma r la r ın ve bo ş lu k lu o r g a n la r ın d u va r la r ın d a t a b a k a la r me yd a n a g e t ir ir . Y a va ş , r it m ik , ir a d e d ış ı v e o t o no m o la r a k ç a l ış ır la r . K a s k o nt r a k s i yo n u i l e p e r is t a lt ik ha r e k e t le r o r t a ya ç ık a r . B a z ı k i m ya s a l ma d d e le r i le o t o no m s is t e m u ya r ı la b i l ir v e bu n a g ö r e d ü z k a s fo n k s i yo n la r ıd a d e ğ iş ir ( a s e t i lk o li n i le p a r a s i mp a t ik ve a d r e n a l in i le d e s i mp a t ik s is t e m) . Fo nk s i yo n s ır a s ın d a , d ü z k a s la r bü yü k b ir e n e r j i h a r c a ma d a n t o nu s ( k a s ı l ma ) d u r u m la r ı n ı mu h a fa z a e d e b i l ir le r . Ö r n e ğ in ; id r a r k e s e s i, u t e - r u s ve d a ma r d u v a r ı g i b i. D ü z k a s l i f le r i o r t a la ma o la r a k 1 5 - 4 0 m ik r o n bü - yü k lü ğ ü nd e d ir . F a k a t bu bo yu t la r d a ha d a b ü yü ye b i l ir . Ö r n e ğ in , h a m i le b ir k a d ın ı n u t e r u s d u v a r ın d a k i k a s hü c r e le r i 5 0 0 m ik r o n k a d a r o la b i l ir le r . Ç i zg i l i K a s : Ç iz g i l i k a s la r d a k e n d i a r a la r ın d a is k e le t k a s ı v e k a lp k a s ı o l ma k ü z e r e ik i ye a yr ı l ır . 13 İs k e le t K a sı : H a r e k e t s is t e m i iç e r is in d e fo nk s i yo n yü k le n m iş o la n k a s - la r “ ç iz g i l i k a s ” ya p ıs ın d a d ır . B u k a s la r g e ne l l ik le is k e le t in b ir ye r in d e n b a ş la y ıp , d iğ e r b ir ye r in e t u t u na r a k s o n la n d ık la r ı iç in , bu is i m le t a r i f e d i lm iş le r d ir . A nc a k , is k e le t k a s la r ı, b a ş v e bo yu n o r g a n la r ın d a d a bu lu nu r . Ö r - n e ğ in ; d i l, p h a r y n x ve la r yn x ' i n ya p ıs ı nd a ve o e s o p h a g u s 'u n ü s t k ıs ı m la r ın d a ç iz g i l i k a s va r d ır . B u n la r ın is k e le t ya p ı i le h iç b ir i l iş k is i yo k t u r . İ s k e le t k a s ı n ın t e me l fo nk s i yo ne l e le m a n ı k a s l i f le r id ir . B u n la r ın k a - s ı l ma s ı i le ha r e k e t me yd a na g e l ir . Ka s l i f le r i, k o lla g e n v e e la s t ik l i f le r d e n o lu ş mu ş b ir ö r t ü ile d ış a r ıd a n b ir ma n ş o n g ib i s a r ı l m ış la r d ır . B ö y le c e k a s d e me t le r i ve k a s g r u p la r ı me yd a na g e l i r . V ü c u t a ğ ır l ığ ın ı n ya k la ş ık o la r a k % 4 0 ' i is k e le t k a s la r ı t a r a f ın d a n me yd a n a g e t ir i l ir . İ s k e le t k a s la r ın ın l i f u z u nlu k la r ı 1 5 c m' e k a d a r u la ş a b i l ir . L i f k a l ı n l ığ ı d a 1 0 - 1 0 0 m ik r o n a r a s ı n d a d ır . B ir k a s , a r d ı a r d ı n a u ya r ı ld ığ ın d a , k a s t a yo r u l ma o r t a ya ç ık a r ve k a s ı l ma a z a l ır . B u yo r u l ma o la y ı, k a s ya p ıd a o r t a ya ç ık a n s ü t a s it in in a r t ma s ı i le g ö - r ü lü r . K a s yo r u l ma la r ın a k a r ş ı, s ıc a k b a n yo v e ma s a j i le , k a n v e le n fa s ir k ü - la s yo nu n u n i y i b ir ş e k i ld e s a ğ la n ma s ı ş a r t t ır . S p o r t if fa a l i ye t le r i le k a s la r g e l iş t ir i le b i l ir . S in ir h a r a b i ye t in e b a ğ l ı o la r a k v e ya k a s la r ı n a z ç a l ış ma la r ı i le k a s ya p ıd a b ir k ü ç ü l me me yd a na g e ld iğ in d e " a t r o fi" d e n s ö z e d i l ir . 1 m m3 ' l ü k k ü ç ü k b ir k a s d o k u s u n d a ya k la ş ık o la r a k 2 0 0 ç iz g i l i k a s l i f i v e 7 0 0 k a d a r k a p i l le r b u lu n u r . D in le n me ha l in d e bu k a n a lc ık la r ın p e k ç o ğ u a ç ık d u r u md a d ır . B ö yle c e k a s d o k u s u , iht i ya c ı o la n k a n ı r a h a t lık la a l m ış o lu r . K a s d o k u s u iç in d e bu lu n a n s ü t a s ' ıt i, k a p i l le - r in g e n iş le me s in e yo l a ç a r . İ s k e le t k a s la r ın ın b ü yü k bö lü mü k ir iş ya p ı la r a r a c ı l ığ ı i le k e m ik le r ü z e r in e t u t u nu r la r . A n c a k , yü z d e bu lu n a n ba z ı k a s la r ( m i m ik k a s la r ) d o ğ r u - d a n k e m ik ya p ı ya t u t u n mu ş la r d ır . K ir i ş ya p ı la r ın fo n k s i yo n e l ö n e m i ç o k fa z - la d ır . Ka s ı l ma i le o r t a ya ç ık a n k u v v e t le r in a z a m i m ik t a r d a v e d o ğ r u d a n i lg i l i k e m ik ya p ı ya a k t a r ı l ma s ı n d a k ir iş ya p ı la r ö ne m l i r o l o yn a r la r . A yr ıc a b ir e k - le md e , d e ğ iş ik e k s e n le r e g ö r e t e s ir e d e n k a s la r ın fo n k s i yo n la r ı ( e k le m e k s e n i v e ha r e k e t in yö nü b a k ı m ı n d a n ) ve k u v v e t le r i n a k t a r ı l ma s ı i le i lg i l i o l ma k ü z e r e k a s k ir iş le r i b a z e n ö z e l b ir ya p ı v e mo r fo lo j ik b ir k a r a k t e r d e k a z a nm ış la r d ır . U z u n k a s la r ın e t r a fın ı b ir ma nş o n g ib i ç e v ir e n a p e n e vr o t ik k ı l ı f la - r ı a r d ır . K a s la r ın ü z e r le r in i ö r t e n ya p ı l a r b a z e n d a h a z a y ı f b ir k a r a k t e r g ö s - t e r ir le r . B u n la r a fa s ia ( fa s c ia e ) a d ı v e r i l ir . B u t ü r fa s ia ö r t ü le r i d a ha ç o k a y n ı fo n k s i yo nu ye r in e g e t ir e n k a s la r ı b ir a r a ya t o p la r . B ö y le c e b ir b a k ı ma k a s g r u p la r ı d a fo n k s i yo n e l o la r a k a yr ı l m ış o lu r la r . 14 B a z e n, ya s s ı la ş a n ve g e n iş le ye n a p e n e vr o t ik ya p ı, o ld u k ç a s a ğ la m k o - r u yu c u b ir d u va r g ö r e v in i yü k le n ir . B u n a e n g ü z e l ö r n e k , be l v e s ır t bö lg e - s in d e ye r a la n , g e n iş v e ya yg ın ya p ıd ır ( fa s c ia e t ho r a - c o lu mb a l is ) . K a lp K a sı : D ü z v e ç iz g i l i k a s ın ö z e l l i k le r in i b e r a b e r c e g ö s t e r ir . F a k a t , ç iz g i l i k a s ö z e l l iğ i g ö s t e r me s i n e k a r ş ı l ık , bu k a s ya p ıs ın d a n o ld u k ç a a ç ık fa r k l ı l ık la r ı d a v a r d ır . İ nc e ( h is t o lo j ik ) ya p ıs ın a g ir me d e n, k a lp k a s ın ın ö z e ll ik le r i, ş u ş e k i ld e ö z e t le n e b i l ir : K a lp k a s ı h ü c r e le r i he r h a n g i b ir ö z e l l i k g ö s t e r me d e n d a l la n ır la r ve b ü - yü k lü k le r i ya k la ş ık o la r a k 1 0 0 m ik r o n k a d a r d ır . K a lp k a s ı h ü c r e le r i b ir b ir le r i a r d ı n a b a ğ la n m ış s o n la n ma la r ha l i n d e d ir . B ö yle c e k a lb i n b ü t ü n k a s hü c r e le r i, o r t a k b ir a ğ o lu ş t u r u r la r . K a s h ü c r e le r in i n b ir b ir le r in e e k le n me ye r le r in d e " d is c i int e r c a la r e s " a d ı ve r i le n ya p ı la r me yd a na g e l m iş t ir . K a lp k a s ı d e v a m l ı ç a l ış ma ö z e l l iğ in e s a h ip t ir . S ık ı o lu ş mu ş b ir k a p i l le r a ğ a r a c ı l ığ ı i le k a n b e s le n me s i e k s ik s i z s a ğ la n ır . Ç iz g i l i k a s ya p ıs ın d a o l ma - s ın a r a ğ me n, o t o no m s is t e m t a r a f ın d a n u ya r ı l ır . K a lp k a s ı n d a r e je n e r a s yo n me yd a na g e l me z . A n c a k , k a lp k a s ın d a bü - yü me ( h yp e r t - r o p h ie ) o r t a ya ç ık a b i l ir . K a lp k a s ı n ın , o t o no m s i n ir s is t e m i d ış ı nd a , k e n d is in e a it o la n v e k a lb in d u va r ya p ıs ı iç in d e bu lu n a n b ir s i n ir s e l u ya r ı d ü z e n i d a ha v a r d ır . B u s is t e m i n d ü z e n l i o la r a k ç a l ış ma s ı ve bö lü m le r a r a s ın d a i le t i k o o r d ina s yo n u s a ğ la ma s ı, k a lb in no r ma l fo n k s i yo nu iç in s o n d e r e c e d e ö ne m l id ir . S İN İR D O K U S U C a n l ı o r g a n iz ma d a u ya r ı la r ın a l ın ma s ı, d u r u ma g ö r e d e ğ iş t ir i l me s i ve i le t i l me s i s in ir s is t e m i t a r a f ın d a n s a ğ l a n ır . A nc a k bu d u r u md a c a n l ı ç e vr e ye h e m u yu m s a ğ la ya b i l ir . A yr ıc a iç o r g a n la r ın k a r ş ı l ık l ı d ü z e n iç in d e ç a l ış ma - la r ı d a s a ğ la n ır . B ö y le ö n e m l i b ir g ö r e v i yü k le n m iş b u lu n a n s in ir s is t e m i, bü t ü nü i le " s in ir d o k u s u " t a r a fı n d a n m e yd a n a g e t ir i l ir . E mb r i yo lo j ik o la r a k e k t o d e r md e n g e l iş e n s i n ir d o k u s u , d iğ e r d o k u la r a g ö r e hü c r e b a k ı m ın d a n d a - h a z e n g in b ir ya p ı g ö s t e r ir . S in ir d o k u s u nu o lu ş t u r a n t e me l e le ma n la r ş u n la r - d ır : S in ir h ü c r e s i ( n e u r o n) S in ir h ü c r e s i u z a nt ı la r ı ( d e nd r it v e a x s o n= n e u r it ) D e s t e k h ü c r e le r i ( ne u r o g lia = g l ia ) B u e le ma n la r a r a s ın d a , be s le y ic i k a n d a ma r la r ıd a v a r d ır . S in ir h ü c r e s i ( n e u r o n) : S in ir h ü c r e le r i , o mu r i l ik v e b e y in d e k i g r i c e vh e r d e ö ne m l i m ik t a r d a bu lu n u r la r . A yr ıc a , vü c u d u n d e ğ iş ik ye r le r i n d e d ü - ğ ü m le r h a l in d e b ir a r a ya g e l m iş o la r a k d a b u lu n u r la r . B u n la r a " g a n g l io n " a d ı v e r i l ir . S a d e c e b e y in k a bu ğ u nd a ( c o r t e x) 1 4 m i l ya r c i v a r ın d a s in ir hü c r e s in in bu lu n d u ğ u a r a ş t ır ıc ı la r t a r a fı n d a n b e l ir t il me k t e d ir . 15 S in ir hü c r e le r in in b ü yü k lü k le r i d e ğ iş i k t ir . B e y i n c ik ( c e r e b e l lu m) k a - bu ğ u nd a bu lu n a n v e bo y la r ı ya k la ş ık 4 mik r o n o la n s in ir h ü c r e le r i e n k ü ç ü k - le r id ir . S in ir hü c r e le r i n in e n b ü yü k le r i is e , ç a p la r ı 1 3 0 m ik r o n k a d a r o la n v e b e y in k a bu ğ u nd a ( c o r t e x) bu lu n a n mo t o r me r k e z le r d e ye r a la n hü c r e le r d ir ( B e t z ' in p ir a m id a l d e v h ü c r e le r i) . S in ir hü c r e le r i h iç b ir z a ma n bö lü ne r e k ye - n i le n me z le r . B u ö n e m l i b ir ö z e l l ik t ir . B u ba k ı md a n, h a r a b i ye t e u ğ r a ya n b ir s in ir d o k u s u nd a ye n id e n o lu ş u m s a ğ la n a ma z . H e r s i n ir hü c r e s i, e n a z ın d a n b ir u z a nt ı iht iv a e d e r . S in ir h ü c r e le r i t a r a f ın d a n a l ın a n u ya r ı la r , bu u z a nt ıla r ü z e r in d e n i le t i l ir . U z a nt ı la r a " nö r it " ( n e u r it ) , nö r it le r in hü c r e d e n a yr ı ld ık la r ı ye r e d e " p o l" a d ı v e r i l ir . S i n ir hü c r e le r i, iht i v a e t t ik le r i u z a nt ı s a y ıs ın a g ö r e s ın ı f la n d ır ı la b i l ir . B u n a g ö r e , a ş a ğ ıd a k i ö r n e k le r v e r i le b i l ir . B ir u z a nt ı l ı ( u n ip o la r ) s in ir h ü c r e le r in e g ö z ü n r e t in a s ı n d a r a s t la n ır . B u n la r ın s a d e c e a k s o n la r ı v a r d ır , d e nt r it le r i yo k t u r . İ k i u z a nt ıl ı ( b ip o la r ) s in ir h ü c r e le r i ba z ı g a n g l io n la r d a bu lu n u r la r ( k u la ğ ın g a n g l io n s p i- r a le ' s i n d e ) . A k s o n la r ı d ış ı n d a , d e nt r it le r i d e v a r d ır . O mu r i l ik ( me d u l la s p in a l is ) ö n bo yn u z ( c o r nu a nt e r io r ) hü c r e le r i is e ç o k u z a nt ıl ı ( mu lt ip o la r ) ya p ı g ö s t e r ir l e r . P s e u d o u n ip o la r s in ir hü c r e le r i is e ; s p in a l g a n g l io n la r d a bu lu n u r la r . Ç o k u z a nt ı l ı s i n ir hü c r e le r i ç o k d e ğ iş i k fo r md a o la b i l ir le r . U z a nt ı la r , b ir a ğ a ç d a l la n ma s ı g ib i g ö r ü nü m o r t aya k o ya r la r . K ıs a d ır la r ve h ü c r e ya k ın ı n d a b u lu nu r la r . B u n la r a " d e nt r it " a d ı ve r i l ir . B u n a k a r ş ı l ık b ir b ir le r i n e p a - r a le l o lma k ü z e r e b ir a r a ya g e l m iş , u z u n s in ir l i f le r in in o lu ş t u r d u ğ u ya p ı la r a is e " a xo n " ( a k s o n) d e n ir . K e nd is i b ir s in ir h ü c r e s i o l ma ma s ı n a k a r ş ı l ık , u ya - r ıla b i le n ve u ya r ı l ma s o nu c u ho r mo n a l s a lg ı ya p a n be z hü c r e le r i n i b u r a d a ö ne m le b e l ir t me k g e r e k ir . B u na ö r n e k o la r a k , d ie n c e p h a lo n d a bu lu n a n v e s e k r e s yo n ya p a n h ü c r e le r ve r i le b i l ir . S i n i r H ü c r e si U z a n t ı s ı ( N e u r it = A k s o n ) : H e r s in ir hü c r e s i s a d e c e b ir " a xo n" ( a k s o n) iht i v a e d e r . B u u z a nt ın ın g ö r e v i ö nc e l ik le u ya r ı la r ı i le t me k - t ir . D e ğ iş ik u z u n lu k t a d ır la r ve u z u n lu k la r ı ya k la ş ık o la r a k 1 me t r e y i b u la n la - r ı d a v a r d ır . Ak s o n, d ış a r ıd a n b ir ö r t ü i le k u ş a t ı l m ış t ır ve k e nd is in i s a r a n ö r - t ü ile b ir l ik t e " s in ir l i f i" o la r a k t a r i f e d i l ir . Y e t iş k i n in s a n la r d a b ü t ü n s in ir a k s o n la r ı, m i ye l in l i b ir ö r t ü ile ç e p e ç e vr e k u ş a t ıl m ış t ır . B u ö r t ü be l ir l i a r a - l ık la r i le d ü ğ ü m ş e k l in d e bo ğ u m la r me yd a n a g e t ir ir . B u n la r a " R a n v ie r bo - ğ u m la r ı" a d ı v e r i l ir . S a d e c e bu bo ğ u m l a r d a n ma d d e d i ffü z yo nu ya p ı l ır v e bö y le c e a k s o nu n b e s le n me s i s a ğ la n ır . M ye l in ö r t ü , d ış a r ıd a n ik i n c i b ir k ı l ı f i le t e k r a r k u ş a t ıl m ış t ır . B u ik in c i ö r t üye d e " S c h w a n n k ı l ı f ı" a d ı v e r i l m iş t ir . B e y i n v e o mu r i l ik t e bu lu n a n s in ir a k s o n la r ı, e n d ış t a k i S c h v v a n n k ı l ı f la r ın ı k a yb e d e r le r ve s a d e c e m i ye l i n ö r t ü s ü ile k a l ır la r . B ö yle c e ; m i ye l in k ı l ı f ı n ın b e ya z l ığ ı n d a n d o la y ı, be y i n v e o mu r i l i k t e k i bu bö lg e le r , a ç ık r e nk t e g ö r ü lü r - le r . 16 D e s t e k h ü c r e le r i ( ne u r o g lia = g l ia ) : B u hü c r e le r , s in ir d o k u s u n u n d e s t e k v e be s le n me hü c r e le r id ir . D e s t e k hü c r e le r i d e k e n d i a r a la r ın d a a ş a ğ ıd a k i ş e - k i ld e a yr ı l ır la r B ü yü k hü c r e le r ( ma k r o g lia ) K ü ç ü k hü c r e le r ( m ik r o g l ia ) B u r a d a s ö z ü e d i le n b ü yü k hü c r e le r , g l i a n ın e s a s ya p ıs ın ı o lu ş t u r u r la r . G l ia hü c r e le r i, s in ir h ü c r e le r i a r a s ı n d a k i bo ş lu k la r ı d o ld u r u r la r . Ö t e ya n d a n ; b a z e n g l ia h ü c r e s i, a yn e n s in ir s is t e m i n i n bö lü m le n me s in e u yg u n o la r a k , " s a nt r a l g l ia " ve " p e r ife r g l ia " ş e k l i n d e b ir a y ır ı m i le d e t a r if e d i l ir . G l ia n ın g ö r e v le r i k ıs a c a a ş a ğ ıd a k i g ib i b e l ir t il e b i l ir : S a nt r a l s in ir s is t e m i n d e k i t r a n s p o r t o la y ı n d a ye r a l ır la r . İ z o la s yo n v e mu k a v e me t e ( s a v u n ma ) h i z me t e d e r le r . S in ir d o k u s u n u n ya r a la n ma la r ın d a n s o nr a p r o li fe r e o lu r la r . S in ir h ü c r e le r in i b e s le n me le r in i s a ğ la r la r H A R E K E T S İS T EM İ İ s k e le t ( ve ya k e m ik le r ) i le k a s la r ; h a r e k e t s is t e m in i me yd a na g e t ir ir le r . C a n l ı, b u s is t e m le r in o lu ş t u r d u ğ u o la n a k la r i le b u lu n d u ğ u o r t a md a ye r d e ğ iş - t ir e b i l ir v e ha ya t i iht i ya ç la r ın ı g id e r e b i l ir . C a n l ı n ın bu lu n d u ğ u o r t a md a ye r d e ğ iş t ir me s i v e is t e n i le n h a r e k e t le r i ya p ma s ı, me k a n ik b ir o la y ın v a r l ığ ın ı o rt a ya k o ya r . A yr ıc a , ha r e k e t s is t e m i iç e r s in d e ye r a la n ba z ı k a s la r ( m i m ik k a s la r ı) a r a c ı l ığ ı i le in s a n yü z ü n g ö r ü n ü ş ü n d e ( m i m ik ) b a z ı d e ğ iş ik l ik le r ya - p ı la b i ld iğ i g i b i, in s a n ın k o nu ş ma s ı v e y a n e fe s a la b i l me s i g ib i h a ya t i fa a l iye t le r i d e g e n e b ir s ır a k a s t o p lu lu ğ u t a r a f ın d a n g e r ç e k le ş t ir i l ir . İ n s a n v ü c u d u nu n ç a t ıs ı n ı ( d e s t e k ya p ıs ın ı) is e is k e le t s is t e m i o lu ş t u r u r . B u s is t e m fo nk s i yo ne l o la r a k d ü ş ü nü ld ü ğ ü nd e , k e nd i iç e r is in d e ; k e m ik le r , e k le m le r ve b a ğ la r d a n o lu ş mu ş t u r . B u n la r ın ya n ıs ır a , d e ğ iş ik ya p ı la r d a v e ç e ş it l i e k le m le r d e ye r a la n ve ç e ş it l i g ö r e v le r yü k le n m iş o la n k ık ır d a k la r ı d a u n u t ma ma k g e r e k ir . Ç o ğ u z a ma n, e k le m i ya p a n k e m ik le r in fo n k s i yo n e l yü - z e y le r i, i n c e k ık ır d a k b ir t a b a k a i le ö r t ü ld ü ğ ü g i b i, ş e k i l o la r a k b ir b ir le r in e u yu m s a ğ la ma ya n e k le m yü z e y le r i a r a s ın d a d a k ık ır d a k ya p ıd a n o lu ş mu ş d e - ğ iş ik ş e k i l l i ya p ı la r b u lu n u r . B ö yle c e , ö z e l ya p ıd a k i bu k ık ır d a k o lu ş u m la r i le e k le m yü z e y le r i b ir b ir le r in e u yg u n b ir h a le g e t ir i l ir v e fo nk s i yo n iç e r is in d e u yu m lu b ir bü t ü n lü k o lu ş t u r u r la r . Y u k a r ıd a be l ir t i le n v e is k e le t s is t e - m i n in ö n e m l i k ıs ı m la r ın ı o lu ş t u r a n ya p ı la r , h a r e k e t s is t e m in i n p a s i f e le ma nla r ıd ır . H a r e k e t in o la b i l me s i iç in be l ir l i b ir k u v ve t e iht i ya ç v a r d ır . B u iş le m, h a r e k e t s is t e m in i n ö ne m l i e le ma n la r ı o la n k a s ya p ı t a r a fı n d a n s a ğ la n ır . B ö yle c e k a s la r , ha r e k e t s is t e m i n in a k t if e l e ma n la r ın ı o lu ş t u r u r la r . K a s la r ın ç a - l ış ma s ı i le o r t a ya ç ık a n k u v v e t le r i lg i l i k e m ik le r e ö z e l ya p ıd a k i k ir iş le r ( b a ğ la r ) a r a c ı l ığ ı i le i le t i l ir . 17 B u n a g ö r e ; ç o k ö z e l b ir k ıs ı m k a s la r ( m i m ik k a s la r g ib i) ha r iç b ü t ü n k a s la r ın b a ş la ng ıç ve s o n la n ma ye r le r i nd e k ir iş ya p ı la r bu lu n u r . A yr ıc a , ba - z e n o ld u k ç a in c e ba z e n d e k a l ı n ya p ı la r ha l i n d e k a s la r ı s a r a n fa ys a ( fa s c ia e ) a d ı ve r i le n ö r t ü le r va r d ır . V ü c u t a ğ ır l ığ ın ın ya k la ş ık o la r a k % 5 0 - 7 0 k a d a r ın ı ha r e k e t s is t e m in i o lu ş t u r a n e le ma n la r me yd a na g e t ir ir . B u s is t e m i n b e s le n me s i i le i lg i l i o la n, k a n d a ma r la r ı v e le n f s is t e m i d e ö n e m l i g ö r e v le r yü k le n ir le r . K a s la r ın u ya - r ıl ma la r ı s in ir s is t e m i t a r a f ın d a n s a ğ la n ır v e is t e n e n ha r e k e t le r bö yle c e o r t a - ya ç ık a r . K e mi k le r v e K a s la r K e mi k le r İ n s a n v ü c u d u nu n b ü yü k lü ğ ü ve fo r mu n u t e me ld e ; b e l ir l i e s a s la r iç in d e o lu ş mu ş v e be l ir l i b ir s is t e m i le b ir a r a ya g e l m iş is k e le t s is t e m i o lu ş t u r u r . V ü c u d u n d ış g ö r ü n ü ş ü , b ir b a ş k a d e y iş le , v ü c u d u n mo d e la j ı, h a r e k e t s is t e m in i n ö ne m l i b ir k o mp o ne nt i o la n k a s la r v e a yn ı z a ma n d a yu mu ş a k d o k u ile s a ğ la n ır . H a r e k e t s is t e m in in p a s i f e le m a n la r ı n ı o lu ş t u r a n k e m ik le r ; ş e k i l, d u - r u m v e fo nk s i yo n e l ya p ı o la r a k d e ğ iş ik ö z e ll ik le r g ö s t e r ir le r . Ö r ne ğ in ; k e m ik s is t e m i, k o r u yu c u b ir ya p ı o la r a k d ü ş ü nü le b i l ir . B u n a g ö r e , be y in ve o mu r i l i k b ir e r k o r u yu c u k e m ik ya p ı iç i n d e b u lu nd u k la r ı g ö r ü lü r . A y n ı ş e k i ld e g ö ğ ü s bö lü mü n d e ye r a la n k a lp v e a k c iğ e r le r d e , k a bu r g a la r ın ve ya r d ı mc ı d iğ e r k e m ik le r in o lu ş t u r d u ğ u b ir k a fe s iç i n d e ye r a l ır la r . Ke m ik ya p ı n ın o lu ş ma s ın - d a " a z a m i a ma ç e ld e e t me ve a yn ı z a m a nd a ik t is a d i h a le u y ma ya " d ik k a t e d i l m iş t ir . B u b a k ı md a n k e m ik le r ya p ı o la r a k ma s if b ir o r g a n h a l in d e o lu ş - ma m ış la r d ır . K e m ik le r in a n a ya p ı la r ı, ç o k s a y ıd a k e m ik t r a b e k ü l le r in d e n ( bö l me le r in d e n) ve bu bö l me le r a r a s ın d a k i bo ş lu k la r d a n o lu ş mu ş t u r . İ n s a n vü c u d u nd a bu t a r ife u y ma ya n k e m ik ya p ı ya he me n h e me n h iç r a s t la n ma z . Ö t e ya n d a n, k e m ik bö l me le r i n o lu ş ma s ın d a s o n d e r e c e d e g ü z e l m i ma r i b ir t a r z v a r d ır . B u r a d a , t r a b e k ü i le r in b a s ın ç la r a v e g e r me k u v v e t le r in e k a r ş ı d ü z e nle n m iş b ir ya p ı ya s a h ip o ld u k la r ı g ö r ü l ü r . B ö yle c e k e m ik le r , s t a t ik d u r u ma v e k a s ç e k me le r in e k a r ş ı fo nk s i yo n e l b ir ya p ı k a z a n m ış o lu r la r . B ü t ü n k e m i k - le r s a ğ la m b a ğ d o k u s u nd a n ya p ı l m ış b i r ö rt ü ( p e r io s t ) i le s a r ı l m ış la r d ır . B u ö rt ü a r a c ı l ığ ı i le i le r le ye n k a n d a ma r la r ı ve s in ir le r , ç o k in c e k a na lc ık la r d a n g e ç e r e k k e m iğ in iç le r i n e k a d a r u z a n ır l a r . K e m iğ i n b e s le n me s i d e b u ş e k i ld e s a ğ la n m ış o lu r . B u na k a r ş ı l ık k e m ik bo ş lu k la r ı iç i n d e b u lu n a n k e m ik i l iğ i, k e m ik ü z e r in d e o lu ş mu ş k ü ç ü k k a na lc ı k la r d a n g e ç e r e k g e le n d a ma r la r d a n d o ğ r u d a n be s le n ir . B u d e l ik le r e fo r a me n nu t r ic iu m a d ı v e r i l ir . Ü z e r le r i p e r io s t t a r a fın d a n s a r ı l m ış bu lu n a n k e m ik le r d e , e k le me iş t ir a k e d e n yü z e y le r d e p e r io s t b u lu n ma z . Y a r a la n ma la r d a ve k e m iğ in e n i n e bü yü - me le r in d e p e r io s t u n ö n e m i ç o k fa z la d ır . 18 K e m ik le r in iç bo ş lu k la r ın a b a k a n yü z e y le r i d e y i n e ç o k in c e b ir ö r t ü ile d ö ş e n m iş t ir . " E nd o s t " a d ı ve r i le n bu y a p ı, k e m ik i l iğ i ve k e m ik a r a s ın d a k i s ın ır d a ye r a l ır . K e mi ğ i n Y a p ı sı : K e m ik le r in d ış yü z e y i n d e , in c e v e ya k a l ın o lma k ü z e r e o lu ş mu ş s a ğ la m ( t ık ız ) b ir t a b a k a va r d ır . B u t a b a k a ya s u s bt a nt ia c o r t ic a l is v e ya s u bt a nt ia c o mp a c t a a d ı v e r i l ir . B u s a ğ la m ya p ıd a k i t ık ız t a ba k a la r a r a s ın d a is e , d a h a yu mu ş a k b ir o lu ş u m g ö s t e r e n b ir bö lü m v a r d ır . B u n a d a s u bt a nt ia s p o ng io s a d e n ir . S u bt a nt ia c o mp a c t a , u z u n k e m ik le r d e ö z e l l ik le d ia f iz k ıs m ı n d a ç o k s a ğ - la m b ir ya p ı la ş ma g ö s t e r ir . B u n a k a r ş ı l ık s u b s t a nt ia s p o ng io s a is e , b u t ü r k e m ik le r in e p i f iz le r in d e bu lu n u r . D a h a ö nc e d e be l ir t i ld iğ i g ib i, bu bö lg e le r - d e ö z e l l ik le k u v v e t le r in g e ç iş yö nü n e b a ğ l ı o la r a k b ir t a k ı m bö l me le r o lu ş u r . B ö yle c e bö lme le r a r a s ı n d a o lu ş a n k ü ç ü k o d a c ık la r , s ü ng e r i ms i b ir g ö r ü nü m o rt a ya k o ya r la r . B o ş lu k la r k e m ik i l iğ i i le d o ld u r u l mu ş t u r . B ü t ü n k e m ik le r p e r io s t a d ı v e r i le n in c e b ir t a b a k a i le s a r ı l m ış la r d ır . B u t a b a k a k e m ik iç in h a ya t i ö ne m i t a ş ır . P e r io s t ( p e r io s t e u m) s a ğ la m ya p ıd a b ir ö rt ü o lu p , e k le m yü z le r i d ış ın d a k e m iğ i b ü t ü nü i le s a r a r . Ke m iğ in e k le me iş t ir a k e d e n yü z le r i is e a yr ı ya p ıd a - k i k ık ır d a k la r t a r a f ın d a n d ö ş e n ir . B u k ık ır d a k ya p ı, bu lu n d u ğ u ye r e ve fo nk - s i yo n u n a g ö r e fa r k l ı k a l ı n l ık la r d a o la b i l ir . P e r io s t k u v v e t li b a ğ d o k u s u nd a n o lu ş m u ş t u r . Ze ng in d a ma r ve s in ir le r p e r io s t a r a c ı l ığ ı i le k e m iğ in iç le r i n e k a d a r u z a n ır la r ve ö z e l l ik le k e m iğ i n s e r t k a bu k k ıs m ı n d a ( s u s t a nt ia c o mp a c t a ) d a lla n ır la r . D a ha ö nc e d e b e l ir t ild iğ i g ib i, p e r io s t t a n g e le n k a n d a ma r la r ı, k e m iğ in k o mp a k t ya p ıs ı n ın be s le n me - s in i s a ğ la r . Ke m ik i l iğ in i n be s le n me s i is e , k e m ik le r ü z e r i n d e b u lu n a n ve fo - r a me n nu t r ic iu m a d ı v e r i le n d e l ik le r d e n g e ç e n d a ma r la r yo lu i le s a ğ la n ır . K e m ik i l iğ i ( me d u l la o s s iu m) t a z e k e m ik le r d e k e m ik iç in d e k i bo ş lu k la r ı ( u z u n k e m ik le r d e c a vu m me d u l la r e ) d o ld u r u r . R e n g in e g ö r e k ır m ız ı ve s a r ı o l ma k ü z e r e ik i ye a yr ı l ır . S t e r n u m, c o s t a e , ve r t e br a la r ın g ö vd e le r i, e l ve a ya k k e m ik le r in i n g ö vd e le r i n d e v e u z u n k e m ik le r in d e e p i f iz le r in d e k ır m ız ı k e m ik i l iğ i b u lu n u r . Ke m ik i l iğ in i n d e ğ iş ik r e nk d u r u mu , ya ş a b a ğ l ı o la r a k d a o r t a ya ç ık a r . Ke m ik i l iğ i, e r k e n ya ş la r d a d a ha k ır m ız ı ik e n i le r i ya ş la r d a fa z la ya ğ iht i v a e t me s in e b a ğ l ı o la r a k r e ng i s a r ı mt ır a k b ir d u r u ma d ö n e r . Ş e ki l le r i n e G ö re K e mi k le r K e m ik le r d ış g ö r ü nü ş le r in e v e fo r m la r ı n a g ö r e a ş a ğ ıd a k i g ib i b ir k a ç g r u p a lt ın d a in c e le n ir le r : U z u n k e m ik le r ( o s s a lo ng a ) : B u k e m ik l e r v ü c u d u n s e r be s t k ıs ı m la r ın d a bu lu nu r la r . Ko l, ö nk o l, u y lu k v e ba c a k k e m ik le r i b u g r u p iç in d e ye r a l ır la r . B u k e m ik le r i n g ö vd e le r i n in iç in d e b ir bo ş lu k va r d ır . 19 B o ş lu k iç in d e is e k e m ik i l iğ i bu lu n u r . K e m ik i l iğ in in r e ng i ç o c u k la r d a k ır m ız ı, ya ş l ı la r d a is e k a h v e r e n g i g ö r ü nü md e d ir . U z u n k e m ik le r in u ç la r ın a is e e p i f iz ( e p ip h ys is ) , ik i u c u a r a s ın d a k a la n e s a s k ıs ı m la r ın a d ia f iz ( d ia p h ys is ) , a d ı ve r i l ir . Ö z e l l ik le e k s t r e m it e k e m ik le r in in e p i f iz le r i k a l ı n la ş ır la r ve bu k ıs ı m la r ı i le k o mş u k e m ik le r a r a s ın d a e k le m le ş me le r ya p a r la r . U z u n k e - m ik le r in d ia f iz le r in i n d u v a r ya p ıs ı o ld u k ç a s a ğ la m k o mp a k t b ir o lu ş u m g ö s - t e r ir . B u ya p ı e p i f iz le r e d o ğ r u g it t ik ç e z a y ı f la r . B ö y le c e , u z u n k e m ik le r in u ç la r ı n d a , b ir t a k ı m bö lme le r i le o d a c ı k la r ş e k l in d e o lu ş mu ş s ü ng e r i ms i ( s p o n g io s ) b ir ya p ı k a r a k t e r i o r t a ya ç ı k a r . B u s p o ng io s ya p ı iç in d e o lu ş mu ş bö l me le r , b a s ın ç v e k a s ç e k me le r in d e k i k u v v e t le r in i le t i l me s in e g ö r e m i ma r i b ir k a r a k t e r k a z a n m ış la r d ır . U z u n k e m ik le r d e e p i f iz v e d ia f iz a r a s ı n d a k i s ın ır d a , b ir k ık ır d a k g e ç iş ha t t ı ve ya ç iz g is i bu lu nu r . B u k e m ik le r d e u z u n lu ğ u - n a o la n g e l iş i m bu bö lg e d e s a ğ la n ır . Y a s sı K e mi k l e r ( O s sa P la n a ) : B u k e m ik le r , ya s s ı v e g e n iş b ir o lu ş u m g ö s t e r ir le r . Kü r e k k e m iğ i ( s c a p u la ) , k a fa t a s ı k e m ik le r i v e le ğ e n ( p e l v is ) k e - m ik le r i, bu g r u p iç in ö r n e k o la r a k v e r i le b i l ir . Y a s s ı la ş m ış s ık ı ya p ıd a ik i ( k a bu k ) t a ba k a i le , bu ik i t a b a k a a r a s ı nd a bu lu n a n d a h a z a y ı f ya p ıd a k i ( s p o n g io s ) bö lü md e n o lu ş u r . İ k i d ış t a b a k a s a ğ la m v e k o mp a k t b ir ya p ıd a d ır . B u ya p ı ya s u b s t a nt ia c o mp a c t a a d ı v e r i l ir . S p o n g io s k ıs ı m is e " d ip lo e " a d ı i le b e l ir t i l ir . K ı sa ke mi k l e r ( O s sa B re v i a ) : E l ve a ya k is k e le t i iç e r is in d e bu t ü r k e m ik le r bu lu n u r . B u k e m ik le r in g ö v d e s i z a y ı f ya p ıd a s p o ng io s o lu ş u m ( s u b s t a nt ia s p o ng io s a ) g ö s t e r ir ir . S p o n g io s ya p ın ı n t a ma m ı ç e p e - ç e vr e s ık ı ya p ıd a k o mp a k t b ir t a ba k a ( s u b s t a nt ia c o mp a c t a ) ile s a r ı l m ış t ır . B u k e m i k - le r d e , u z u n k e m ik le r d e o ld u ğ u g i b i, d ia f iz v e e p i f iz k ıs ı m la r ı a y ır d e d i le me z . G e ne l l ik le k ü p v e p r iz ma t ik ş e k i ld e d ir le r . B u lu n d u k la r ı ye r e ve fo nk s i yo n la - r ın a g ö r e e k le m yü z le r i d e t a ş ır la r . Ş e ki l s i z K e mi k l e r ( O s sa P n e u ma t i c a ) : B u k e m ik le r t a r if e d ic i ö z e l b ir ş e k i l g ö s t e r me z le r . K e m ik k ıs ı m la r ın d a n b ir bö lü m g e r i le m iş v e ya d u mu r a u ğ r a m ış t ır . Ke m ik ya p ı iç in d e b ir t a k ı m bo ş lu k la r bu lu n u r . Ke m ik le r i n iç in - d e k i bo ş lu k la r a yn ı z a ma n d a ha v a i le d o ld u r u l mu ş d u r u md a d ır . Y ü z ç e vr e s i nd e bu lu n a n b a z ı k e m ik le r bu n a g ü z e l b ir ö r n e k t ir . Ka fa t a s ı k e m ik le r in d e n O s t e mp o r a le g e ne bu k e m ik le r iç i n ö r ne k o la r a k v e r i le b i l ir . T e mp o r a l k e m ik ş e k i ls iz o lu p , ö z e l b ir t a r i fe u y ma z v e p r o c e s s u s ma s t o id e u s a d ı v e r i le n bö - lü mü k ü ç ü k o d a c ık la r ha l i n d e ve bo ş lu k lu b ir ya p ı g ö s t e r ir ( c e l lu la e ma s t o id e a ) . K e m ik le r in ş e k i l le r i ü z e r in d e k o mş u o r g a n ve o lu ş u m la r ı n ( k a s la r , k a n d a ma r la r ı ve s in ir g ib i) e t k ile r i d e v a r d ır . B a s ın ç t a r z ın d a k i e t k ile r , k e m ik t e b ir d e r in le ş me ( ve ya ç u k u r ) ya r a t ır . B u ç u k u r la r ve ya a ç ık l ık la r d e ğ iş ik la - t in c e a d la r i le be l ir t i l ir . B u a d la n d ır m a d a i mp r e s s io , in c is u r a , s u lc u s , fo s s a , fo v e a g i b i t e r im le r k u l la n ı l ır . 20 B u n a k a r ş ı l ık k a s la r ın ç e k me le r i n e ba ğ l ı o la r a k d a , i lg i l i k e m ik bö lü mle r in d e d ış a r ı ya d o ğ r u b ir ç ık ınt ı v e ya k a ba r ık l ık o r t a ya ç ık a r . B u n la r d a ş e - k i l le r in e g ö r e y in e d e ğ iş ik a d la r la b e l i r t il ir le r . P r o c e s s u s , s p i n a , c r is t a , t u - b e r , t u be r c u lu m, t u b e r o s it a s g ib i. E k le m l e r K e m ik le r b ir b ir le r i i le h a r e k e t s iz ve ya ha r e k e t l i o la r a k b ir le ş ir le r . H a - r e k e t li b ir le ş me d e e k le m le r me yd a n a g e l ir . E k le m le r e k le m a r a d o k u s u nu n ya p ıs ın a , s a h ip o ld u k la r ı k o n v e k s e k le m yü z le r i n in ş e k i l le r in e ve ya s a h ip o ld u k la r ı h a r e k e t e k s e n le r i n e ( d o la y ıs ı i l e h a r e k e t le r in e ) g ö r e s ı n ı f la n d ır ı la b il ir le r . A ra D o ku n u n Y a p ı sı n a G ö r e E k le m l e r H a re k e t si z B i r le ş me l e r ( S y n a rt h r o s i s ) : Y a la nc ı e k le m o la r a k d a t a - n ı m la n ır la r . B u e k le m le ş me le r d e b a z e n ç o k a z b ir h a r e k e t g ö r ü le b i l ir v e ya h iç b ir h a r e k e t bu lu n ma z . B u t ü r k e m ik b ir le ş me le r i, k e m ik le r a r a s ın d a k i b ir - le ş t ir ic i ma t e r ya l in ö z e l l iğ in e v e b ir le ş me ş e k l in e g ö r e k e n d i a r a s ı n d a s ın ı fla n d ır ı l ır . Fi b r ö z B a ğ la n t ı l ı E k l e m ( S y n d e s mo si s) : B u r a d a ik i k e m ik , g e n iş ş e - k i ld e o lu ş mu ş b ir b a ğ v e ya f ib r o s d o k u a r a c ı l ığ ı i le b ir le ş m iş t ir . B a z e n d e , ik i k e m ik a r a s ın d a s a d e c e ç o k d a r b ir b a ğ d o k u s u bö lü mü b u lu n u r . B u t ü r e k - le m le r d e ya ç o k a z ha r e k e t o la b i l ir , ya d a h iç b ir h a r e k e t g ö r ü l me z . Ö n k o l ve b a c a k k e m ik le r i a r a s ın d a k i me m b r a n a i nt e r o s s e a v e k a fa k e m ik le r in i n s u t u r a l ( d ik iş s i) b ir le ş me le r i, b u g r u p e k le m le ş me ye ö r n e k o la r a k ve r i le b i l ir . K ı kı rd a k B a ğ la n t ı lı E k l e m ( S y n c h o n d r o s l s ) : İ k i k e m ik a r a s ın d a k i b ir le ş me , h ya l in k ık ır d a k a r a c ı l ığ ı i le o lu ş u r . B u r a d a g e ç ic i b ir d u r u m s ö z k o nu s u d u r v e d a h a i le r i ya ş la r d a a r a d a k i k ık ır d a k t a b a k a d a k e m ik le ş e r e k o r - t a d a n k a lk a r . G ö ğ ü s k e m iğ i ( s t e r nu m) i le k a bu r g a la r a r a s ın d a k i e k le m le r bu - n a ö r ne k o la r a k ve r i le b i l ir . K e mi k B a ğ la n t ı lı E k le m ( S y n o st o si s) : B u r a d a , ik i k e m ik a r a s ın d a k i b ir le ş me , k e m ik le ş m iş b a ğ ve ya k ık ır d a k d o k u a r a c ı l ığ ı i le o lu ş u r . Ka fa k e - m ik le r i a r a s ı n d a k i s u t u r a la r ın d a ha i le r i ya ş la r d a k e m ik le ş e r e k o r t a ya k o yd u k la r ı e k le m ş e k l i ve r i le b i le c e k e n t ip ik ö r ne k t ir . H a r e k e t li b ir le ş me le r ( d ia r t hr o s is ) : B u ş e k i ld e b ir le ş me le r in e n b ü yü k ö z e ll iğ i, e k le m i o lu ş t u r ma k iç in b ir a r a ya g e le n k e m ik le r in , b ir b ir le r in e g ö r e i le r i d e r e c e d e h a r e k e t li d u r u m o r t a ya k o y ma l ıd ır . B u d u r u md a g e r ç e k e k le md e n s ö z e d i l m iş o lu r . D ia r t hr o s e k le m l e r in o r t a k ö z e l l ik le r i ş u n la r d ır : E k le m yü z le r i E k le m k a p s ü lü E k le m bo ş lu ğ u E k le m s ı v ıs ı 21 E k le m Y ü z l e r i ( F a c i e s A r t i c u l a ri s) : K e m ik le r in e k le m ya p a n u ç la r ı, bu e k le m in ha r e k e t ö z e l l iğ i n e g ö r e ş e k i l le n m iş le r d ir ve ö z e l b ir ya p ı g ö s t e - r ir le r . H a r e k e t e k a t ıla n yü z le r , e k le m i n d u r u mu n a g ö r e h ya l in v e ya f i br ö z k ık ır d a k i le d ö ş e n m iş t ir . E k le m le r in fo nk s i yo n e l yü z e y le r in i d ö ş e ye n b u ö r - t ü le r d e ğ iş ik k a l ı n l ık la r d a o lu p , ha r e k e t s ır a s ın d a o r t a ya ç ık a n k u v v e t le r in k a r ş ı la n ma s ın ı ve a yn ı z a ma n d a a r t ik ü l e e d e n k e m ik yü z e y le r i n a ş ın ma la r ın ı ö n le y ic i r o l o yn a r . B a z ı e k le m le r d e k a r ş ı l ık l ı e k le m yü z le r i s o n d e r e c e d e g ü z e l u yu m g ö s - t e r ir le r . B u n a k a r ş ı l ık b a z ı e k le m le r d e is e ( ç e ne e k le m i g ib i) k a r ş ı l ık l ı k e m ik ya p ı la r ın ş e k i l b a k ı m ı n d a n u yu m la r ı ç o k z o r d u r . B u d u r u md a e k le m yü z le r in i n fo nk s i yo n e l u yu mu , e k le m a r a l ığ ın d a ye r bu la n k ık ır d a k b ir ya p ı ( d is c u s v e ya me n is c u s ) a r a c ı l ığ ı i le s a ğ la n ır . B a z e n d e , e k le m ç u k u r u nu n e k le m b a - ş ın a g ö r e ç o k k ü ç ü k o ld u ğ u g ö r ü lü r ( k a lç a e k le m in d e o ld u ğ u g ib i) . B u d u - r u md a , e k le m ç u k u r u ç e vr e s in d e ye r a l a n, y in e k ık ır d a k t a n o lu ş mu ş , d u d a k ş e k l in d e k i b ir ya p ı i le , e k le m ya p a n yü z e y g e n iş le t i l ir ve k a r ş ı l ık l ı fo nk s i yo - n e l u yu m s a ğ la n ır . B u ya p ı f i b r ö z k ık ır d a k k a r a k t e r in d e d ir ve la b r u m a d ın ı a l ır . E k le m K a p sü lü ( C a p u la A rt i c u la r i s) : İ k i t a ba k a l ı, ba ğ d o k u s u n d a n o lu ş mu ş b ir ya p ıd ır . Me m br a n a fi br o s a a d ı v e r i le n d ış t a b a k a d a ha k u v v e t li b ir ya p ı ya s a h ip o lu p , k e m iğ in p e r io s t u ile d e v a m e d e r . Me m b r a n a s y no v ia l is a d ı ve r i le n iç t a ba , d a ha n a z ik ya p ıd a d ır . B u iç t a b a k a ( me mb r a n a s yno v ia l is ) d a ma r v e s in ir le r d e n z e n g in d ir . E k le m iç i s ı v ıs ı ( s yn o v ia ) b u t a b a k a t a r a f ı n - d a n s a lg ı la n ır . B a z ı e k le m le r d e k a p s ü l ya p ıs ın d a bu lu n a n b a ğ d o k u s u l i f le r i b ir a r a ya g e le r e k ye r ye r ba nt la r o lu ş t u r mu ş la r d ı. B u ş e k i ld e o lu ş a n b a nt la r ( lig a me nt ) b ir ya n d a n e k le m k a p s ü lü n ü k u v v e t le nd ir ir k e n, ö t e ya n d a n e k le md e o r t a ya ç ık a n h a r e k e t le r i yö n le n d ir ir ve ya k ıs ıt la ya b i l ir le r . E k le m B o ş l u ğ u ( C a v u m A r t i c u l a r e ) : B a z e n e k le m a r a l ığ ı o la r a k d a be - l ir t i l ir . B u ş e k i ld e t a n ı m la n ma s ın a r a ğ me n , bü yü k ha c i m l i b ir bo ş lu k a n la - ş ı l ma ma l ıd ır . Ak s in e , k a p i l le r b ir a r a l ı k t ır v e no r ma l o la r a k he r me t ik b ir d u - r u md a d ır . At mo s fe r ba s ın c ı e k le m ü z e r in e o ld u k ç a bü yü k o r a n la r d a e t k i ya - p a r a k , e k le m i o lu ş t u r a n yü z e y le r i b ir b i r in e ya k la ş t ır ır . B u b a k ı md a n e k le m a r a l ığ ı n d a k i n e g a t if ha v a b a s ı n c ı ö n e m l i b ir r o l o yn a r . E k le m S ı v ı sı ( S y n o v i a ) : Y a p ış k a n, k a yg a n b ir s ıv ıd ır . B u ya p ıs ı n e d e - n i y le e k le m yü z le r in in k a r ş ı l ık l ı h a r e k e t le r in i k o la y la ş ır , yü z e y le r in k a y m a - la r ı d a h a r a ha t s a ğ la n ır . B a z e n me mb r a n a s y no v ia l is in p a t a lo j ik ne d e n le r in - d e n d o la y ı d a ha ç o k m ik t a r d a s yn o v ia s a lg ı la n ır . B u d u r u md a g e r i le n e k le m k a p s ü l ne d e n i i le a ğ r ı la r o r t a ya ç ık a r D ia r t hr o s is e k le m le r d e b a z ı ya r d ı mc ı e le ma n la r a d a r a s t la n ır . D is c u s a r t ic u la r is v e ya me n is c u s bu t ü r ya p ı la r d a nd ır . 22 E k le m ya p a n yü z le r i n b ir b ir le r in e u yu mu n u s a ğ la ya n v e e k le m ç u k u r u e t r a fın d a b ir d u d a k ş e k l i n d e ya p ı la ş ma g ö s t e r e n k ık ır d a k ya p ı la r a d a ( la b r u m) a d ı v e r i l ir . A yr ıc a , ba z ı e k le m ya p ıs ın d a i la v e t e n, h a r e k e t i k o la yla ş t ır ıc ı iç i s ıv ı d o lu k e s e le r ( bu r s a s y no v ia l is ) v e y in e iç i s ı v ı d o lu o la n k ıl ı f la r d a ( va g in a e s yno v ia le s ) v a r d ır . E k s e n le r in e g ö r e e k le m t ü r le r i E k s e n le r in e g ö r e ya p ı la n b ir s ın ı f la n d ı r ma d a , e s a s it ib a r i y le ü ç e k le m g r u bu ( ç e ş id i) e ld e e d i l ir : T e k e k s e n l i e k le m le r İ k i e k s e n l i e k le m le r Ç o k e k s e n l i e k le m le r T e k e k s e n l i e k le m le r : Me nt e ş e ş e k l i n d e e k le m le r o la r a k d a a d la n d ır ı l ır - la r . B u e k le md e s a d e c e b ir d ü z le m v e t e k b ir e k s e n e g ö r e ha r e k e t le r o r t a ya ç ık a r . D ir s e k e k le m i v e p a r ma k fa la n k s la r ı a r a s ın d a k i e k le m le r bu t ü r e k le mle r d ir . B u e k le m le r le f le k s io n v e e k s t e n s io n ( b ü k me - a ç ma ) ha r e k e t le r i e ld e e d i l ir . İ ki E k se n l i E k l e m le r : B u t ü r e k le m le r d e ik i e k s e nd e h a r e k e t e ld e e d il ir . E k s e n le r he m b ir b ir le r in e h e md e k e m ik e k s e n in e d ik d u r u md a d ır . E ğ e r ş e k l in d e ve ya e l ip s o id ş e k i ld e bu lu n u r la r . E l b i le ğ i ve e l b a ş p a r ma ğ ı n ın e k - le m le r i b u na ö r n e k o la r a k v e r i le b i l ir . F le k s io n/ e k s t e ns io n ( bü k me - a ç ma ) v e a bd u k s io n/ a d d u k s io n ( ya k la ş t ır ma - u z a k la ş t ır ma ) h a r e k e t le r i e ld e e d i l ir . Ç o k e k s e n l i e k le m le r : B u t ü r e k le m le r d e e n a z ü ç e k s e n bu lu n u r . E k le m yü z le r in d e n b ir is i k o nk a v, d iğ e r i is e k o n ve k s t ir . O mu z ve k a lç a e k le m le r i bu n u n iç in ö r n e k o la r a k ve r i le b i l ir . B u t ü r e k le m le r d e ü ç a n a e k s e n, e k le m i n o rt a s ın d a k i b ir no k t a d a n g e ç e r . H o r iz o nt a l, s a g it t a l ve v e r t ik a l o la r a k u z a n ı r - la r . B u e k le m le r d e ; f le k s io n/ e k s t e n s io n, a b d u k s io n / a d d u k s io n v e iç r o t a s - yo n / d ış r o t a s yo n ha r e k e t le r i e ld e e d i l ir . B u h a r e k e t le r e i la v e t e n, ü ç e k s e nd e ya p ı la n ha r e k e t le r in h e p s in in k a t ıl ı m ı i le c ir c u md ic t io n ( s ir k u md ik s io n) h a - r e k e t i d e e ld e e d i l ir . İS K E L E T S İS T EM İ K e m ik le r in b ir a r a ya g e l iş i i le , in s a n v ü c u d u n u n bü yü k lü ğ ü ve ş e k l in i o rt a ya ç ık a r . B u ya p ı n ın t ü mü ne b ir d e n " is k e le t s is t e m i" a d ı ve r i l ir . K e m ik - le r in b ir a r a ya g e l iş le r i s ır a s ın d a o r t a ya ç ık a n ya p ıs a l t a r z la r , ba z ı ö ne m l i h a ya t i o r g a n la r ın k o r u n ma s ı iç in ç o k ö n e m l id ir . K a fa k e m ik le r in in o lu ş t u r - d u ğ u k r a n iu m ( c r a n iu m) b e yn i, k a b u r g a la r ın ( c o s t a e ) o lu ş t u r d u ğ u g ö ğ ü s k a - fe s i d e ( t ho r a x) k a lb i v e a k c iğ e r le r i k o r u ya n ö n e m l i o lu ş u m la r o la r a k b e l ir t ile b i l ir . İ ns a n is k e le t i i le d iğ e r me me l i is k e le t le r i a r a s ın d a ç o k fa z la o r t a k ya n la r v e p a r a le l l ik le r b u lu nu r . A n c a k , in s a n ın g e l iş i m i, s o n d e r e c e d e yü k s e k b ir ö z e l l ik g ö s t e r ir . 23 Ö r n e ğ i n, s in ir s is t e m i n in d a h a i le r i v e g e l iş m iş b ir d u r u m k a z a n ma s ı v e in s a n ın ik i a ya k ü z e r i n d e k a lk ma s ı i le , d e ng e n in s a ğ la n ma s ı n a yö n e l ik fo n k - s i yo n e l ş e k i l le n me , bu ba k ı md a n ö ne m l i fa r k l ı l ık la r d ır . İ le r i ya ş d ö ne m le r in - d e k e m ik k ık ır d a ğ ı bü yü k bo yu t la r d a k a ybo lu r . B u na b a ğ l ı o la r a k he m k e m ik e la s t ik i ye t i n d e a z a l ma , he m d e k e m ik l e r d e k ü ç ü l me o r t a ya ç ık a r . S o nu ç o la - r a k d a , k e m ik k ır ık la r ın ın d a ha k o la y me yd a na g e ld iğ i v e k ır ık la r d a k e m ik ye n i le n me s i n in z o r la ş t ığ ı g ö r ü lü r . İ s k e le t s is t e m i, k e n d in i o lu ş t u r a n k e m i k le r d ik k a t e a l ın a r a k a ş a ğ ıd a k i b a ş l ık la r a lt ın d a in c e le n e b i l ir : G ö vd e is k e le t i ( t r u nc u s ) ; O mu r g a v e o mu r la r ( c o lu m ma ve r t e br a l is ve v e r t e br a e ) K a bu r g a la r ( c o s t a e ) Kö p r ü c ü k k e m iğ i ( c la v ic u la ) K ü r e k k e m iğ i ( s c a p u la ) G ö ğ ü s k e m iğ i ( s t e r nu m) G ö ğ ü s k a fe s i ( t ho r a x) Le ğ e n ( p e lv is = o s c o xa e + o s s a c r u m + o s c o c c yg is ) K a fa t a s ı ( c r a n iu m) E r iş k in d e k a fa t a s ı Y e n i d o ğ a n d a k a fa t a s ı U z u v la r ( e xt r e m it a s / e k s t r e mit e ) ; Ü s t u z u v ( e k s t r e m it e ) k e m ik le r i: Ko l k e m iğ i ( hu me r u s ) Ö n k o l k e m ik le r i ( r a d iu s ve u l n a ) E l is k e le t i k e m ik le r i ( o s s a ma n u s ) : E l b i le ğ i k e m ik le r i ( o s s a c a r p i) E l t a r a ğ ı k e m ik le r i ( o s s a me t a c a r p i) E l p a r ma k k e m ik le r i ( o s s a d ig it o r u m= p h a la n g e s ) A lt u z u v ( e k s t r e mit e ) k e m ik le r i; U y lu k k e m iğ i ( fe mu r ) D iz k a p a ğ ı k e m iğ i ( p a t e l la ) B a c a k k e m ik le r i ( t ib ia v e f ib u la ) A ya k is k e le t i k e m ik le r i ( o s s a p e d is ) A ya k b i le ğ i k e m ik le r i ( o s s a t a r s i) A ya k t a r a ğ ı k e m ik le r i ( o s s a me t a t a r s a l i a ) A ya k p a r ma k k e m ik le r i ( o s s a d ig it o r u m, p e d is ) G ö vd e is k e le t i ( t r u nc u s ) O mu r g a v e o mu r la r ( V e r t e br a e v e c o lu mn a v e r t e br a l is ) O mu r g a , in s a n v ü c u d u nu n e k s e n i o la r a k k a bu l e d i le b i l ir . İ ns a nd a 3 3 - 3 4 o mu r u n b ir le ş me s in d e n o lu ş u r . 24 O mu r la r a r a s ı n d a b u lu n a n k ık ır d a k ya p ı l ı o lu ş u m la r v a r d ır . B u n la r b ir ya s t ık fo nk s i yo nu g ö r ü r le r ; ha r e k e t le r i k o la y la ş t ır d ık la r ı g ib i, k u v v e t k ır ıc ı ö z e ll ik le r i d e va r d ır . O mu r la r , vü c u t t a bu lu nd u k la r ı bö lg e le r e g ö r e a d la n d ır ıl ır la r ve s a y ı la n d a bö lg e s e l o la r a k d e ğ i ş ir . B ö lg e le r e g ö r e o mu r s a y ı la r ı a ş a - ğ ıd a k i g ib id ir : 7 a d e t bo yu n o mu r u ( v e r t e br a e c e r c i v a le s ) 1 2 a d e t g ö ğ ü s o mu r u ( v e r t e br a e t ho r a c ic a e ) 5 a d e t be l o mu r u ( ve r t e br a e lu mb a le s ) 5 a d e t s a ğ r ı o mu r u ( ve r t a br a e s a c r a le s = o s s a c r u m) 4 - 5 a d e t k u yr u k s o k u mu o mu r u ( v e r t e b r a e c o c c yg e a e = o s c o c c yg is ) B ü t ü n o mu r la r , g e n e l o la r a k yü z ü k ş e k l i n d e b ir ya p ı g ö s t e r ir le r . B ü yü k b ir o mu r c is m i ( c o r p u s v e r t e br a e ) v e o mu r c is m i n d e n ba ş la ya r a k ö nc e ya n l a - r a , d a ha s o nr a d a a r k a - o r t a ç iz g i ye d o ğ r u u z a n a n s a ğ la m ya p ı l ı k e m ik u z a nt ıla r d a n ( a r c u s ve r t e br a e ) o lu ş mu ş la r d ır . V e r t e br a c is m in i n ya p ı la r ı, bu lu n d u k - la r ı bö lg e n in fo n k s i yo n e l ö z e l l iğ i n e g ö r e k a r a k t e r k a z a n ır . Y a n la r a d o ğ r u u z a n a n o mu r k a v is le r i, a r k a d a o r t a ç iz g i ye u yg u n b ir ş e k i ld e b ir b ir le r i i le b ir le ş e r e k , b ir bo ş lu ğ u ç e vr e le m iş o lu r la r . B u bo ş lu ğ a fo r a me n ve r t e br a le a d ı v e r i l ir . V e r t e br a k e me r le r in in a r k a d a b ir le ş me s in d e n s o nr a o lu ş a n ç ık ınt ı la r a is e p r o c e s s u s s p i no s u s d e n ir . O mu r gövdelerinin (c o r p u s ) d ış yü z e y le r i, i n c e fa k a t d a ya n ık l ı b ir k e m ik ö r t ü ( la m in a c o mp a c t a ) ile s a r ı l m ış t ır . İ ç ya p ı la r ı is e , d a ha g ö z e n e k l i v e z a y ı f b ir ş e k i ld e o lu ş mu ş t u r ( s p o ng io s a ) . B u g e v ş e k v e g ö z e ne k l i ya p ı n ın iç i n d e k ır m ız ı k e m ik il iğ i b u lu n u r . B ü t ü n o mu r la r ın ( ve r - t e br a e ) k e nd i le r in i k a r a k t e r iz e e d e n, a ş a ğ ıd a k i is i m le r i le t a r i f e d i le n ye d i a d e t ç ık ınt ıs ı v a r d ır . P r o c e s s u s s p ino s u s = 1 a d e t ( a r k a ya d o ğ r u ) P r o c e s s u s t r a ns v e r s u s = 2 a d e t ( ya n la r a d o ğ r u ) P r o c e s s u s a r t ic u la r is s u p e r io r = 2 a d e t P r o c e s s u s a r t ic u la r is i n fe r io r = 2 a d e t B u ç ık ınt ı la r , v e r t e br a la r ı n b u lu n d u k la r ı bö lg e le r e g ö r e he m d iz i l iş , h e md e ya p ıs a l o la r a k ba z ı a yr ı ö z e l l ik l e r g ö s t e r ir le r . Y e d in c i bo yu n v e r t e br a s ı a r k a ya d o ğ r u , o ld u k ç a u z u n v e ç o k be l ir l i b ir ç ık ınt ı i le d iğ e r bo yu n o mu r la r ın d a n a yr ı l ır . B u ç ık ınt ı d e r i a l t ın d a n e l i le t e ma s e d i le r e k bu lu n a b il ir . B u na k a r ş ı l ık , d iğ e r bo yu n v e r t e br a la r ın ı n a r k a ç ık ın t ı la r ı n ı a yn ı ş e k i ld e bu l ma k mü mk ü n d e ğ i ld ir . G ö ğ ü s ve b e l bö lg e s in i n v e r t e br a la r ın ın h e p s in in a r k a ç ık ınt ı la r ı, s ır t d e r is i ü z e r i n d e n, a yn ı ş e k i ld e e l le bu lu n a b i l ir . A yr ıc a ö z e l vü c u d u n d e ğ iş ik d u r u m la r ın d a ( t a bu r e ye o t u r mu ş ve ö ne e ğ i l m iş d u r u md a ) g ö z ile d e g ö r ü le b i l ir . B u ö z e l l ik le r p r a t ik he k i m l ik t e ö ne m l id ir . 25 G ö ğ ü s ve r t e br a la r ın d a , k a bu r g a ba ş la r ı n ı n e k le m le ş me le r in e h iz me t e d e n ya r ı m e k le m yü z le r i v e e n i n e ( t r a n s v e r s ) ç ık ınt ı la r ın d a ye r a la n k a bu r g a t ü ms e k le r in in b ir le ş t iğ i ye r d e g ö r ü le n e k le m yü z le r i k a r a k t e r is t ik ö z e l l ik l e - r id ir . H e r ve r t e br a d a , ik i a d e t ü s t ve ik i a d e t d e a lt e k le m ç ık ınt ıs ı v a r d ır . B u n la r , v e r t e br a c o p u s la r ı i le a r c u s la r ı n ı n b ir le ş me ye r le r i n e u yg u n o lma k ü z e r e , s a ğ d a ve s o ld a ye r b u lu r la r v e b u n la r a " p r o c e s s u s a r t ic u la r is " a d ı ve r il ir . C o lu mn a v e r t e br a l is i ( o mu r g a ) o lu ş t u r ma k ü z e r e b ir b ir i ü z e r i n e o t u r a n o mu r la r , bu e k le m ç ık ınt ı la r ı i le e k le m le ş ir le r . P r o c e s s u s a r t ic u la r is ’ le r ü z e - r in d e bu lu n a n e k le m yü z le r in i n, d e ğ iş i k d ü z le m le r e g ö r e o r g a n iz a s yo n la r ı, v e r t e br a la r ı n bö lg e s e l o la r a k d e ğ iş ik h a r e k e t le r o lu ş t u r ma s ın ı s a ğ la r . Ö r ne - ğ in, bo yu n bö lg e s i o mu r la r ın ı n o lu ş t u r d u k la r ı o mu r g a bö lü mü n d e ya n la r a d o ğ r u e ğ i l me v e s a ğ - s o l d ö n me ha r e k e t le r i, d iğ e r bö lg e le r e g ö r e d a h a fa z la - d ır . B u ha r e k e t b e l bö lg e s i v e r t e br a l k o lo nu n d a yo k t u r . O mu r g ö v d e s i ( c o r - p u s v e r t e br a e ) , o mu r k e me r le r i ( a r c u s v e r t e br a e ) v e o mu r ç ık ı nt ı la r ın ın ( p r o - c e s s u s ) t ü mü b ir d e n fo n k s i yo n e l b ir bü t ü n lü k o lu ş t u r u r la r . B ir in s a n vü c u - d u nd a b a ş ın , g ö vd e n in v e k o lla r ın a ğ ır l ığ ı, v e r t e br a g ö v d e le r i ( c o r p u s ) ü z e - r in e a k t a r ı l ır . Y a k la ş ık o la r a k in s a n g ö vd e s in in 2 / 3 ü bu ş e k i ld e t a ş ı n ır ve le ğ e n ( p e lv is ) bö lü mü n e a k t a r ı l ır . C o lu mn a ve r t e br a l is i n fo nk s i yo n e l b ir b i r - l ik h a l in d e o lu ş ma s ı s ır a s ı n d a , v e r t e br a a r a la r ın d a ye r bu la n k ık ır d a k ya p ı l ı ya s t ık la r ( d îs c i int e r v e r t e br a le s ) ö n e m l i b ir ye r t u t a r . B u ya p ı la r , s a ğ la m b a ğ d o k u s u nd a n o lu ş mu ş la r d ır ve o r t a k ıs ı m la r ın d a yu mu ş a k b ir bö lü m bu lu nu r ( nu c le u s p u lp o s u s ) . V e r t e br a l k o lo n u n t e ş e k k ü lü i le v e r t e br a k a v is le r in in o lu ş t u r d u k la r ı ha lk a la r , ü s t ü s t e g e le r e k b ir k a na l ya p a r la r ( c a na l is v e r t e br a - l is ) . B u k a na l iç in d e , s in ir s is t e m i n in ö ne m l i b ir bö lü mü o la n o mu r i l ik ( me - d u l la s p in a l is ) ye r a l ır . G e ne l ya p ı la r ı n a g ö r e k ıs a c a yu k a r ıd a k i ş e k i ld e in c e - le n e n v e r t e br a la r , o mu r g a n ın bö lg e s e l fo n k s i yo n la r ın a g ö r e , b ir b ir le r in d e n fa r k l ı ba z ı ö z e l l ik le r e d e s a h ip t ir le r . B u k o nu d a a yr ın t ı l ı b i lg i e d in me k iç in a na t o mi k it a p la r ı n a ba ş v u r u la b i l ir . O mu r g a ya fo nk s i yo ne l b a k ış ( C o lu m n a v e r t e br a l is ) C o lu mn a v e r t e br a l is in ( o mu r g a ) ha r e k e t l i bö lü m le r in d e , b u bö lü mü o lu ş t u r a n o mu r la r ın h e r b ir is i, d iğ e r i i le ha r e k e t l i e k le m le r a r a c ı l ı ğ ı i le b ir le ş ir le r . B u r a d a mü s t a k i l, ha - r e k e t li b ir e k le m in bü t ü n ö z e l l ik le r i bu lu n a b i l ir . O mu r k e me r le r i ( a r c u s ve r - t a br a e ) a r a s ın d a no r ma l o la r a k 2 4 ç i ft e k le m v e bu e k le m le r e a it d e ğ iş ik s a - y ıd a ba nt la r ( l ig a me nt ) bu lu n u r . 2 3 a d e t d is c u s , o mu r la r ı n a r a la r ın d a ye r a l ır v e o mu r la r ın b ir le ş me le r i n i s a ğ la r . T a m b ir ya s t ık g ö r e v i ü s t le n e n bu k ık ır - d a k ya p ı la r ı n d ış k ıs ı m la r ı f ib r ö z k ık ır d a k t a n ya p ı l m ış t ır . B u ya p ı o ld u k ç a s a ğ la m b ir b iç i md e d is c u s u ç e p e ç e vr e s a r m ış t ır . O r t a k ıs ı m is e d a h a yu m u - ş a k t ır ve nu c le u s p u lp o s u s a d ı n ı a l ır . Y u mu ş a k k ıs ı m b ir s u k e s e s i g ib i g ö r e v ya p a r . O mu r g a t a ma me n d ü z b ir s ü t u n ş e k l in d e d e ğ i ld ir . 26 B o yu n v e be l bö lü mü n d e ö ne d o ğ r u b ir bü k ü l me ( lo r d o z ) , g ö ğ ü s k ıs - m ı n d a is e a r k a ya d o ğ r u ya y ş e k l i n d e b i r ç ık ınt ı ( k yp ho z , k i fo z ) o lu ş u r . E s a - s e n, h e me n h e r in s a nd a g ö r ü le n o mu r g a n ın ya n e ğ r i l ik le r i, d a ha ç o k a r t a r s a , " s k o lio z " d a n s ö z e d i l ir . O mu r g a y ı me y d a na g e t ir e n o mu r la r ın he me n he p s i t e me l ya p ı la r o la r a k b ir b ir le r in e b e nz e r le r . A n c a k bu lu n d u k la r ye r , ü s t le nd ik le r i g ö r e v ve bö lg e s e l fo nk s i yo n la r ı n a g ö r e bo yu n, g ö ğ ü s v e bu mb a r o mu r la r ya p ıs a l ö z e l l ik le r k a z a n m ış la r d ır . B ir i n c i v e ik in c i bo yu n o mu r la r ı ya p ı la r ı, e k le m le r i, ba ğ la r ı v e fo nk s i y o n la r ı i le ç o k ö z e l d u r u m g ö s t e r ir le r . Me s e la ; bo yu n o mu r la r ın ın ya n ç ık ınt ı l a r ın d a ( p r o c e s s u s t r a n s v e r s u s ) bu l u - n a n fo r a me n t r a n s v e r s a r iu m is i m l i a ç ık l ık la r ( d e l ik le r ) ö t e k i o mu r la r d a bu - lu n ma z . K e z a ; ye d in c i bo yu n o mu r u n u n p r o c e s s u s s p i no s u s a d ı v e r i le n a r k a ç ık ınt ıs ı d iğ e r le r in e g ö r e ç o k g e l iş m iş i r ve d e r i ü s t ü nd e n p a lp a s yo n i le k o - la yc a bu lu n a b i l ir . B u ba k ı md a n b ir o r ya nt a s yo n no k t a s ı o la r a k d a bu r a d a n is t i fa d e e d i l ir . B ü t ü n bu n la r ın d ış ın d a , bo yu n o mu r la r ı iç e r in d e a t la s a d ı v e - r ile n b ir in c i bo yu n o mu r u i le , a x is a d ı n ı a la n ik in c i bo yu n o mu r u ç o k d a h a s p e s i f ik ö z e l l ik le r g ö s t e r ir le r v e k l in ik ö ne m le r i d e ç o k fa z la d ır . K a bu r g a la r ( c o s t a e ) U z u n, k a v is l i, ya y ş e k l in d e ya s s ı k e m i k le r d ir . B ir k ıs m ı k ık ır d a k ve d iğ e r b ir bö lü mü d e k e m ik ya p ıd a d ır . B ir in s a n v ü c u d u nd a no r ma l o la r a k 1 2 ç ift k a b u r g a ( c o s t a e ) bu lu n u r . B u n la r d a n 7 ç i ft i d o ğ r u d a n g ö ğ ü s k e m iğ i ( s t e r n u m) i le e k le m ya p a r la r . D a h a s o n r a g e le n ü ç k a b u r g a ( 8 . , 9 . ve 1 0 . ) is e b ir b ir le r i ü z e r in e ya t a r a k ö nc e k e nd i a r a la r ın d a e k le m o lu ş t u r u r la r . D a h a s o nr a d a t e k b ir u ç ha l in d e s t e r nu ma b i r le ş ir le r . B u k a b u r g a la r ın b ir b ir le r i i le b ir le ş me le r i s ır a s ın d a b ir k a v is o lu ş u r . B u n a a r c u s c o s t a lis a d ı v e r i l ir . Ar c u s , d e r i ü s t ü nd e n e l i le k o la yc a bu l u n a b i l ir . 1 1 . v e 1 2 . K a bu r g a la r ın ö n u ç la r ı s t e r n u ma k a d a r u la ş a ma z . Ka r ı n ö n d u va r ı n ı ya p a n k a s la r a r a s ın d a s e r - b e s t ş e k i ld e s o n la n ır la r . B a z e n b u ş e k i ld e s o n la n ma d u r u mu n a 1 0 . k a b u r g a d a d a r a s t la n a b i l ir . K a bu r g a la r ; b a ş ( c a p u t ) , bo yu n ( c o l lu m) ve b ir d e c is i m ( c o r p u s ) o lma k ü z e r e ü ç e s a s bö lü md e n o lu ş u r . B a ş la r ı ile , g ö ğ ü s o mu r la r ın ın c is i m le r i ü z e - r in d e g ö r d ü ğ ü mü z e k le m yü z le r i n e e k l e m le ş ir le r . B u ş e k i ld e o lu ş a n h a r e k e t li e k le m le r , ne fe s a l ma ve v e r me iş in d e ö n e m l i b ir g ö r e v yü k le n ir le r . Kö p r ü c ü k k e m iğ i ( c la v ic u la ) G ö ğ ü s ö n d u v a r ın d a ve ü s t k ıs ı md a ye r a la n bu s a ğ la m ya p ı l ı k e m ik , h a f i fç e b ü k ü l mü ş b ir " S " ha r f i ş e k l i n d e d ir . B ir u c u i le g ö ğ ü s k e m iğ i n e , d iğ e r u c u i le d e k ü r e k k e m iğ in in ç ık ınt ıs ı o l a n a c r o m io n ' a t u t u nu r . D e r i ü s t ü n d e n d o ğ r u d a n e l i le k o la yc a bu lu n a b i l ir . H a t t a ba z ı k iş i le r d e g ö z i le d e g ö r ü le b il ir . B u lu nd u ğ u ye r in d u r u mu n a g ö r e bo yu n v e g ö ğ ü s bö lü m le r i a r a s ı n d a k i s ın ır ı o lu ş t u r u r . 27 K ü r e k k e m iğ i ( s c a p u la ) Y a s s ı, g e n iş ve ü ç k ö ş e l i b ir k e m ik t ir . Ü s t , d ış - ya n ve iç ya n o l ma k ü z e r e ü ç k e na r a s a h ip t ir . B u k e na r la r a r a s ın d a ü ç k ö ş e s i bu lu nu r . S c a p u la n ın ö n yü z ü ha f i f k o n k a v o lu p k a bu r g a la r a ba k a r ( fa c ie s c o s t a lis ) . Ar k a yü z ( fa c ie s d o r s a l is ) is e s a ğ la m b ir k e m ik ç ık ınt ı ( s p in a s c a - p u la e ) ile ü s t ve a lt o lma k ü z e r e ik i ç u k u r a a yr ı l m ış t ır . Ü s t t e k i ç u k u r a fo s s a s u p r a s p in a t a , a lt t a k in e is e fo s s a i n fr a s p in a t a a d ı v e r i l ir . Ar k a yü z d e k i k e m ik ç ık ınt ı ( s p in a s c a p u la e ) d ış a r ı ya d o ğ r u d e va m e d e r ve o mu z ü s t ü nd e a c r o mio n a d ı ve r i le n o ld u k ç a s a ğ la m v e g e n iş b i r u ç ile s o n la n ır . B u ç ık ınt ı b ir b a k ı ma o mu z e k le m i n i yu k a r ıd a n k o r u ya n b ir ya p ı ş e k l i n d e d ir . S c a p u la n ı n d ış ya n k ö ş e s i n e ( a n g u lu s la t e r a lis a d ı v e r i l ir . B u r a d a k o nk a v ya p ıd a b ir e k le m ç u k u r u bu lu n u r . B u r a ya c a v it a s g le no id a l is a d ı v e r i l ir . O mu z e k le m i n d e , k o l k e m iğ in in ( hu me r u s ) p r o k s i ma l u c u b u e k le m yü z ü i le b ir le ş ir . C a v it a s g le no id a l is in ü s t k ıs m ın d a bu lu n a n g a g a ş e k l in d e k i k e m ik ç ık ınt ı ya is e p r o c e s s u s c o r a c o id e u s d e n ir . Ü s t k e na r d a n ba ş la ya n b u p a r ma k ş e k l in d e k i s a ğ la m k e m ik ç ık ı nt ı, o mu z e k le m i n i ü s t t e n d e s t e k le ye n ve k a p a - t a n ba z ı ö n e m l i ba ğ la r ın t u t u n ma s ın a y a r d ı m e d e r . G ö ğ ü s K e mi ğ i ( S t e r n u m) Y a s s ı b ir k e m ik o lu p , ya k la ş ık 1 8 - 2 0 c m. u z u n lu k t a d ır . G ö ğ ü s ö n d u v a - r ın ı n o r t a k ıs m ın d a ye r a l ır . İ lk ye d i k a bu r g a ö ne d o ğ r u u z a na r a k ve iç e d o ğ - r u h a f i f b ir k o nk a v it e ya p a r a k k ık ır d a k bö lü m le r i i le g ö ğ ü s k e m iğ i n e ( s t e r - nu m) e k le m ya p a r la r . B u ya s s ı k e m iğ in d ış yü z le r i, in c e k o mp a k t b ir t a ba k a i le k a p la n m ış t ır . B u k o mp a k t yü z le r a r a s ı n d a k i k ıs ı m is e , d a h a z a y ı f ya p ıd a b ir s p o n g io s d u r u m g ö s t e r ir ve k ır m ız ı k e m ik i l iğ i i le d o lu d u r . S t e r nu mu n h e me n d e r i a lt ın d a b u lu n ma s ı o na u la ş ı l ma s ın ı k o la y k ı la r . H e m k o la y u l a - ş ı l ma s ı h e md e s p o ng io s bö lü md e k ır m ı z ı k e m ik i l iğ in i n b u lu n ma s ın d a n d o la - y ı, g e r e k t iğ in d e " s t e r na l p u n c t io n" a d ı ve r i le n iş le m b u r a d a n ya p ı l ır . G ö ğ ü s K a f e si ( T h o r a x) G ö vd e is k e le t in in e s a s k ıs ı m la r ın d a n b ir is i d e g ö ğ ü s k a fe s id ir ( t ho r a x) . B u bö lü m ö nd e s t e r nu m, a r k a d a bu r a ya is a b e t e d e n o mu r g a k ıs m ı, ya n la r d a is e k a bu r g a la r d a n o lu ş u r . B u d u r u mu i l e d e b ir s e p e t g ö r ü nü ş ü n d e d ir ve a ş a - ğ ıd a n yu k a r ı ya d o ğ r u bü yü k b ir k o n i y i a nd ır ır . T ho r a x, iç in d e b u lu n a n o r g a nla r ı k o r u ya n g ü z e l b ir ya p ıd ır . B u r a d a k a lp ve a k c iğ e r le r g ib i ö n e m l i o r g a nla r b u lu n u r . G ö ğ ü s k a fe s i n i o lu ş t u r a n e le ma n la r ın , b ir b ir le r i i le h a r e k e t li e k le m le r a r a c ı l ığ ı i le b ir le ş me le r in i n p r a t ik t e ö n e m i va r d ır . B ö yle c e , n e fe s a l ma v e v e r me o la y ın d a , k a b u r g a la r ın h a r e k e t le r i i le g ö ğ ü s bo ş lu ğ u g e n iş le r ve d a r a - l ır . İ lk ya r d ı md a s u n i t e n e ffü s v e ya k a lp ma s a j ın ı n ya p ı la b i l me s i a n c a k t ho - r a x ' ın bu ya p ıs ı i le mü mk ü n o la b i l me k t e d ir . L e ğ e n İ s ke l e t i ( P e lv i c u m) 28 Le ğ e n ( p e lv is ) is k e le t in in b ü yü k k ıs m ı n ı o s c o xa e , o s s a c r u m a d ı v e r ile n ik i k e m ik ya p ır . B u ya p ı la ş ma y ı h e r ik i ya n d a o s c o xa e ve a r k a o r t a d a o s s a c r u m ve o s c o c c yg is o lu ş t u r u r . B u k e m ik le r ç o k k u v v e t li e k le m le ş me le r i le s a ğ la m b ir k e me r o lu ş t u r u r la r . O s c o xa e ( k o k s a ) : P e l v is i ya n la r d a n k a p a t a n s a ğ la m ya p ıd a ik i a d e t k e m ik t ir . Ö n d e v e o r t a d a b ir b ir le r i i le k ık ır d a k b ir ya p ı a r a c ı l ığ ı i le b ir le ş i r - le r . B u e k le me s y mp h ys is p u b ic a a d ı v e r i l ir . H e r b ir k o k s a o s i l iu m, o s is c h i i v e o s p u b is a d ı v e r i le n ü ç a yr ı k e m ik t e n o lu ş u r . B u ü ç k e m iğ i n b ir le ş me ye r - le r i ç o c u k la r d a " Y " ha r f i ş e k l i n d e g ö r ü lü r . B u r a d a d ış yü z e yd e , k a lç a e k l e - m i n in ç u k u r lu ğ u bu lu n u r ( fo s s a a c e t a b u l i) . A yr ıc a b u k e m ik le r in b ir le ş me le r i s ır a s ın d a o lu ş a n g e n iş a ç ık l ığ a is e fo r a me n o bt u r a t o r iu m d e n ir . B u a ç ık l ık s a ğ la m b ir me mb r a n t a r a f ın d a n k a p a t ı l m ış t ır . P e lv is ' in ik i ö ne m l i g ö r e v i v a r d ır . B ir i n c is i k a r ın bo ş lu ğ u n u n t a b a n ı n ı o lu ş t u r ma s ı ve a yn ı z a ma n d a p e lv is o r g a n la r ın ı k o r u ma s ıd ır . İ k in c is i is e a lt e xt r e mit e le r in fo nk s i yo ne l d u r u mu n u s a ğ la ma s ıd ır . P e lv is bo ş lu ğ u , yu k a r ıd a d a ha g e n iş ve a ş a ğ ıd a d a r o lma k ü z e r e ik i bo ş lu k h a l in d e d ir . Y u k a r ıd a k i bü - yü k p e l v is ' in d u v a r la r ı g e n e l o la r a k k e m ik ya p ıd a n o lu ş u r k e n, a ş a ğ ıd a k i k ü - ç ü k p e l v is d u v a r la r ı k e m ik ya p ın ın ya n ıs ır a b a ğ la r v e k a s la r d a n d a ya p ı l m ış - t ır . Kü ç ü k p e lv is bo yu t u nu n v e ç a p ın ı n ö z e ll ik le h a m i le k a d ın la r d a ö ne m l i o ld u ğ u n u be l ir t me k g e r e k ir . D o ğ u m ö n c e s i v e s o nr a s ı n d a , p e lv is e k le m le r i nd e ve b a z ı b a ğ la r ı n d a g e v ş e me ( yu mu ş a ma ) o r t a ya ç ık a r . B u n u n s o nu c u o la - r a k , b ir ya n d a n ya v r u nu n b ü yü me s i iç i n ye r i mk â n ı, ö t e ya n d a n d o ğ u mu n d a - h a k o la y o l ma s ı s a ğ la n ır . O s S a c r u m: O mu r g a n ın ( c o lu mn a ve r t e br a l is ) a ş a ğ ı ya d o ğ r u d e v a m e d e n k ıs m ı o la r a k g ö r ü lü r . B e ş a d e t o mu r u n ü s t ü s t e k a yn a ş ma s ı n d a n o lu ş mu ş s a ğ la m ya p ıd a b ir bü t ü n d ü r . P e lv is bo ş lu ğ u nu a r k a d a n ve o r t a k ıs ı md a n k a p a - t a c a k ş e k i ld e ye r le ş m iş v e ya n yü z le r i d e O s c o x a e ' la r i le e k le m ya p m ış t ır . N o r ma l d u r u md a t a ba n ı yu k a r d a , t e p e s i a ş a ğ ıd a b ir p ir a m id ş e k l in d e o lu p , ö n yü z ü n d e h a f if b ir k o nk a v it e g ö s t e r ir . Ö n yü z e fa c ie s p e lv i n a , k o n v e k s o la n a r k a yü z e is e fa c ie s d o r s a l is a d ı ve r i l ir . Ö n yü z d e e n in e d u r u md a u z a na n d ö r t ç iz g i b u lu n u r . L in e a t r a n s v e r s a e a d ı ve r ile n bu ç iz g i le r in u ç la r ın a u ya n k ıs ı m la r ın d a is e s a ğ ve s o ld a d ö r t d e l ik bu lu nu r . S a k r a l s in ir u z a nt ıla r ın ın g e ç - t ik le r i bu d e l ik le r e fo r a m in a s a c r a l ia p e lv in a d e n ir . O s C c c y g i s: G e ne l l ik le g e l iş i m i n i t a m o la r a k t a ma m la ya ma m ış d ö r t a d e t o mu r u n b ir b ir le r i i le k a yn a ş ma s ı s o nu c u o lu ş u r . T a b a n ı yu k a r ıd a t e p e s i a ş a ğ ıd a o lma k ü z e r e s a k r u m i le e k le m ya p a r . P e l v is in bü t ü nü nd e O s s a c r u m’ u n d e va m ı ş e k l in d e g ö r ü lü r . F o nk s i yo n e l ö n e m i o lma ya n b ir k e m i k - t ir . K a fa t a s ı ( C ra n i u m) 29 K a fa is k e le t i ( n e u r o c r a n iu m v e v is c e r o c r a n iu m) iç e r is in d e d e ğ iş ik ye r - le r e a it o l ma k ü z e r e , e r iş k i v e no r ma l g e l iş i m in i t a ma m la m ış k iş i le r d e t o p - la m 2 9 a d e t k e m ik bu lu n u r . B u s a y ı iç e r is in e , 7 a d e t b e y in bö lü mü n e , 1 5 a d e - t i yü z k ıs m ın a v e h e r ik i k u la k t a k i k ü ç ü k k e m ik ç ik le r d a h i ld ir . A yn ı z a ma n - d a , fo nk s i yo n e l b ir b ir l ik iç in d e g ö r ü ld ü ğ ü iç i n, mü s t a k i l b ir k e m ik h a l in d e bo yu n bö lü mü n d e ye r b u la n o s h yo id e u m d a k a fa t a s ı is k e le t in i ya p a n k e m i k - le r iç e r is in e d a h i l e d i l ir . B u ş e k i ld e , y u k a r ıd a d a b e l ir t ild iğ i g ib i t o p la m s a y ı 2 9 a d e d i b u lu r . A n c a k e r iş k in k a fa t a s ı is k e le t i i le ye n i d o ğ a n ç o c u ğ u n k a f a - t a s ı is k e le t i a r a s ın d a ba z ı ya p ıs a l fa r k l ı l ık la r bu lu nu r . B u n e d e n le h e r ik is i a yr ı a yr ı in c e le n ir . C r a n iu m' u o lu ş t u r a n k e m ik le r , b u lu n d u k la r ı ye r le r e g ö r e ik i a na bö lü me a yr ı la r a k in c e le n ir . B e y i n bö lü mü ( n e u r o c r a n iu m) i le i lg i l i o la n ve b u k ıs m ı k o r u ya c a k b iç i md e e k le m le ş me le r ya p a n k e m ik le r e o s s a c r a n i i a d ı ve r i l ir . Y ü z bö lg e s in d e ( v is c e r o c r a n iu m) bu lu n u p , b a z ı ö n e m l i d u - yu o r g a n la r ın ı d a k o r u ya n k e m ik le r is e o s s a fa c ie i a d ın ı a l ır . B a ş bö lü mü k e m ik le r in in ya p ıs a l b iç i m le r i ve e k le m le ş me ş e k i l le r i, b ir ya n d a n b e y in bö - lü mü nü d iğ e r ya n d a n ö ne m l i d u yu o r g a n la r ın ı k o r u ma ya yö n e l ik t ir . Y ü z bö lg e s i k e m ik le r in i n is e k o nu ş ma v e fo n a s yo n i le i lg i l i ö ne m l i g ö r e v le r i d e va r - d ır . Y ü z bö lg e s i k e m ik le r i a r a s ın d a bu lu n a n a ç ık l ık la r v e yo l la r i le ha v a v e ye me k iht i ya c ı d a k a r ş ı la n ır . N e o r o c r a n iu m' u ya p a n k e m ik le r , a r a la r ın d a d ik iş s i e k le m le r ya p a r la r . B u n la r a " s u t u r a " a d ı v e r i l ir . B u b ir le ş me d e , k e m ik le r k a r ş ı l ık l ı o la r a k ç o k s ık ı ve d ik iş s i k e n e t le n me le r ya p a r la r . N e u r o c r a n iu m ' u n ik i ya n k e m iğ i, ü s t t e ve o r t a d a ö nd e n a r k a ya d o ğ r u b ir le ş me ya p a r la r . B u e k - le me s u t u r a s a g it t a l is a d ı v e r i l ir . A l ın k e m iğ i i le bu ik i k e m ik a r a s ın d a o lu - ş a n e k le m ye r in e is e s u t u r a c o r o na l is d e n ir . B u , g ö r ü n ü ş t e t a ç ş e k l in d e b ir b ir le ş me d ir . A s l ın d a a d ı d a bu g ö r ü nü ş ü d o la y ıs ı y la v e r i l m iş t ir . Ka fa t a s ın ı n ya n k e m ik le r i a r k a d a , a r d k a fa k e m iğ i ( o s o c c ip it a le ) i le b ir le ş me ya p a r . B u - r a d a o r t a ya ç ık a n d ik iş s i b ir le ş me ye is e s u t u r a la m b d o id e a d e n ir . Kü ç ü k ç o - c u k la r d a , ne u c r a n iu m' u o lu ş t u r a n k e m i k le r a r a s ın d a ve b ir le ş me ye r le r i n d e yu mu ş a k a la n la r va r d ır . Y e n i d o ğ mu ş o la n la r d a , bu k ıs ı m la r he me n e le g e l ir . B u n la r a fo nt ic u lu s ( b ın g ı ld a k ) d e n ir . N o r ma l o la r a k h e r in s a nd a , ba ş la n g ıç t a 6 a d e t fo nt ic u lu s v a r d ır . B u n la r k l i n ik b a k ı md a n ( d o ğ u md a !) ö n e m l i ya p ıla ş ma la r d ır . O s s a fa c ie i a d ı a lt ın d a t o pla n a n k e m ik le r g e n e l o la r a k yü z bö lg e s in d e ( v is c e r o c r a n iu m) bu lu n u r la r . G e ne l ya p ı la r ın d a n d o la y ı n e u r o c r a - n iu m' u o lu ş t u r a n k e m ik le r e g ö r e d a h a ç o k g ir int i l i ve ç ık ınt ı l ıd ır la r . B a z ı l a - r ın ı n iç in d e o ld u k ç a bü yü k ha v a bo ş lu k la r ı va r d ır . Ar a ş t ır ma c ı la r , bu bo ş lu k - la r ın d e ğ iş ik fo nk s i yo n e l ö z e l l ik le r i n i n o ld u ğ u n u be l ir t me k t e d ir le r ( fo na s yo n g ib i) . N e u r o c r a n i u m: B u r a d a ye d i k e m ik bu l u n u r . B u n la r d a n ik is i ç i ft , d iğ e r - le r i t e k k e m ik le r d ir . B u bö lg e k e m ik le r in i n o lu ş t u r d u k la r ı bo ş lu k , a yn ı z a - 30 ma n d a c a v u m c r a n i i a d ı n ı a l ır . Ke m ik ya p ı la r iç e r id e n, k u v v e t l i b ir ya p ı ya s a h ip d u r a ma t e r a d ı v e r i le n b ir ö r t ü il e d ö ş e n m iş t ir . D u r a ma t e r in e s a s g ö r e - v i b e yn i d ış a r ıd a n b ir t o r ba g ib i s a r a r a k k o r u ma k t ır . B u s a ğ la m ö r t ü ö z e ll ik le k a fa t a s ı n ın t a ba n ı n ı ( ba s is c r a n i i) ya p a n k e m ik le r in d e ğ iş ik k ıs ı m la r ın a s ık ıc a t u t u nu r . N e u r o c r a n iu m' u a ş a ğ ıd a k i k e m ik le r o lu ş t u r u r : O s o c c ip it a le ……… …t e k k e m ik O s s p he no id a le ……. . t e k k e m ik O s fr o nt a le… …………t e k k e m ik O s p a r ie t a le… ………. . ik i k e m ik O s t e mp o r a le…… …… ik i k e m ik O s o c c ip it a le ( a r t k a fa k e m iğ i) : Ka fa t a s ın ın a r k a k ıs m ı n ı o lu ş t u r u r . E s a s it ib a r i y le ; p a r s b a s i la r is ( ö nd e ) , p a r s la t e r a l is ( ya n la r d a ) ve s q u a ma o c - c ip it a l is ( a r k a d a ) o lma k ü z e r e ü ç bö lü mü v e bu bö lü m le r a r a s ın d a o lu ş a n b ü - yü k ç e b ir d e l ik fo r a me n ma g n u m g ö z ö nü n e a l ı n a r a k in c e le n ir . B ü yü k bö lü mü ya s s ı k e m ik ya p ıs ın d a d ı r ve o ld u k ç a k u v v e t l id ir . Ka fa t a - s ı t a b a n ın ı n o r t a bö lü mü n d e bu lu n a n o s s p h e no id a le i le ö nd e n e k le m ya p a r . Y a n la r d a n is e , o s t e mp o r a le ve o s p e r i e t a le a d ı v e r i le n k e m ik le r i le b ir le ş ir . O s o c c ip it a le ’ n in iç yü z ü n d e b e y in v e b e y in c ik bö lü m le r in in ye r a ld ığ ı k ıs ı m la r b u lu n u r v e bu k ıs ı m la r b ir a z d a h a ç u k u r d u r . A lt ve ö n k ıs ı m, k e m iğ in d iğ e r bö lü m le r i n e g ö r e b ir a z d a h a k u v v e t li g e l iş m iş v e d a h a s a ğ la m b ir ya p ıya s a h ip g ö r ü nü r . B u r a d a o mu r i l iğ i n g e ç me s i n e ya r a ya n b ü yü k d e l ik ( fo r a - me n ma g n u m) bu lu n u r . O s o c c ip i îa le ' n in s a ğ la m ya p ı l ı b u a lt k ıs m ın d a , a ş a ğ ı yö n d e v e he r ik i ya n d a fa s u l ye b e n z e r i ç ık ınt ı la r ( c o n d y lu s o c c ip it a l is ) b u - lu n u r . B u ç ık ınt ı la r ın a lt k ıs ı m la r ı n d a c a n a l is h yp o g lo s s i a d ı ve r i le n b ir k a - n a l va r d ır . İ ç i n d e n ö ne m l i b ir k a fa s in i r i o la n N . h yp o g lo s s u s g e ç e r . C o n d y lu s o c c ip it a l is ’ le r b ir in c i bo yu n o mu r u n u n ( a t la s ) ü s t yü z ü n d e bu lu n a n, h a f i f ç u - k u r c a e k le m yü z le r i ( fo v e a a r t ic u la r is s u p e r io r ) i le e k le m ya p a r la r . O s o c c ip it a le ' n in g e n iş ve ya s s ı o la n b ü yü k ç e a r k a k ıs m ın a s g u a ma o c - c ip it a l is a d ı v e r i l ir . B u k ıs m ın iç yü z ü nd e ve o r t a s ın a is a b e t e d e c e k ye r d e o lu ş mu ş b ü yü k ç e k e m ik ç ık ınt ı ya is e p r o t u be r a nt ia o c c ip it a l is i nt e r n a a d ı v e - r il ir . B u ç ık ın t ın ın k e m ik d ış yü z ü n d e k i k a r ş ı l ığ ı is e p r o t u be r a nt ia o c c ip it a - l is e xt e r n a a d ın ı a l ır . I r k la r a g ö r e d e ğ i ş ik ö z e l l ik le r g ö s t e r e n b ir ya p ıd ır . O s S p h e n o i d a le ( T e me l K e mi k) : Ka f a n ın t a ba n ı n d a b u lu nu r v e c r a - n iu m’ u n t e me l i n i o lu ş t u r u r . B ö lü m le r i i le ç o k k a r ış ık b ir ya p ı g ö s t e r ir . Ö n d e bü yü k b ir k ıs m ı i le fo s s a c r a n i i me d ia ' n ı n ya p ıs ı n a k a t ı l ır . O r t a d a ye r a la n g ö vd e s i ( c o r p u s ) ve ya n la r a d o ğ r u a ç ı l m ış g ib i g ö r ü n e n ik is i ü s t t e k ü ç ü k , ik is id e a lt t a d a ha bü yü k ç e o lu ş mu ş k a n a t s ı k e m ik bö lü m le r d e n o lu ş u r . Kü ç ü k k a na t s ı ya p ı la r a a la m inö r , bü yü k k a n a t la r a is e ma jo r a d ı v e r i l ir . B ü yü k k a - n a t la r d a n b a ş la ya n ve a ş a ğ ı ya d o ğ r u ç ı k ınt ı ya p a n ik i k e m ik p e r d e n in ( la m in a l a t e r a l is ve la m in a me d ia l is ) be r a b e r c e o lu ş t u r d u k la r ı a na ç ık ınt ı ya p r o - 31 c e s s u s p t e r yg o id e i, la m in a la r a r a s ı n d a k i ç u k u r lu ğ a is e fo s s a p t e r yg o id e a a d ı v e r i l ir . S ife no id k e m iğ in g ö vd e s in i n ( c o r p u s ) ü s t k ıs m ın d a ç o k ba r iz b ir ç u - k u r lu k me yd a n a g e l m iş t ir . Fo s s a h yp o p h ys ia l is a d ı v e r i le n b u ç u k u r lu ğ a iç in e h ip o f iz b e z i ye r le ş m iş t ir . B a z e n bu ç u k u r g e n e l b ir t a r if o la r a k s e l la t u r c ic a ( T ü r k e ğ e r i) a d ı i le d e b e l ir t il ir . S i fe n o id k e m iğ in k o r p u s u nu n iç i bo ş t u r . P a r a n a s a l s i n ü s le r iç e r is in d e ö ne m l i ye r i o la n bu bo ş lu k , b u r u n bo ş lu ğ u ( c a - v it a s na s i) i le b a ğ la nt ı l ıd ır . Y a n la r a d o ğ r u a ç ı l m ış b u lu n a n k a n a t la r a r a s ın d a v e ya ü z e r le r in d e fo r a me n o va le , fo r a m e n s p ino s u m v e fo r a me n r o t u nd u m a d ı v e r i le n ç o k ö ne m l i d e l ik le r ve b a z ı a ç ı k l ık la r bu lu nu r . B u a ç ık l ık la r ve d e - l ik le r d e n d a ma r ve s in ir le r g e ç e r . O s F r o n t a l e ( A lı n K e m i ğ i ) : K iş i le r e g ö r e d e ğ iş ik ş e k i l le r a la n a l ın ç ık ınt ıs ı b u k e m ik t a r a f ın d a n ya p ı l ır . Ka fa t a s ın ın ö n bö lü mü n ü t e k ba ş ın a o lu ş - t u r u r . G ö z ç u k u r u n u n t a v a n ı d a bu k e m ik t a r a f ın d a n ya p ı l ır . K e m iğ in h a f i fç e a r k a ya d o ğ r u ç ık ınt ı ya p a n b ir d ik e y b ö lü mü ( s q u a ma fr o nt a l is ) i le , d iğ e r i ya t a y ( p a r t e s o r b it a le s ) o lma k ü z e r e ik i bö lü mü v a r d ır . Y a n la r d a k i o r b it a l bö lü m le r , o r t a d a n o ld u k ç a d e r in b ir b o ş lu k i le a yr ı l m ış d u r u md a d ır la r . B u bo ş lu ğ a , k a fa n ın b ü t ü n ü nd e , k a lb u r s u k e m ik ( o s e t h mo id a le ) o t u r u r . A l ın k e - m iğ in in , d ik e y v e ya t a y k ıs ı m la r ı n ın b i r le ş t ik le r i ye r d e v e k e m iğ in ik i la m in a s ı a r a s ın d a he r ik i ya n d a d e ğ iş ik b ü y ü k lü k t e bo ş lu k la r o lu ş u r . Mu k o z a i le d ö ş e l i bu bo ş lu k la r a s in ü s fr o nt a l is a d ı ve r i l ir . B u bo ş lu k la r o r t a d a b ir k e m ik bö l me i le b ir b ir le r in d e n a yr ı l m ış t ır . N o r ma l o la r a k bu h e r ik i ya n d a k i bo ş - lu k la r a r a s ı n d a b ir ir t ib a t yo k t u r . A n c a k b a z ıd u r u m la r d a o r d a d a n b ir k ü ç ü k a ç ık l ık i le h e r ik i ya n fr o nt a l s in ü s bo ş lu k la r ın ı n ir t ib a t la ş t ık la r ı d a g ö r ü lü r . H e r ik i bo ş lu k b ir e r a ç ık l ık i le bu r u n b o ş lu ğ u nd a k i o r t a bö lü me ( me a t u s na s i me d iu s ) a ç ı l ır la r . O s P a ri e t a le ( D u v a r K e mi ğ i ) : H e r ik i ya n d a k a fa t a s ı k u b b e s in in ö ne m l i b ir k ıs m ı n ı p a r ya t a l k e m ik le r ö r t e r le r . D ış yü z le r i ç ık ınt ı l ı ( k o n ve k s ) iç yü z le r i is e ç u k u r ( k o nk a v) b ir ya p ı l a ş ma i le b ir l ik t e ya s s ı v e p a r la k b ir o lu ş u m g ö s t e r ir le r . İ ç yü z d e , ö n a lt k ö ş e d e n b a ş la y ıp a r k a v e yu k a r ı ya d o ğ r u u z a n a r a k b ir a ğ a ç g ib i d a l la n a n o lu k la r g ö r ü lü r . S u lc i a r t e r io s i a d ı v e r i le n bu o lu k la r d a n, a r t e r ia me n in g e a me d ia a d ı ve r i le n v e k l in ik b a k ı md a n ç o k ö ne ml i o la n b ir d a ma r ve d a l la r ı u z a n ır . H e r ik i p a r ya t a l k e m ik , yu k a r ıd a v e o r t a h a t bo yu nc a d iş l i b ir e k le m le ş me ya p a r la r . B u e k le me s u t u r a s a g it t a l is d e n ir . S u t u r a s a g it t a l is bo yu nc a iç yü z d e me y d a na g e le n o lu k t a d u r a ma t e r s in ü s le - r in i n b ir bö lü mü n ü o lu ş t u r u r . O s T e mp o ra l e ( Ş a ka k K e mi ğ i ) : N e u r o c r a n iu m' u n ya p ıs ın a k a t ı la n ç i ft k e m ik le r d e n d ir . B ir bö lü mü i le k a fa t a s ı k a id e s in i d e ya p a r k e n, d iğ e r bö lü mü i le d e bo ş lu ğ u ya n la r d a n k a p a t ır . T e mp o r a l k e m ik a s l ın d a ç o k k a r ış ık b ir ya - p ıd a o lu p , b u lu n d u ğ u ye r d o la y ıs ı y la d a ö ne m l i fo n k s i yo n la r a s a h ip t ir . Ö n c e - 32 l ik le iş it me v e d e n g e o r g a n ı n ın bu r a ya ye r le ş t iğ i n i b e l ir t me k g e r e k ir . O s t e mp o r a le e r iş k in le r d e ; p a r s s q u a mo s a , p a r s p e t r o s a v e p a r s t ymp a n ic a o lma k ü z e r e ü ç a n a k ıs ı md a n o lu ş mu ş t u r . P a r s s q u a mo s a ; k e m iğ in ya s s ı v e o ld u k ç a d ü z g ü n ya p ı g ö s t e r e n k ıs m ıd ır . O s s p he no id a le ' n in a la ma jo r ' u i le o s p a r ie t a le a r a s ı n d a k i bo ş lu ğ u k a p a - t a r a k k a fa t a s ı n ın o lu ş u mu n u t a ma m la r . B u bö lü md e n b a ş la ya r a k ö n e d o ğ r u ç ık ınt ı ya p a n, i y i g e l iş m iş b ir k e m ik o lu ş u m ( p r o c e s s u s z yg o ma t ic u s ) ö nd e O s z yg o ma t ic u m i le b ir le ş e r e k k u v v e t li b ir ya y ( a r c u s ) me y d a na g e t ir ir . B u ç ık ınt ı n ın h e me n b a ş la n g ıç k ıs m ın a ya k ın v e d ış k u la k yo lu n u n ö n k ıs m ın d a o lu ş mu ş o la n b ir ç u k u r lu k ( fo s s a ma n d ib u la r is ) , ç e n e e k le m in d e ma n d ib u la b a ş ın ın o t u r d u ğ u ye r d ir . P a r s p e t r o s a ; k e m iğ in e n s a ğ la m ya p ı l ı bö lü mü d ü r . Ü ç yü z lü b ir p ir a - m id e be n z e r . T e p e s i ö nd e ve t a ba n ı a r k a d a o lma k ü z e r e , u z u n e k s e n i d ış t a n iç e ve a r k a d a n ö n e d o ğ r u d u r . P a r s p e t r o s a ' n ın ö ne m l i b ir k ıs m ı is e , a r k a ya d o ğ r u ç ık ınt ı ya p m ış o la r a k g ö r ü ne n p r o c e s s u s ma s t o id e u s 't u r . Ka r ma ş ık b ir iç ya p ı g ö s t e r e n ma s t o id bö lü md e k ü ç ü k h a va bo ş lu k la r ı v a r d ır . O r t a v e iç k u la k bö lü m le r i b u k ıs m ın iç in d e ye r a l m ış t ır . A y n ı z a ma nd a d e n g e o r g a n la r ı d a bu bö lü md e b u lu nu r . D a ma r v e s in ir le r in g ir ip ç ık ma la r ın a ya r a ya n d e l ik - le r v e a r a l ık la r i le d e ğ iş ik ç u k u r la r , p a r s p e t r o s a ' n ın d ış g ö r ü nü ş ü nü d e d ü z - g ü n o lma ya n b ir d u r u ma s o k mu ş t u r . P r o c e s s u s ma s t o id e u s 'a d ış yü z d e n b a z ı ö ne m l i k a s la r d a t u t u nu r . P a r s t ymp a n ic a ; k ü ç ü k b ir bö lü md ü r ve bu r a d a o r t a k u la ğ ın d ış d u v a r ın ı ya p a n t i mp a n z a r ı ( me mb r a n a t ymp a n i) bu lu n u r . D ış k u la k yo lu ( me a t u s a c u s t ic u s e xt e r nu s ) b u r a d a n ba ş la r . O s t e mp o r a le ' n i n p a r s p e t r o s a ve p a r s t y mp a n ic a a d ın ı a la n k ıs ı m la r ı k a fa t a s ı t a ba n ı n ın ya p ıs ın a ; p a r s s q u a mo s a is e k u b be k ıs m ı n ın ya n d u v a r la r ı n ın o lu ş u mu n a k a t ı l ır . V i s se r o c r a n i u m: Y ü z bö lü mü nü o lu ş t u r a n k e m ik le r o s s a fa c ie i a d ı a lt ın d a in c e le n ir le r . F a k a t a yn ı z a ma n d a bu a d a lt ın d a , o s h yo id e u m v e k u la k k e m ik ç ik le r i d e in c e le n ir . B ö y le c e , v is s e r o c r a n iu m' u o lu ş t u r a n k e m ik le r in t ü mü t e k o la r a k e le a l ın d ığ ın d a 2 2 a d e d i b u lu r . Y ü z ü n e s a s ya p ıs ın ı o lu ş t u r a n 1 6 a d e t k e m ik is e c r a n iu m fa c ia le a d ı a lt ın d a ye n id e n g r u p la n d ır ı l ır . Ku la k k e m ik ç ik le r i is e o s s ic u la a u d it u s a d ın ı a lır la r . C r a n iu m fa c ia le a ş a ğ ıd a k i k e m ik le r t a r a fı n d a n o lu ş t u r u r : O s e t h mo id a le T e k k e m ik C o n c ha e na s a le s i n fe r io r e s ik i k e m ik O s na s a le ( o s s a na s a l ia ) ik i k e m ik O s la e r i mâ le ( o s s a la c r i ma l ia ) ik i k e m i k V o me r t e k k e m ik O s z yg o ma t ic u m ( o s s a z yg o ma t ic a ) ik i k e m ik Os p a la t inu m ( o s s a p a la t in a ) ik i k e m ik 33 Ma x i l la e ik i k e m ik Ma n d ib u la t e k k e m ik O s h yo id e u m t e k k e m ik O s E t h mo i d a le : T e k k e m ik le r d e n d ir . B u r u n, g ö z ve k a fa t a s ı n ın ö n bö - lü m bo ş lu k la r ın ın ya p ıs ın a k a t ı l ır . A l ı n k e m iğ i n in p a r s o r b it a l is a d ı v e r i le n ik i ya n bö lü mü a r a s ın d a o lu ş a n bü yü k ç e nt iğ e d o ğ r u s o k u la r a k e k le m ya p a r . La m i n a c r i b r o s a , la m i n a p e r p e nd ic u la r is ve la b yr in t hu s e t h mo id a l is a d ın ı a la n bö lü m le r i v a r d ır . La m in a c r ib r o s a bu r u n t a v a n ın ı n v e o r b it a bo ş lu ğ u nu n d u va r la r ın ın b ir k ıs m ı n ı ya p a r . B u bö l ü m ü z e r i n d e k ü ç ü k d e l ik le r bu lu n u r . Ko k u s in ir le r i ( N n. o lfa c t o r ii) bu d e l ik le r d e n g e ç e r e k c r a n iu m' a g ir e r - le r . La m in a p e r p e n d ic u la r is o r t a ha t t a u yg u n o lma k ü z e r e , d ik o la r a k yu k a r ıd a n a ş a ğ ı ya d o ğ r u u z a n ır v e bu r u n bo ş l u ğ u nu ik i ye a y ır a n k e m ik bö l me n in o lu ş u mu n a k a t ıl ır . İ n e n bu k ıs m ın k a fa t a s ı iç in d e d e v a m e d e n u z a nt ıs ı c r is t a g a l l i a d ın ı a l ır . La b yr int h u s e t h mo id a l i s k e m iğ in ha v a bo ş lu ğ u iç ir e n, k ü ç ü k o d a c ık la r ş e k l i n d e k i k ıs m ın ı o lu ş t u r u r . B o ş lu k la r ın iç yü z le r i mu k o z a i le d ö - ş e n m iş t ir . B u bö lü mü n me d ia l yü z ü n d e ve h e r ik i ya n d a ö ne m l i k e m ik k ıv - r ım la r ı ya r d ır ( c o nc h a n a s a l is s u p e r io r e t me d ia ) . B u ya p ı la r , bu r u n bo ş lu ğ u - nu n d ış d u va r ın ın iç yü z ü n d e ye r a l ır la r . Ar a la r ın d a o lu ş a n g e ç it le r d e n ( me a - t u s n a s i) t e ne f fü s i le a l ın a n ha v a g e ç e r e k , s o lu nu m o r g a n la r ın a g e l ir . K ıv r ı mla r a r a s ın d a k i bu g e ç it le r mu k o z a i le d ö ş e n m iş t ir . E t mo id k e m iğ e a it ik i k o nk a d a n b a ş k a , bu r u n bo ş lu ğ u nd a , k e nd i b a ş ın a mü s t a k i l b ir k e m ik o la r a k , ü ç ü n c ü b ir k o n k a d a h a bu lu nu r ( c o nc h a n a s a l is in fe r io r ) . C o n c h a N a s a li s İn fe r i o r : E mbr yo n a l g e l iş i m in ç o k ö nc e k i d ö ne m le r in - d e o s e t h mo id a le ' d e n a yr ı l m ış v e mü s t a k i l ha le g e l m iş b ir k e m ik t ir . B u r u n bo ş lu ğ u n d a ye r a l ır ve ö n d e ma x i l la ' ya , a r k a d a is e o s p a la t in u m' a t u t u n u r . B u k e m iğ i n a lt k ıs m ın d a o lu ş a n a ç ık l ığ a me a t u s n a s i i n fe r io r a d ı v e r i l ir . G ö z ya - ş ı k a n a l ı ( c a na l is n a s o la c r i ma l is ) b u r a ya a ç ı l ır . O s N a sa l e ( O s sa N a sa l i a ) : B u r u n s ır t ın ı n ya p ıs ı n a k a t ıla n, o r t a ç iz g i ü z e r in d e b ir le ş m iş ik i k e m ik t ir . Y ü z is k e le t in d e , bu r u n bo ş lu ğ u ö n a ç ık l ığ ın ı n ( a p e r t u r a p ir i fo r m is ) ü s t bö lü mü nü ya p a r . O s L a c ri m a le ( O ss a L a c ri ma l i a ) : D ö r t kö ş e l i v e k ü ç ü k b ir k e m ik t ir . G ö z bo ş lu ğ u nu n ( o r b it a ) iç d u va r ın ın , bu r u n bo ş lu ğ u nu n la t e r a l d u v a r ın ın ya p ıs ın a d a k a t ı l ır . O r b it a ya b a k a n yü z le r in d e bu lu n a n k ü ç ü k b ir o lu k , g ö z - ya ş ın ı bu r u n bo ş lu ğ u n a t a ş ır . V o m e r : T e k k e m ik le r d e nd ir v e in c e b i r k e m ik la me l ş e k l i n d e d ir . B u - r u n bo ş lu ğ u ( c a v it a s n a s i) bö lme s i n in b ir bö lü mü n ü o lu ş t u r u r . K e m iğ in a r k a d a s e r be s t o la n k e n a r ı, b u r u n bo ş lu ğ u n u n yu t a ğ a ba k a n a ç ık l ığ ın ı ( c ho a n a e ) ik i ye a y ır ır . B u k e m iğ in a lt k e n a r ı ma x i l la i le e k le m ya - p a r . Ü s t k e na r ı is e o s e t h mo id a le ' n in d ik e y fa m i n a s ı ( la m i n a p e r p e n d ic u la r is ) i le b ir le ş ir . 34 O s Zy g o ma t i c u m ( O s sa Zy g o ma t i c a ) : Ç ift k e m ik le r d e nd ir . B ir le ş t ik - le r i k e m ik le r in a d la r ı n ı a la n ik i ç ık ınt ı s ı ( p r o c e s s u s t e mp o r a l is v e fr o nt a l is ) v a r d ır . A yr ıc a fa c ie s la t e r a l is , fa c ie s o r b it a l is v e fa c ie s t e mp o r a l is o l ma k ü z e r e d e ü ç yü z ü bu lu nu r . K e m iğ in g ö vd e ( c o r p u s ) k ıs m ı n d a b u lu n a n ü ç in c e k a na lc ık t a n, va r d ır . n e r vu s ma x i l la r is a d ı ve r i le n s in ir in d a l la r ı u z a n ır . O s P a la t i n u m ( O ssa P a l a t i n a ) : Ç i ft k e m ik le r d e n d ir , S e r t d a ma ğ ın ( p a la t u m d u r u m) a r k a k ıs m ın ı t a ma m la r . La m in a ho r iz o nt a l is v e la m i n a p e r - p e nd ic u la r is a d ı ve r i le n , ya t a y v e d ik e y o la r a k k a nu m la n m ış ik i la m in a d a n o lu ş mu ş t u r B a z ı bö lü m le r i i le he m o r b it a n ın h e m d e b u r u n bo ş lu ğ u nu n ya p ıs ın a k a t ıl ır . M a xi l l a : Y ü z ü n ( v is s e r o c r a n iu m) bü yü k b ir bö lü mü n ü o lu ş t u r a n ve ya - p ıs ı n e d e n i y le d e k l in ik ö n e m i o la n b ir k e m ik t ir . Ç i ft k e m ik le r d e n d ir . H e r k iş id e d e ğ iş ik o la r a k o r t a ya ç ık a n yü z ş e k l i, t e me l o la r a k bu k e m iğ in b iç i m in e ba ğ l ıd ır . G ö z , a ğ ız v e bu r u n bo ş lu k la r ın ın ya p ı la r ın a k a t ıl ır . A y n ı z a ma n - d a s e r t d a ma ğ ın bü yü k bö lü mü d e , k a r ş ı l ık l ı e k le m ya p m ış d u r u md a ma x i l la t a r a fın d a n o lu ş t u r u lu r . G ö v d e s i ( c o r p u s ma x i l la ) d ö r t ç ık ınt ı ya s a h ip t ir , bu nla r a a ş a ğ ıd a k i a d la r ve r i l ir : P r o c e s s u s fr o nt a l is P r o c e s s u s z yg o ma t ic u s P r o c e s s u s a lv e o la r is P r o c e s s u p a la t in u s Ü s t ç e n e d iş le r in i n s ır a la n d ığ ı ( o t u r d u ğ u ) ya r ı m d a ir e ş e k l i n d e k i ç ık ı nt ıl ı bö lü mü n e p r o c e s s u s a lv e o la r is a d ı v e r i l ir . D iğ e r ç ık ın t ı la r d a a d la r ı i le b e l ir t ile n k e m ik le r e u z a na r a k e k le m ya p a r la r . K e m iğ i n g ö vd e s in i o lu ş t u r a n c o r p u s m a x i l la e ' n in iç i n d e bü yü k b ir bo ş - lu k va r d ır . B u bo ş lu ğ a s in ü s ma x i l la r is a d ı v e r i l ir . C o r p u s ma x i l la e , ya p ıs ı n e d e n i y le b e ş yü z e s a h ip t ir . B u n la r d a n bu r u n bo ş lu ğ u n a b a k a n yü z e fa c ie s n a s a l is a d ı v e r i l ir . Ü z e r in d e s i n ü s ma x i l la r is ' in a ç ı l ma d e l iğ i ( h ia t u s ma x i l la - r is ) va r d ır . B u a ç ık l ık , no r ma ld e b a z ı o lu ş u m la r t a r a f ın d a n d a r a lt ı l m ış t ır . O r b it a i le ir t ib a t l ı o la n yü z e ( fa c ie s o r b it a l is ) , s in ü s ma x i l la r is v e g ö z bo ş - lu ğ u nu n t o p o ğ r a fi le r i d ü ş ü nü ld ü ğ ü n d e , bu k o mş u lu k k l i n ik b a k ı md a n ç o k ö ne m l id ir . B u nu n ya n ı s ır a , ü s t d iş k ö k le r i i le s in ü s ma x i l la r is i l iş k i le r i n i n d e k l in ik b a k ı md a n ö ne m i u n u t u l ma ma l ıd ır . M a n d i b u la : A lt ç e n e k e m iğ in i n ( ma n d ib u la ) ; r a mu s ma n d i b u la e ve c o r - p u s ma n d ib u la e o lma k ü z e r e ik i ö n e m l i bö lü mü va r d ır . C o r p u s ma n d ib u la e ü s t ç e n e k e m iğ in in ( ma x i l la e ) ya p ıs ı n a u yg u n o lma k ü z e r e fo n k s i yo n e l b ir k a r a k t e r k a z a n ır . Ü z e r in d e ç iğ n e me y i s a ğ la ya c a k d iş l e - r i t a ş ır . S a ğ la m b ir ya p ı ya s a h ip t ir . C o r p u s v e r a mu s bö lü m le r i a r k a d a b ir a ç ı ya p a r a k b ir le ş ir le r ( a ng u lu s ma nd ib u la e ) . B u a ç ı, ç iğ n e me k u v v e t le r in e , ş e k - 35 l i n e ve ır k i d u r u m la r a g ö r e d e ğ iş ik l ik g ö s t e r ir . C o r p u s ma n d ib u la e ’ n ın iç v e d ış yü z e y le r in e ç iğ n e me k a s la r ı t u t u nu r . R a mu s ma n d ib u la e yu k a r ı ya d o ğ r u ç ık ı nt ı ya p a n ik i ö n e m l i k ıs ma s a - h ip t ir . B u n la r d a n p r o c e s s u s c o nd y la r is a d ın ı a la n ç ık ınt ı yu k a r ıd a ş a k a k k e - m iğ i ( o s t e mp o r a le ) i le b ir le ş e r e k ç e n e e k le m i n i o lu ş t u r u r . Ö n d e k i ç ık ınt ı p r o c e s s u s c o r o no id e u s ' a is e ö n e m l i ç iğ n e me k a s la r ı t u t u nu r . R a mu s ma nd i b u - la e ' n in iç yü z ü n d e b ir k a na l ı n b a ş la n g ı ç d e l iğ i ( fo r a me n ma n d i b u la e ) g ö r ü lü r . B u r a d a n b a ş la ya n k a n a l ( c a na l is ma n d i bu la e ) k e m ik iç in d e ö ne d o ğ r u d e v a m e d e r . B u k a na ld a i le r le ye n a lt ç e n e s in ir i ( n e r vu s a lv e o la r is in fe r io r ) , a lt ç e - n e d iş le r in i n ve ç e vr e d o k u la r ın in n e r v a s yo nu i le g ö r e v l id ir . O s H y o i d e u m: Ka fa t a s ı is k e le t i i le i l i ş k is i o lma ya n b ir k e m ik t ir . A lt ç e n e k e m iğ i i le g ır t la k ( la r y n x ) a r a s ın d a bu lu n u r . B u n a g ö r e ye r i, i n s a n vü - c u d u n d a bo yu n k ıs m ıd ır . At n a l ı ş e k l i n d e b ir ya p ı ya s a h ip t ir . As ı l g ö r e v i, ç e ş it l i k a s la r ın v e ba ğ la r ın t u t u n ma s ı n a h iz me t e t me k t e d ir . Y u t ma ve k o n u ş - ma fo n k s i yo n u nd a ö ne m l i ye r i v a r d ır . T e mp o r a l k e m iğ i n s it i lo id ç ık ınt ıs ı n - d a n ( p r o c e s s u s s t ylo id e u s ) b a ş la ya n k u v v e t li b ir b a ğ ( l ig a me nt u m s t y lo h yo id e u m) a ş a ğ ı v e ö n e d o ğ r u u z a n a r a k , h y o id k e m iğ e g e l ip t u t u nu r . B u k e m ik bo yn u n ö n k ıs m ın d a d e r i a lt ın d a e l i le r a ha t lık la bu lu n a b i l ir . V e z o r la n ma - la r d a k o la yc a d a k ır ı la b i l ir . Y e n i d o ğ a n d a k a fa t a s ı Y e n i d o ğ a n b ir ç o c u k t a k a fa t a s ı k e m ik le r i a r a s ın d a ba ğ d o k u s u n d a n o lu ş mu ş , o ld u k ç a bü yü k ba z ı a la n la r g ö r ü lü r . B e l ir l i k e m ik le r a r a s ı n d a v e bö lg e le r d e lo k a l iz e o l mu ş bu yu mu ş a k v e z a y ı f ya p ıd a k i a la n la r a fo nt ic u lu s ( b ı n g ı ld a k ) a d ı v e r i l ir . Y e n i d o ğ a n b ir ç o c u k t a me d ia n ç iz g i ü z e r in d e ve b ir is i ö nd e ( fo nt ic u lu s a nt e r io r ) d iğ e r i a r k a d a ( fo nt ic u lu s p o s t e r io r ) bu lu n a n ik i b ı n g ı ld a k i le , ik is i ö n ya n d a ( s a ğ - s o l) v e ik is i d e a r k a ya n d a ( s a ğ - s o l) o l ma k ü z e r e ( fo nt ic u lu s s p h e no id a l is v e fo nt ic u lu s ma s t o id e u s ) t o p la m a lt ı a d e t o lma k ü z e r e bu ya p ı ya r a s t la n ır . Y a ş ın i l e r le me s i i le o lu ş u m la r ın yu mu ş a k ö z e ll iğ i g it t ik ç e k a y bo lu r ve z a ma n la b u r a la r k e m ik le ş e r e k k a p a n ır ( 1 - 2 ya ş a r a s ı) . B u ya p ı la r iç in d e e n bü yü ğ ü ö n d e ye r a la n , fo nt ic u lu s a nt e r io r ' d u r . Y a k la ş ık o la r a k ik in c i ya ş a d o ğ r u k a p a n ır . Fo nt ic u lu s p o s t e r io r is e d a ha k ü - ç ü k o lu p , b ir i n c i ya ş ın b it i m i n e d o ğ r u o rt a d a n k a lk a r . B u , he r ik i fo nt ic u lu s , p a r ma k ya r d ı m ı i le r a h a t lık la b u lu n a b i l ir . Y a n la r d a bu lu n a n la r , k a s la r t a r a - f ın d a n ö r t ü ld ü ğ ü iç in , d ir e k t o la r a k t e ma s i le b u lu n a ma z ve p r a t ik b ir ö ne m i d e yo k t u r . Kr a n ia l bo ş lu k la r ve ç u k u r la r D ış v e ya iç yü z d e n in c e le n d iğ in d e k a f a t a s ın ın b a z ı ö ne m l i bo ş lu k la r a s a h ip o ld u ğ u g ö r ü lü r . B u bo ş lu k la r ö n e m l i o r g a n v e ya ya p ı la r ın ye r a ld ık la r ı bö lü m le r o la r a k k o r u ma g ö r e v le r i ü s t le n m iş le r d ir . Y u mu ş a k d o k u ya p ı la r i le ç o k s ık ı k o mş u lu k iç e r in d e d ir le r . Mu h a fa z a e t t ik le r i o r g a n la r ın ya n ı s ır a , b u - 36 r a la r d a n ç o k ö ne m l i d a ma r la r ve s in ir l e r g e ç e r le r . A na bo ş u k la r ı a ş a ğ ıd a k i is i m le r i le ve r e b i l ir iz : G ö z bo ş lu ğ u ( o r b it a ) B u r u n bo ş lu ğ u ( c a v it a s / c a v u m na s i) Kr a n ia l ö n bo ş lu k ( fo s s a c r a n i i a nt e r io r ) Kr a n ia l o r t a bo ş lu k ( fo s s a c r a n i i me d ia ) Kr a n ia l a r k a bo ş lu k ( fo s s a c r a n i i p o s t e r io r ) G ö z B o ş lu ğ u ( O rb i t a ) : U z u n e k s e n i d ış t a n iç e v e ö nd e n a r k a ya u z a - n a n, t a b a n ı ö n d e , t e p e s i a r k a d a p ir a m it ş e k l i n d e b ir bo ş lu k t u r . Ç e ş it l i k e m i k - le r in b ir a r a ya g e l me s i i le o lu ş mu ş t u r . D a ma r v e s i n ir le r in g ir iş v e ç ık ış la r ı iç in , ö ne m l i a ç ık l ık , k a n a l v e d e l ik le r e s a h ip t ir . B u ru n B o ş l u ğ u ( C a v i t a s / C a v u m N a s i ) : Y ü z ü n o r t a k ıs m ı n d a o lu ş mu ş bü yü k b ir bo ş lu k t u r . B ir bö l me ( s e p t u m n a s i) i le ik i ye a yr ı l m ış t ır . B o ş lu ğ u n ö n a ç ık l ığ ın a a p e r t u r a p ir i fo r m is , a r k a a ç ık l ığ ın a is e c ho a na e a d ı v e r i l ir . Ar - k a a ç ık l ık yu t a k ( p h a r yn x ) i le ir t ib a t s a ğ la r . B a ş v e yü z ç e vr e s in d e b u lu n a n b a z ı k e m ik le r in iç in d e k i bo ş lu k la r ( s i n ü s p a r a na s a le s ) i le , g ö z ya ş ı k a n a l ı ( d u c t u s na s o la c r i ma l is ) bu r u n bo ş lu ğ u n a a ç ı l ır la r . C a vu m n a s i mu k o z a i le d ö ş e n m iş t ir . B u ya p ın ı n b ir bö lü mü k o k u fo nk s i yo n u i le i lg i l id ir v e bu r a ya r e g io o lfa c t o r ia a d ı v e r i l ir . D a h a bü yü k d iğ e r bö lü m is e s o lu nu m s is t e m i i le i lg i l id ir . B u r a ya d a r e g io r e s p ir a t o r ia d e n ir . K a fa t a s ın ı n ü s t k ıs m ın d a n ya p ıla n ho r iz o nt a l b ir k e s it i le c r a n iu m’ u n ü s t bö lü mü a yr ı ld ığ ı n d a “ c a v u m c r a - n i i” k a r ş ı m ız a ç ık a r . B e y in v e be y i n c i ğ in b ü t ü n ü i le o t u r mu ş o ld u ğ u bu bö - lü m n e t o la r a k g ö r ü lü r . C a vu m c r a n i i iç yü z d e n ; fo s s a c r a n i i a nt e r io r , fo s s a c r a n i i me d ia v e fo s s a c r a n i i p o s t e r io r a d ı ve r i le n ü ç ü ç e s a s bö lü m ha l i n d e in c e le n ir . B u bo ş lu k la r a be yn in v e be y in c iğ i n bö lü m le r i o t u r u r ve a ş a ğ ıd a k i g ib i a d la n d ır ı l ır la r : K ra n i a l Ö n B o ş lu k ( F o s sa C r a n i i A n t e ri o r ) : B e y n in fr o nt a l lo bu n u v e k o k u ile i lg i l i s in ir le r in i iç in e a la n k ıs ı md ır . A s l ı n d a b u bo ş lu ğ u n t a b a n ın ı, o r b it a ' n ın t a v a n ı v e s i fe no id k e m iğ i n b ir bö lü mü ya p a r . K e m ik ü z e r in d e , bu r a ya o t u r a n b e yn i n g ir int i v e ç ık ınt ı l a r ın a u yg u n ya p ı la r v a r d ır ( i mp r e s s io ne s d ig it a e ) B u bo ş lu k a r k a d a s i fe no i d k e m iğ i n k ü ç ü k k a n a t la r ın a k a d a r d e - v a m e d e r . K ra n i a l O r t a B o ş lu k ( Fo ss a C ra n i i M e d i a ) : H e me n t a ma me n B e y in in t e mp o r a l lo b la r ı t a r a f ı n d a n d o ld u r u l mu ş t u r . O s s p h e no id a le ' n i n b ü yü k b ir k ıs m ı, bu bo ş lu ğ u n d u va r ı n ı ya p a r . A n c a k t e mp o r a l k e m iğ in b ir k ıs m ı d a ( p a r s p e t r o s a ) bu r a n ın ya p ıs ın a k a t ıl ır . H ip o fiz ( h yp o p h ys is ) b e z i n in o t u r d u ğ u k e m ik ya p ı ( s e l la t u r c ic a ) , b u bo ş lu ğ u n o r t a la r ı n d a b u lu nu r . B o ş lu ğ u n ö n s ın ır ı fo s s a c r a n i i a nt e r io r 'u n a r k a k e na r ı n a u ya r . Ar k a k e na r ı is e t e m p o r a l k e m iğ in k a ya p a r ç a s ın ın ( p a r s p e t r o - s a ) ü s t - iç k e na r ı n a k a d a r d e va m e d e r . 37 K ra n i a l A r k a B o ş lu k ( Fo s sa C r a n i i P o st e r i o r) : B u bö lü m e s a s o la r a k a r d k a fa k e m iğ i ( O s o c c ip it a le ) t a r a fı n d a n o lu ş t u r u lu r . A nc a k , t e mp o r a l k e - m iğ in p a r s p e t r o s a k ıs m ı d a b u r a n ı n ya p ıs ın a k a t ı l ır . B u bo ş lu k iç in d e , be yn i n o k s ip it a l lo bu v e be y in c ik o t u r u r . Fo s s a c r a n i i p o s t e r io r 'u n o r t a la r ın d a e fo r a me n ma g nu m a d ı ve r i le n b ü - yü k b ir d e l ik b u lu n u r . O mu r i l ik b u r a d a n g e ç e r e k k a fa t a s ı iç in e i le r le r . B u s ır a d a o mu r i l iğ in me d u l la a b lo ng a t a a d ı v e r i le n bö lü mü , o k s it ip a l k e m iğ i n t a ba n ı ü z e r in d e k i o lu k ( c l iv u s ) ü z e r in e ya t a r a k b ir m ik t a r ö ne d o ğ r u bü k ü lü r v e s i n ir s is t e m in in ö ne m l i k ıs ı m la r ı i le ba ğ la nt ı s a ğ la r . Y i n e bu bö lg e d e ye r a la n ç o k s a y ıd a k i k a na l, d e l ik v e a ç ık l ık la r d a n ö ne m l i d a ma r ve s in ir le r k a - fa t a s ın a g ir ip - ç ık a r la r . E xt r e m it a s / e k s t r e mit e ( U z u v la r ) İ n s a n v ü c u d u nu n ya p ı p la n ı iç e r is in d e , g ö vd e i le b a ğ la nt ı l ı, b a ş ve bo yn u n d ış ı n d a d ö r t a d e t e k s t r e m it e ( u z u v) va r d ır . B u n la r d a n ik is i yu k a r ıd a o lu p , ü s t e k s t r e mit e le r i o lu ş t u r u r la r . D iğ e r ik is i is e a ş a ğ ıd a d ır ve a lt e k s t r e - m it e le r i ya p a r la r . B u u z u v la r ; bu lu n d u k la r ı ye r e ve fo nk s i yo n la r ın a g ö r e ya - p ıs a l k a r a k t e r k a z a n m ış la r d ır . Ö n c e l ik l e , ü s t ve a lt u z u v la r a r a s ın d a , b u u z u v la r ı o lu ş t u r a n ya p ı e le ma n la r ı ba k ı m ı n d a n ( k u v v e t ve h a c i m o la r a k ) fa r k l ı l ık la r g ö r ü lü r . A yr ıc a , no r ma l g e l iş i m i o la n e k s t r e m it e le r vü c u d u n g e - n e l ya p ıs ı n a g ö r e be l ir l i p r o p o r s iyo n a l il iş k i le r iç e r is i n d e d ir le r . Ö r ne ğ in , ye n i d o ğ a n la r d a , e k s t r e m it e u z u n lu ğ u n u n v ü c u t u z u n lu ğ u n a o r a n ı 3 / 8 ik e n, ya ş ın i le r le me s i i le e k s t r e mit e u z u n lu k la r ı a r t a r v e bu u z u n lu k e r iş k in d e vü - c u t u z u n lu ğ u nu n ya k la ş ık ya r ıs ın a u la ş ır . A n c a k , bü yü me v e g e l iş i md e , g e n e - t ik ba z ı fa k t ö r le r in d e b u n la r a e t k i l i o ld u ğ u nu u n u t ma ma k g e r e k ir . Ü s t e k s t r e m it e k e m ik le r i( o s s a e xt r e m it a s s u p e r io r ) ve e k le m le r i Ü s t e k s t r e m it e le r i n is k e le t ya p ıs ı, b ir b ir le r i i le fo nk s i yo n e l i l iş k i s a ğ - la ya n, d e ğ iş ik ş e k i l l i k e m ik le r i n b ir a r a ya g e l iş i i le o lu ş u r . B u ya p ı la r ın fo n k s i yo n e l b ir l iğ i iç e r is in e s c a p u la ( o mu z k e m iğ i) ve c la v ic u la ( k ö p r ü c ü k k e m iğ i) d e d a h i l e d i l ir . Ad ı b e l ir t i le n bu k e m ik le r d a h a ö n c e k i k o nu la r d a e le a l ın m ış t ı. K o l K e mi ğ i ( H u me r u s) : U z u n lu ğ u ya k la ş ık 2 5 - 3 0 c m a r a s ın d a o lu p , k iş i le r e g ö r e d e ğ iş ir . İ k i u c u ve b ir g ö vd e s i o lu p , iç i bo ş lu k lu b ir ya p ı ya s a - h ip t ir , C a p u t hu me r i a d ı v e r i le n p r o x i ma l u c u i le o mu z e k le m in i n ya p ıs ın a k a t ıl ır k e n, d is t a l u c u i le d e d ir s e k e k le m i n i o lu ş t u r u r . O mu z e k le m in e k a t ı la n u c u nd a , c a p u t hu me r i' d e n ba ş k a , t u be r c u lu m ma ju s ve t u b e r c u lu m m in u s a d ı v e r i le n ik i k e m ik ç ık ı nt ı d a h a bu lu n u r . B u k e m ik ç ık ın t ı la r a ba z ı k a s la r t u t u n u r . İ k i k e m ik ç ık ınt ı a r a s ı n d a is e , k o lu n ö n t a r a f ın d a bu lu n a n b ü yü k p a z u k a s ın ın u z u n k ir iş in i n g e ç t iğ i o lu k ( s u lc u s int e r t u b e r c u la r is ) ye r a l ır . H u me r u s 'u n d ir s e k e k le m in i n ya p ıs ı n a k a t ıla n d is t a l u c u nd a g ö r ü le n ma k a r a ş e k l in d e k i ya p ı t r o c h le a hu me r i a d ın ı 38 a l ır . B u r a s ı ö n k o l k e m ik le r i n d e n u ln a e k le m ya p a r . Y in e a yn ı ye r d e bu lu n a n v e k ü ç ü k yu v a r la k k ü r e ş e k l i n d e k i ya p ı ya c a p it u lu m h u me r i d e n ir . B u yu v a r - la k k ıs ı m d a y i n e ö n k o l k e m ik le r in d e n r a d iu s , e k le m ya p a r . B ö yle c e d ir s e k e k le m i n d e , k o l v e ö nk o l k e m ik le r i n in k a t ıl ma s ı i le ü ç k e m ik b u lu nu r . A n c a k bu b ir le ş me s ır a s ın d a , a yn ı z a ma n d a ö nk o l k e m ik le r i r a d iu s ve u l n a d a a yr ıc a k e nd i a r a la r ı n d a b ir e k le m o lu ş t u r u r la r . T ro c h le a hu me r i' n i n iç ya n t a r a f ın d a o lu ş a n b ir o lu k s u lc u s n. u ln a r is a d ı i le t a r if e d i l ir . B u r a d a n n e r vu s u ln a r is a d ı ve r i le n ö n e m l i b ir s in ir g e ç e r e k ö n k o la u z a n ır . H u me r u s 'u n g ö vd e s i ( c o r - p u s hu me r i) ü z e r in e t u t u n a r a k s o n la n a n ö n e m l i k a s la r va r d ır . B u k a s la r , o mu z k e me r i k a s g r u b u nu o lu ş t u r u r la r . H u me r u s 'a k a d a r g e le n d iğ e r b a z ı k a s - la r is e , g ö vd e n in u z a k ye r le r in d e n b a ş l a ya r a k bu r a ya u z a n ır la r . B u k a s la r ın , fo n k s i yo n e l iz le r in i hu me r u s ü z e r in d e g ö r me k mü mk ü nd ü r ve bu iz le r in b ir k ıs m ı d a ö z e l a d la r a l ır la r ( ö r ne ğ i n, t u b e r o s it a s d e lt o id e a g i b i) . N e r vu s r a d ia l is i le hu me r u s 'u n g ö vd e s i ( c o r p u s hu me r i) a r a s ın d a k l in ik b a k ı md a n ç o k ö ne m l i b ir k o mş u lu k v a r d ır . S ö z ü e d i le n s in ir , k e n d i a d ı i le t a r if e d i le n b ir o lu k iç i n d e ( s u lc u s n e r v i r a d ia l is ) a ş a ğ ı ya d o ğ r u d e v a m e d e r . Ö z e l l ik le b u bö lg e k ır ık la r ı n d a n. r a d ia l is ' i nt e n d o ğ a n k l i n ik o la y la r a o ld u k ç a s ık r a s t la - n ır . Ö nk o l k e m ik le r i ( r a d iu s v e u ln a ) : Ö n k o ld a ik i a yr ı k e m ik b u lu n u r . B u k e m ik le r u z u n v e iç i bo ş lu k lu ya p ı g ö s t e r ir le r . R a d iu s 'u n d is t a l u c u , u ln a ' n ın is e p r o k s i ma l u c u d a h a i y i g e l iş m iş t ir . B u d u r u m fo n k s i yo n e l k a r a k t e r le r in e u yg u nd u r . A n a t o mik d u r u m g ö s t e r e n b i r vü c u t t a , r a d iu s ö n k o lu n d ış ya n t a r a - f ın d a ; u ln a is e iç ya n t a r a f ın d a ye r a l ır . B u a ç ık la ma ya g ö r e , ba ş p a r ma k t a r a - f ın d a r a d iu s , k ü ç ü k p a r ma k t a r a f ın d a i s e u l n a a r a n ma l ıd ır . Ö t e ya nd a n hu me - r u s 'u n d is t a l u c u nd a k i c a p it u lu m hu me r i a d ı v e r i le n k ü r e ms i ç ık ın t ı i le b ir le - ş ir . D is t a l u ç t a r a d iu s o ld u k ç a k u v ve t l i ve g e l iş m iş b ir k e m ik ya p ı la ş ma g ö s - t e r ir . R a d iu s b u u c u i le d o ğ r u d a n, e l b i le ğ in i o lu ş t u r a n k e m ik s ır a n ın b ir in c is i i le e k le m ya p a r . Ö nk o ld a k ü ç ü k p a r m a k ( s e r ç e p a r ma ğ ı) t a r a f ın d a bu lu n a n u ln a ' n ın a r k a k e n a r ı o ld u k ç a i y i g e l iş m iş t ir . D e r i ü z e r in d e n e l i le r a h a t lık la bu lu n a b i l ir . O ld u k ç a k u v v e t li g e l iş m iş o la n u ln a ’ n ın p r o k s i ma l u ç u d a v e d ir s e k e k le m in i n o lu ş u mu n a k a t ı l ır . Y a r ım a y ş e k l in d e ç e nt ik l i b ir ya p ı g ö s - t e r e n u l n a ' n ın bu u c u , d ir s e k e k le m in i n e n b ü yü k yü k ü n ü d e bu k e m ik t a ş ır . H u me r u s ' u n d is t a l u c u nd a g ö r d ü ğ ü mü z ma k a r a ş e k l in d e k i k e m ik k ıs ı m b u ç e nt iğ e o t u r u r . B ö yle c e , d ir s e k e k le m i nd e o r t a ya ç ık a n f le x io n v e e xt e nt io n h a r e k e t le r t e me l o la r a k b u ik i k e m ik a r a s ı n d a o lu ş u r . Fa k a t ; r a d iu s ’u n p r a x i ma l v e hu me r u s ’u n d is t a l u ç la r ı a r a s ı n d a o lu ş a n e k le md e , ö nk o lu n k o la g ö r e k a p a n ma v e a ç ı l ma ha r e k e t le r i ya p ı l ır . U ln a ' n ı n e l b i le ğ in e d o ğ r u u z a n a n d is t a l u c u b i l e k k e m ik le r in d e n u z a k t a k a l ır . B u ne - d e n le e l b i le ğ i e k le m in i n o lu ş u mu s ır a s ın d a , u ln a ' n ın u c u i le b i le k k e m ik le r i a r a s ın d a d is c u s a r t ic u la r is a d ı v e r i le n k ık ır d a k b ir ya p ı ye r a l ır Ö n k o lu n b ü - 39 t ü n lü ğ ü iç in d e r a d iu s v e u ln a a r a s ın d a k u v ve t l i b ir a r a ö r t ü va r d ır . B u na me mb r a n a int e r o s s e a a d ı v e r i l ir . B a ğ d o k u s u nd a n o lu ş mu ş bu s a ğ la m ya p ı k u v ve t le r in d is t a ld e n p r o k s i ma le v e ya t e r s yö nd e a k t a r ı l ış ı s ır a s ı n d a fo n k s iyo n e l b ir ö ne m t a ş ır . E l İ s ke l e t i K e mi k l e r i : E l is k e le t i 2 7 c iv a r ı n d a k e m ik i le , b u n la r a r a - s ın d a o lu ş mu ş 3 6 e k le md e n me yd a n a g e l ir . B ö yle c e in s a nd a ha s s a s ve in c e e l fo n k s i yo n la r ın ın ya p ı la b i l me s in i s a ğ la r la r . E l is k e le t in i o lu ş t u r a n k e m ik le r bu lu nd u k la r ı ye r e g ö r e k e n d i a r a la r ın d a a ş a ğ ıd a k i g i b i ü ç a n a k ıs ma a yr ı l ı r - la r : E l b i le ğ i k e m ik le r i ( o s s a c a r p i) E l t a r a ğ ı k e m ik le r i ( o s s a me t a c a r p i) E l p a r ma ğ ı k e m ik le r i ( o s s a d ig it o r u m= p h a la n g e s ) E l b i le ğ i k e m ik le r i ( o s s a c a r p i) : İ k i s ı r a ü z e r in e d iz i l m iş k ü ç ü k k e m ik - le r d ir . D e ğ iş ik ş e k i l le r i v a r d ır v e bu ş e k i l le r e g ö r e a d la n d ır ı l ır la r . H e r ik i s ır a d a d a d ö r d e r a d e t k e m ik bu lu n u r . B u k e m ik le r a ş a ğ ıd a k i g ib i a d la nd ır ı l ır - la r . I. S ır a ( p r o k s i ma l) I I . S ır a ( d is t a l O s s c a p ho id e u m O s t r a p e z iu m O s lu n a t u m O s t r a p e z o id e u m O s t r iq u e t r u m O s c a p it a t u m O s p is i fo r me O s ha ma t u m B ir in c i v e ik i n c i s ır a y ı o lu ş t u r a n k e m i k le r , ya n ya n a d iz i ld ik le r i n d e d ü z b ir ç iz g i o lu ş t u r ma z la r . E k le m le ş me s ır a s ı n d a e l in s ır t ın a d o ğ r u ha f i f k u b be ms i b ir ç ık ın t ı ya p a c a k ş e k i ld e b ir le ş me g ö s t e r ir le r . B u n e d e n le , e l i n s ır t k ıs m ı ha f i f k o n v e k s , ö n ( iç ) k ıs m ı ( p a l ma r yü z ) is e k o n k a v b ir d u r u m g ö s t e r ir . N it e k i m k o n k a v o la n ö n yü z d e n b ir t a k ı m k a n a l ve a r a l ık la r a r a c ı l ığ ı i le s i n ir le r , d a ma r la r v e k a s k ir iş le r i g e ç e r e k p a r ma k la r a ve b u r a d a k i k e m ik - le r e k a d a r u z a n ır la r . B ö yle c e ç o k d a r b ir a r a l ık t a , yü k s e k fo n k s i yo n e l ö ne mle r i o la n ç o k s a y ıd a o lu ş u m, i lg i l i bö lg e le r e k a d a r u z a n ır . E l t a r a ğ ı k e m ik le r i ( o s s a me t a c a r p i) : E l t a r a ğ ın ı o lu ş t u r a n b u k e m ik le r k ıs a ve iç i bo ş lu k lu ya p ı g ö s t e r ir le r . P r o k s ima l u ç la r ı i le e l b i le ğ in in d is t a l s ır a s ı ( ik in c i s ır a ) k e m ik le r i i le e k le m ya p a r la r . B a ş k ıs ı m la r ı i le d e p a r ma k k e m ik le r in in t a ba n la r ı n a e k le m le ş ir le r . B e ş a d e t o la n b u k e m ik le r , e l in fo n k - s i yo n e l ya p ıs ın d a e l b i le ğ i k e m ik le r i i l e b ir l ik t e p a l ma r t a r a ft a k i k o nk a v it e - n i n o lu ş ma s ın a ya r d ı m e d e r le r . 40 P a r ma k k e m ik le r i ( o s s a d ig it o r u m ma n u s = p ha la n g e s ) : H e r b ir p a r ma k , b ir b ir le r i i le e k le m ya p m ış ü ç a yr ı k e m ik t e n o lu ş mu ş t u r . B u k ü ç ü k k e m ik le r e p h a la n x a d ı v e r i l ir . P ha la n x ' la r b a z e n r o me n r a k a m ı i le I . , I I . , I I I . ş e k lid e b e l ir t il ir le r . B a z e n d e , p ha la n x p r o k s i ma l is , me d ia v e d is t a l is o l ma k ü z e r e a d la n d ır ı l ır . B u k e m ik le r d e k ıs a v e iç i bo ş lu k lu b ir ya p ı d a d ır la r . B a ş p a r ma k t a ik i a d e t p ha la n x b u lu n u r . E k le m le r Ü s t e k s t r e m it e e k le m le r i A ş a ğ ıd a is i m le r i ve r i le n le r k o lu n h a r e k e t le r i i le i lg i l i e s a s e k le m le r d ir : Ar t ic u la t io s t e r no c la v ic u la r is Ar t ic u la t io a c r o mio c la v ic u la r is Ar t ic u la t io h u me r i Ar t ic u la t io s t e r no c la v ic u la r is v e a r t ic u la t io a c r o mio c la v ic u la r is a d ı v e - r ile n e k le m le r d e e s a s e le ma n k ö p r ü c ü k k e m iğ id ir ( c la v ic u la ) . H e r ik is in d e d e , c la v ic u la ' n ı n d ış v e iç u ç la r ı e k le m e k a t ıl ır la r . O mu z e k le m in d e me yd a n a g e le n b ir ha r e k e t t e , bu e k le m le r d e ha r e k e t e k a t ı l ır la r . Y u k a r ı ya , ö ne , a r k a ya v e ha t t a b ir m ik t a r a ş a ğ ı ya d o ğ r u o lu ş t u r d u k la r ı h a r e k e t le r i i le , o mu z e k le - m i n d e o r t a ya ç ık a n h a r e k e t g e n iş l iğ i n i a r t ır ır la r . H e r ik is id e , g e r ç e k e k le m ya p ıs ın d a d ır . B u n e d e n le e k le m bo ş lu ğ u , k a p s ü lü , e k le m k ık ır d a ğ ı ( d is c u s ) v e ba ğ la r ı va r d ır . Ar t ic u la t io h u me r i ( o mu z e k le m i) ; t a m o yn a r e k le m le r d e n d ir . E k le me k a t ıla n k e m ik yü z e y le r d e n b ir is i k ü r e ş e k l in d e , d iğ e r i is e bu n u iç i n e a la c a k ş e k i ld e ç u k u r ya p ıd a d ır . C a v it a s g le no id a l is a d ı v e r i le n e k le m ç u k u r u e k le m b a ş ın ı bü t ü nü i le iç in e a la ma z . E k le m b a ş ı ç u k u r a g ö r e ya k la ş ık d ö r t d e fa d a ha b ü yü k t ü r . A n c a k , ik i e k le m yü z e y in i b ir b ir in e u yu m lu h a le g e t ir e n ve la b r u m g le no id a le is i m l i b ir k ık ır d a k y a p ı va r . O mu z e k le m i n d e h a r e k e t e yö n v e r e n s a d e c e k a s la r d ır . B u ya p ı iç e r is i nd e k e m ik ve l ig a me nt le r in ha r e k e t in yö n ü ba k ı m ın d a n h iç b ir e t k is i yo k t u r . B u ne d e n le in s a n v ü c u d u iç in d e e n fa z la s e r b e s t ha r e k e t e d e n e k le m o la r a k k a bu l e d i l ir . A s l ın d a , o mu z e k le m i n - d e d e ğ iş ik n e d e n le r i le s ık o la r a k g ö r ü le n ç ık ık la r ı n d a ne d e n i b u d u r . Ar t ic u la t io c u b it i ( d ir s e k e k le m i) : Ö n k o lu n, k o la g ö r e h a r e k e t le r i d ir - s e k e k le m in d e s a ğ la n ır . D ir s e k e k le m in in ya p ıs ı iç in d e , ü ç a yr ı e k le m b u lu nu r . B u ü ç e k le m fo n k s i yo n e l b ir bü t ü n lü k g ö s t e r ir le r v e a ş a ğ ıd a k i g ib i a d la n d ır ı l ır la r . Ar t . H u me r o u ln a r is H u me r u s i le u l n a a r a s ı n d a Ar t . H u me r o r a d ia l is H u me r u s i le r a d iu s a r a s ın d a Ar t . r a d io u ln a r is p r o x i ma l is R a d iu s i le u ln a a r a s ın d a 41 B u r a d a , ö nk o l k e m ik le r i i le k o l k e m iğ i a r a s ı n d a o lu ş a n e k le m le r d e s a - d e c e bü k ü l me ( f le x io n) ve a ç ı l ma ( e xt e nt io n) ha r e k e t le r i s ö z k o nu s u d u r . H a lb u k i, u ln a v e r a d iu s a r a s ın d a k i e k l e md e is e , ö n k o lu n u z u n e k s e n i n e g ö r e iç e ve d ış a d o ğ r u d ö n me h a r e k e t le r i d e o rt a ya ç ık a r . B u h a r e k e t le r e p r o n a t io n v e s u p in a t io n a d ı ve r i l ir . A n a t o m ik d u r u md a ik e n, a vu ç iç i ( p a l ma r yü z ) ö ne d o ğ r u ba k a r . P r o na t io n ' d a is e bu n u n t e r s i b u r d u r u m v a r d ır . P r o na t io n h a r e - k e t ind e , r a d iu s u ln a y ı ü s t t e n ç a p r a z la r . E l ha r e k e t le r i, e l b i le ğ in i me yd a na g e t ir e n k e m ik le r i le , ö n k o l k e m ik le r in i n d is t a l u ç la r ı a r a s ın d a o lu ş a n e k le m s a ye s in d e s a ğ la n ır . S a g it t a l ve ho r iz o n t a l ik i e k s e n i o la n e l b i le ğ i e k le m i n d e , ik i a na h a r e k e t o rt a ya ç ık a r . Y a t a y e k s e ne , g ö r e fle x io n v e e xt e nt io n, s a g it t a l e k s e n e g ö r e is e a b d u c t io n v e a d d u c t io n ha r e k e t le r i e ld e e d i l ir . B u ik i h a r e k e - t e , e l b i le ğ in in b ü t ü n k e m ik le r i k a t ı l ır . H a r e k e t , e l b i le ğ in i o lu ş t u r a n ik i s ır a k e m iğ i n a r a s ın d a ve a yn ı z a ma n d a b ir i n c i s ır a i le ö n k o l k e m ik le r i a r a s ın d a k i e k le md e o r t a ya ç ık a r . E l b i le ğ in in d is t a l s ır a k e m ik le r i i le e l t a r a ğ ı k e m ik le - r i a r a s ı n d a d a e k le m le r o lu ş u r . B u n la r iç in d e , b a ş p a r ma ğ a a it o la n ı d iğ e r l e - r in d e n a yr ıd ır ve ö z e l b ir e k le m yü z e y i n e s a h ip t ir ( a t e ye r i ş e k l in d e ) . B u ş e - k i ld e k i e k le m yü z e y i s a ye s in d e ba ş p a r ma k , d iğ e r p a r ma k la r a ya k la ş t ır ı l ır ve - ya u z a k la ş t ır ı l ır v e bö y le c e ya k a la ma f o nk s i yo n u s a ğ la n ır . P a r ma k la r ı o lu ş t u - r a n k e m ik le r ( p h a la n x ) a r a s ın d a , me nt e ş e ş e k l i n d e e k le m le r bu lu n u r . B u n e - d e n le , s a d e c e k a p a ma ( f le x io n) v e a ç m a ( e xt e nt io n) h a r e k e t le r i ya p ı la b i l ir . B u e k le m le r in ö z e l l ik le ya n b a ğ la r ı k u v v e t lid ir . P h a la n x ' la r ın p r o k s i ma l le r i i le e l t a r a ğ ı k e m ik le r in in b a ş ç ık la r ı a r a s ı n d a k i e k le m le r d e is e k ıs m i ya n h a - r e k e t le r d e ya p ı la b i l ir . A lt e k s t r e m it e k e m ik le r i( O s s a e xt r e m it a s in fe r io r ) V e e k le m le r i A lt e k s t r e m it e le r c a n l ı la r ı n h a r e k e t le r i n i s a ğ la d ık la r ı g i b i, d u r ma v e ya h a r e k e t i s a b it t u t ma ya d a h iz me t e d e r l e r . B u ne d e n le , a lt u z u v la r ı n s t a b i l it e s i ö ne m l id ir . B u s is t e m iç i n d e k a lç a e k le m i n d e n a ya k u c u n a k a d a r d e v a m e d e n fo n k s i yo n e l z in c ir , ö z e l l ik le v ü c u d u n d ik d u r ma s ı b a k ı m ı n d a n d a ö n e m l i g ö - r e v le r yü k le n m iş t ir . A lt u z u v la r le ğ e n ( p e lv is ) bö lü mü i le g ö vd e ye ba ğ la nm ış t ır . A lt e k s t r e m it e k e m ik le r i a r a s ın d a o lu ş a n e k le m le r iç in d e k a lç a , d iz v e a ya k b i le ğ i e k le m le r i, t e me l e k le m le r o la r a k k a bu l e d i l ir . B ir b a k ı ma a lt e k s t r e m it e le r i t a ş ı ya n bö lü m o la r a k fo nk s i yo n g ö r e n p e l v is ( le ğ e n ) ya p ıs ın a iş t ir a k e d e n k e m ik le r o ld u k ç a k u v v e t l i ya p ı ya s a h ip t ir le r . G e ne l l ik le p e l v is is k e le t i a yr ı b ir ba h i s o la r a k e le a l ın ıp in c e le r i is e d e , b i lg in i n b ü t ü n le n me s i ba k ı m ın d a n b iz p e l v is ya p ıs ın ı b u ba ş l ık a lt ın d a d a e le a la c a ğ ız . Ü s t v e a lt e k s t r e m it e le r i n ya p ı la r ı v e s is t e m iç e r is in d e k i fo nk s iyo n e l i l iş k i le r i, b ir b ir le r in e ç o k b e nz e me k t e d ir . A nc a k , vü c u d u n h e me n b ü - t ü n a ğ ır l ığ ı a lt u z u v la r t a r a fı n d a n t a ş ı nd ığ ın d a n, a lt e k s t r e mit e le r i n v e e k - le m le r i n o lu ş ma s ı, ü s t u z u v la r a g ö r e b i r a z d a h a k u v v e t li v e fa r k l ı o la r a k o r - 42 t a ya ç ık a r . A lt a e k s t r e m it e k e m ik le r i k la s ik o la r a k a ş a ğ ıd a k i s ır a iç e r s in d e in c e le n ir : A lt e k s t r e m it e k e m ik le r i: U y lu k k e m iğ i ( fe mu r ) D iz k a p a ğ ı k e m iğ i ( p a t e l la ) B a c a k k e m ik le r i: T ib ia F ib u la A ya k is k e le t i k e m ik le r i: A ya k b i le ğ i k e m ik le r i ( o s s a t a r s i) A ya k t a r a ğ ı k e m ik le r i ( o s s a me t a t a r s i) A ya k p a r ma k k e m ik le r i ( o s s a d ig it o r u m p e d is ) U y lu k k e m iğ i ( fe mu r ) İ n s a n is k e le t s is t e m i iç in d e , iç i bo ş lu k lu v e u z u n k e m ik le r i n e n k u v v e t - l is id ir . İ k i u c u ve b ir d e g ö v d e s i va r d ır . P r o k s ima l, u c u ü ç d ü z le md e d e ha r e - k e t ya p ma ya u yg u n k ü r e ş e k l in d e b ir e k le m yü z e y i ya p a r . B u ç ık ınt ı k a lç a e k le m i n in o lu ş ma s ın ı s a ğ la ya c a k t ır . B u r a ya c a p u t fe mo r is a d ı v e r i l ir . C a p u t fe mo r is i le g ö v d e y i b ir le ş t ir e n bo ğ a z k ıs m ın a is e c o l lu m fe mo r is d e - n ir . F e mu r 'u n p r o k s i ma l u c u n d a a yn ı z a ma n d a ik i bü yü k k e m ik ç ık ı nt ı d a h a bu lu nu r . T r o c h a nt e r ma jö r v e t r o c ha nt e r mi nö r a d ı v e r i le n b u ç ık ınt ı la r a ö ne m l i k a s la r t u t u nu r . T r o c ha nt e r ma jö r , k lin ik t e o r ya nt a s yo n ba k ı m ın d a n fa yd a la n ı la c a k b ir no k t a d ır . B u nu n n e d e n i, k a lç a e k le m i n in d ış yü z ü nd e n k o - la yc a e l le b u lu n a b i l me s id ir . Fe mu r 'u n d is t a l u c u d a k u v v e t l i b ir ya p ı g ö s t e r ir . B u r a d a h e r ik i ya n d a k u v ve t l i o lu ş mu ş k e m ik ç ık ınt ı la r a c o n d y lu s me d ia l is v e la t e r a l is a d ı ve r i l ir . B u n la r d iz e k le m i n in e s a s e le ma n la r ıd ı r ve e k le m ya p ma ya e lv e r iş l i d ü z yü - z e y le r t a ş ır la r . İ k i c o nd y lu s a r a s ın d a k i d ü z ve p a r la k e k le m yü z e y in e fa c ie s p a t e l la r is d e n ir . B u r a ya d iz k a p a ğ ı k e m iğ i ( p a t e l la ) o t u r u r . İ k i ç ık ınt ı a r a - s ın d a ve a r k a yü z d e o lu ş a n ç u k u r is e f o s s a int e r c o nd y la r is a d ın ı a l ır . D iz k a p a ğ ı k e m iğ i ( p a t e l la ) : İ n s a n v ü c u d u nu n e n bü yü k s e s a mo id k e m iğ id ir . U y lu k ö n t a r a fı n d a ye r a la n ö ne m l i b ir k a s ın ( m. q u a d r ic e p s fe mo r is ) s o nu ç k ir iş i a r a s ın d a bu lu nu r . B u r a d a k a s ın t u t u n ma a ç ıs ın ı a r t ır a r a k k u v v e t - le r in int ik a l in d e ö n e m l i r o l o yn a r . Ü ç k ö ş e l i ve ik i yü z lü b ir ya p ı g ö s t e r ir . D iz e k le m in d e d u r u ş u n a g ö r e , t a ba n ı y u k a r ıd a t e p e s i a ş a ğ ıd a ü ç g e n ş e k i l l id ir . E k le me k a t ı la n yü z ü d ü z g ü n ve p a r la k t ır . B a c a k k e m ik le r i( o s s a c r u r is ) D iz k a p a ğ ı n d a n a ya k b i le ğ in e k a d a r o la n k ıs ı m ba c a k ( c r u s ) o la r a k a d - la n d ır ı l ır . B u r a d a k i k e m ik le r t ib ia v e fib u la a d ın ı a l ır la r . H e r ik i k e m iğ in a r a s ın d a bu lu n a n k u v v e t l i o lu ş mu ş b ir me mb r a n ( me mb r a n a int e r o s s e a ) ö ne m l i fo n k s i yo n la r yü k le n m iş t ir . F ib u la ' n ın z a y ı f ya p ıs ın a k a r ş ı l ık , t ib ia ' n ın 43 ya p ıs ı d a h a k u v v e t l id ir . B u n e d e n le , g e r e k d iz e k le m in d e g e r e k s e a ya k b i le ğ i e k le m i n d e , ö n e m l i r o lü t ib ia yü k le n m i ş t ir . F ib u la is e , d e ğ iş ik k a s la r ın t u - t u n ma s ın a h iz me t e d e n b ir t r a p e z g ö r e v i ü s t le n m iş t ir . T ib ia ( k a v a l k e m ik ) : B a c a ğ ın e n k u v v e t li k e m iğ id ir . Y a t a y b ir k e s it t e , iç ya p ıs ı ü ç g e n ş e k l in d e g ö r ü lü r . H e me n h e me n b ü t ü n v ü c u t a ğ ır l ığ ın ı bu k e - m ik t a ş ır ve a n a t o m ik d u r u md a iç ya n d a ye r a l ır . Ke m iğ in ö n k e n a r ı, d e r i a lt ın d a n e l ya r d ı m ı i le r a h a t lık la bu lu n a b i l ir . H a t t a z a y ıf ya p ı l ı p e k ç o k k i ms e - d e g ö z ile d e g ö r ü le b i l ir . F e mu r ’u n d is t a l u c u n d a k i e k le m ç ık ınt ı la r ın a u yg u n o l ma k ü z e r e , t ib ia ' n ın p r o k s i ma l u c u d a ha g e n iş ç e o lu ş mu ş t u r . E k le m yü z le r i o ld u k ç a d ü z d ü r . D iz e k le m in d e , fe mu r i le t ib ia a r a s ın d a me n is c u s a d ı ve r i le n v e fo nk s iyo n e l ö ne m i ç o k fa z la o la n k ık ır d a k o lu ş u m v a r d ır . D iz e k le m i n in ya p ıs ı iç in d e ö ne m l i o lu ş u m la r d a n o la n ç a p r a z b a ğ la r d a , y in e t ib ia ' n ın p r o k s i ma l u c u nd a n b a ş la ya r a k yu k a r ı ya d o ğ r u u z a n ır la r . B u r a d a k e m ik ü z e r i n d e ö ne d o ğ r u o lu ş a n ç ık ı nt ı l ı k ıs ma t u be r o s it a s t ib ia e a d ı v e r i l ir . U y lu ğ u n ö n bö lü - nü n k u v v e t li k a s ı mu s c u lu s q u a d r ic e p f e mo r is s o n u ç k ir iş i i le b u ç ık ınt ı l ı k ıs ma t u t u n u r . T ib ia ' n ı n a lt u c u ( d is t a l u ç ) a ya k b i le ğ in in k e m ik le r i i le b ir le - ş e r e k e k le m ya p a r ve b u e k le m le ş me ye u yg u n b ir ya p ı g ö s t e r ir . B u u ç t a o lu ş mu ş k e m ik ç ık ınt ı ya ma l le o lu s me d ia l is a d ı v e r i l ir . K a mı ş K e mi k ( Fi b u l a ) : B a c a k is k e le t in i n d iğ e r k e m iğ i d e f ib u la ' d ır . O ld u k ç a z a y ı f b ir ya p ı ya s a h ip t ir . B a c a k t a d ış ya n d a ye r a l ır . D a h a ç o k , k a s - la r ın t u t u n ma la r ın a h iz me t e d e n fo nk s i yo n e l b ir g ö r e v yü k le n m iş t ir . F i b u - la ’ n ın d is t a l u c u n d a k i k e m ik ç ık ı nt ı ya ma l le o lu s la t e r a l is d e n ir . B ir ya n d a n t ib ia ' n ın ö t e ya nd a n f ib u la ' n ın ç ık ınt ı l a r ı b ir ö z e ng i g ib i a ya k b i le ğ i k e m ik le - r in d e n t a lu s 'u s ık ıc a k a v r a r . A ya k is k e le t i k e m ik le r i( o s s a p e d is ) A ya k is k e le t i d e ğ iş ik ş e k i l l i 2 6 k e m ik v e bu k e m ik le r i n 3 7 e k le m in o lu ş t u r d u ğ u b ir bü t ü n o la r a k g ö r ü lü r . B u k e m ik le r b ir b ir le r i i le ç e ş it l i e k - le m le r ya p a r . B u r a d a d a e l is k e le t in i o lu ş t u r a n k e m ik le r g ib i; a ya k b i le ğ i, a ya k t a r a ğ ı v e p a r ma k k e m ik le r i o l ma k ü z e r e b ir g r u p la ma ya p ı l ır . A ya k b i le ğ i k e m ik le r i ( o s s a t a r s i) ye d i a d e t t ir . B u n la r ı n iç in d e e n b ü - yü ğ ü ve k u v v e t li o la n t o p u k k e miğ in in ( c a lc a ne u s ) ü z e r in e , a ş ık k e m iğ i ( t a - lu s ) o t u r u r . O s s a t a r s i iç in d e ye r a la n d iğ e r k e m ik l e r is e ; o s n a v ic u la r e , o s c u - bo id e u m v e o s s a c u n e i fo r me ( me d ia le , in t e r me d iu m v e la t e r a le ) a d ın ı a l ır la r . A ya k t a r a ğ ı k e m ik le r i ( o s s a me t a t a r s i) b e ş t a ne d ir . D is t a l u ç la r ı yu v a r - la k b ir ba ş ( c a p u t ) , p r o k s ima l u ç la r ı is e t a ba n ı ( ba s is ) o lu ş t u r u r la r . Me d ia ld e n la t e r a le o l ma k ü z e r e , R o me n r a k a m ı i le I . d e n V . ye k a d a r nu ma r a la n a r a k t a r if e d i l ir le r . 44 A ya k P a r ma ğ ı K e m ik le r i ( o s s a d ig it o r u m p e d is ) d ış g ö r ü nü ş le r i i le t a - ma me n e l p a r ma k k e m ik le r i n e b e nz e r le r ve o n la r g ib i p ha la n x a d ın ı a l ır la r . A n c a k d a h a a ğ ır fo n k s i yo n e l ö z e l l ik k a z a nd ık la r ı n d a n ya p ı o la r a k d a h a k u vv e t li o lu ş mu ş la r d ır . Ke n d i a r a la r ın d a k i e k le m le ş me - le r i v e bu e k le m le r d e o r - t a ya ç ık a n h a r e k e t le r , yi n e e l p a r ma k la r ı g ib id ir . A lt E k s t r e m it e E k le m le r i: P e l v is ’ i ya p a n k e m ik le r , k u v v e t li b ir ya p ı o lu ş t u r u r la r . G ö vd e n in a ğ ır l ığ ı bu k e m e r ü z e r in d e n u y lu k v e ba c a k k e m ik l e - r in e ve n i h a ye t a ya ğ a a k t a r ı l ır . P e lv is ' i o lu ş t u r a n k e m ik le r ü ç ye r d e e k le m ya p a r la r . Ö nd e he r ik i ya n d a k i o s c o a x e ' n in b ir le ş me s i i le s y mp h ys is p u b ic a , a r k a d a ik i ya n d a o s s a c r u m i le o s c o a x e ' la r ı n o lu ş t u r d u k la r ı a r t ic u la t io s a c - r o il ic a . G ü n lü k v ü c u t h a r e k e t le r i iç in d e ; k a lç a e k le m i ( a r t ic u la t io c o xa e ) , d iz e k le m i ( a r t ic u la t io g e nu ) , a ya k b i le ğ i e k le m i ( a r t ic u la t io t a lo c r u r a l is ) ve d iğ e r a ya k k e m ik le r i a r a s ın d a o lu ş a n e k l e m le r ( a r t ic u la t io n e s p e d is ) ö n e m l i ye r t u t a r la r . K a lç a e k le m i( a r t ic u la t io c o xa e ) K ü r e ş e k l i n d e o lu ş mu ş fe mu r ba ş ı ( c a p u t fe mo r is ) i le bu k ü r e y i iç in e a la c a k ş e k i ld e k i b ir ç u k u r ( a c e t a bu lu m ) a r a s ı n d a o lu ş u r . T a m o yn a r b ir e k - le md ir . İ k i e k le m yü z ü a r a s ın d a v e e k l e m k a p s ü lü iç in d e b ir iç b a ğ ( l ig a me nt u m c a p it is fe mo r is ) bu lu n u r . E k le m k a p s ü lü d ış t a n k u v v e t l i ba ğ la r i le d e s - t e k le n m iş t ir ve e k le m bo ş lu ğ u n u ç e p e ç e vr e k a p a t ır . B ö y le c e e k le m iç in d e ne - g a t if ha v a bo ş lu ğ u o r t a ya ç ık a r . B u n e g a t if ha v a ba s ın c ı e k le m yü z le r i n in b ir b ir le r in e g ö r e d u r u m la r ın ın k o r u n m a s ı iç in ö n e m l id ir . E k le m k a p s ü lü n ü d ış a r ıd a n d e s t e k le ye n ba ğ la r ın e n ö n e m l is i l ig a me nt u m i l io fe mo r a le a d ın ı a l ır . İ n s a n v ü c u d u n u n e n k u v v e t l i ve k a l ın ba ğ ıd ır . K a lç a e k le m in d e ü ç a n a e k s e n e g ö r e ( ve r t ik a l, s a g it t a l v e t r a n s v e r s ) h a r e k e t le r e ld e e d i l ir . E k le m me k a n iğ i ba k ı m ın d a n e n g e n iş h a r e k e t 1 3 0 - 1 4 0 d e r e c e a r a s ı n d a ya p ı la b i le n a nt e ve r s io n, e n d a r ha r e k e t is e 1 0 - 1 5 d e r e c e a r a s ın d a o lu ş a n r e t r o ve r s io n 'd u r D iz e k le m i( a r t ic u la t io g e nu ) İ n s a n v ü c u d u nu n b ü yü k e k le m le r i n d e n d ir . Fe mu r 'u n d is t a l u c u i le t ib ia ' n ı n p r o k s i ma l u c u a r a s ın d a o lu ş u r . B u e k le me b ir d e p a t e l la a d ı v e r i le n k e m ik k a t ıl ır . E k le m k a p s ü lü , e k le me k a t ıla n k e m ik yü z e y le r in i h e r ya nd a n k u ş a t ır . E k le m yü z le r i a r a s ın d a k ık ır d a k ya p ı l ı me n is c u s a d ı v e r i le n o lu ş u m ye r a l ır . E k le m, ya n b a ğ la r i le k u v v e t l e nd ir i l m iş t ir . B u t ü r e k le m le r d e ya n ba ğ la r he r z a ma n k u v v e t l i o la r a k o lu ş u r . A yr ıc a d iz e k le m in i n iç in d e ç a p r a z ba ğ la r d a v a r d ır . Ç a p r a z b a ğ la r e k le m h a r e k e t le - r in i k ıs me n k ıs ıt la r la r . B u e k le md e , t r a n s v e r s e k s e ne g ö r e f le x io n ( ba c a ğ ın u y lu g a g ö r e k a p a n ma s ı) ve e xt e nt io n ( a ç ı l ma ) ha r e k e t le r i e ld e e d i l ir . F le x io n d u r u mu n d a b ir m ik t a r iç r o t a s yo n d a y a p ı la b i l ir . A ya k b i le ğ i e k le m i( a r t ic u la t io t a lo c r u r a l is ) 45 T ib ia v e f ib u la ' n ın d is t a l u ç la r ı a r a s ın d a o lu ş a n ç a t a l ş e k l id e k i ya p ı i le , a ya k k e m ik le r in d e n t a lu s a r a s ın d a o lu ş u r . T r a n s ve r s e k s e ne g ö r e d o r s a l f le x io n ( a ya k u c u n u n yu k a r ı k a lk ma s ı) v e p la nt a r f le x io n ( a ya k u c u nu n a ş a ğ ı ya in me s i) ha r e k e t le r i ya p ı la b i l ir . A nc a k , a ya k k e m ik le r i a r a s ın d a o lu ş a n d iğ e r b ir e k le m a r a c ı l ığ ı i le ( a r t ic u la t io t a lo c a lc a n e o n a v ic u la r is ) a ya k t a s u p in a s - yo n v e p r o na s yo n h a r e k e t le r i d e ya p ı la b i l ir . B u ha r e k e t le r in ya p ı l ma s ı s ır a - s ın d a , a r t ic u la t io t a lo c r u r a l is d e iş e k a t ıl ı n c a ha r e k e t in g e n iş l iğ i a r t a r . A ya k is k e le t in i o lu ş t u r a n d iğ e r k e m ik le r a r a s ın d a ç e ş it l i e k le m le r b u lu nu r . B u e k - le m le r i n o lu ş u mu v e fo nk s i yo n la r ı a yn e n e ld e k i e k le m le r e b e nz e r . G e n e l ya - p ıs ı iç in d e a ya k , fo nk s i yo n e l ba k ı md a n s o n d e r e c e d e ö ne m l i b ir k u b b e ye s a - h ip t ir . A ya k k u b b e s i, ç e ş it l i k a s v e k ir iş le r t a r a f ın d a n d e s t e k le n ir . H e r h a ng i b ir n e d e n le a ya k k u b be s i n i d e s t e k le ye n e le ma n la r ın fo n k s i yo n e l ö z e l l ik le r in i k a yb e t me le r i, k u b b e n in ç ö k me s in e n e d e n o lu r . B ö y le c e d ü z t a b a n l ık ( p e s p la nu s ) o r t a ya ç ık a r . Ö z e l l ik le me s le k l e r in i a ya k t a s ü r d ü r e n k iş i le r d e b u d u - r u mu n o r t a ya ç ık ma s ı ö n e m l i a ğ r ı la r a v e ş ik a ye t le r e yo l a ç a r . K A S S İ S T E Mİ - M yo lo g ia ( H a r e k e t s is t e m in i n a k t if e le ma n la r ı) K a s la r ve k a s la r ın b ir a r a ya g e t ir d iğ i s is t e m, h a r e k e t a p e r e y i n in a k t if bö lü mü n ü o lu ş t u r u r la r . B u n la r k a s ı la b i le n ve u z a ma ye t e ne ğ in e s a h ip o r g a nla r d ır . B ir e k le md e o r t a ya ç ık a n h a r e k e t , bu e k le m i le i l iş k i l i o la n k a s la r ın , e k le m e k s e n i n e g ö r e o la n k o nu m la r ın a v e t u t u n ma ye r le r in d e k i s o nu ç k ir iş l e - r in i n d u r u mu n a g ö r e o lu ş u r . G e n e l o la r a k , b ir k e m ik ya p ı ü z e r in d e n s a ğ la m k ir iş le r i le ba ş la ya n k a s la r , d iğ e r b ir k e m ik ü z e r in d e s o nu ç k ir iş le r i i le s o nla n ır la r . A n c a k ba z ı k a s la r d a k i b a ş la n g ıç l i f le r in i n, s a ğ la m o lu ş mu ş k ir iş s i ya p ı la r d a n ( a p o n e vr o z ) b a ş la y ıp , be n z e r ya p ıd a k i o lu ş u m la r ü z e r in d e ve ha t t a d e r i a lt ı n d a s o n la n d ık la r ı g ö r ü lü r . C a n l ı v ü c u t t a k a s ı n r e ng i, k a n d o la ş ı m ın d a n d o la y ı k o yu k a h v e r e ng ik ır m ız ı o la r a k g ö r ü lü r . B ir vü c u t a ğ ır l ı ğ ın ın ya k la ş ık o la r a k 1 / 3 'ü n ü k a s la r o lu ş t u r u r . İ s k e le t k a s la r ı in s a n ın is t e ğ i ile fo n k s i yo n g ö r ü r le r . B u na k a r ş ı l ık g e ne l l ik le iç o r g a n la r ı v e d a ma r la r ı n d a bu lu n a n k a s la r is e , d ü z k a s g r u bu n a g ir e r le r v e ir a d e d ış ı n d a fo n k s i yo n g ö r ü r le r . B ir bü yü k k a s k ü t le s in i o lu ş t u - r a n k a s l i f le r i a r a s ın d a k i ba ğ d o k u s u b o ş lu k la r ı, d a ma r ve s in ir le r t a r a fı n d a n d o ld u r u lu r . B a ğ d o k u s u nd a n o lu ş mu ş in c e b ir ö r t ü i le s a r ı l m ış k a s l i f le r i, p r i me r k a s d e me t le r in i o lu ş t u r u r la r . B u d e me t le r in b ir a r a ya g e l iş le r i i le d e , s e k o nd e r k a s d e me t le r i o r t a ya ç ık a r . B u ş e k i l d e , ya n ya n a v e b ir a r a ya g e le n k a s d e me t le r i, bü t ü n o la r a k b ir k a s ın o lu ş ma s ı n ı s a ğ la r . H e r b ir k a s ve ya ya n ya n a b ir k a ç k a s t a n o lu ş a n k a s g r u b u , t e k r a r in c e b ir b a ğ d o k u s u ö r t ü s ü ile s a r ı l m ış d u r u md a d ır . B u ö r t ü ye " fa s c ia " a d ı v e r i l ir . Fa k a t b a z ı k a s la r ın bu t ü r ö rt ü le r i yo k t u r . B u k a s la r , d o ğ r u d a n k e m ik ü z e r in d e n b a ş la ya n l i f le r d e n o lu ş u r la r ve 46 l i f le r in s o n la n ma la r ı d a ç o ğ u d e fa ya k e m ik ü z e r in d e ve ya he me n d e r i a lt ı n - d a d ır . H e r k a s , b ir ba ş la n g ıç ( o r ig o ) v e b ir d e s o n la ma ( in s e r t io ) u c u n a s a - h ip t ir . S o n la n ma ye r le r in d e s a ğ la m ya p ıd a k i k i r iş le r a r a c ı l ığ ı i le k e m ik le r e t u t u n mu ş t u r . B ir h a r e k e t i b e r a b e r c e o r t a ya k o ya n v e ha t t a ba z e n d e ha r e k e t i k u v ve t le n d ir e n k a s g r u bu n d a k i k a s la r ı n h e p s i b ir b ir le r in in " s in e r g is t i" o la r a k t a r if e d i l ir . B u na k a r ş ı l ık , b ir e k le me g ö r e b ir b ir le r in e z ıt fo nk s i yo n g ö r e n k a s la r a is e " a nt e g o n is t " k a s la r d e n ir . O r t a k b ir h a r e k e t is e , s in e r g is t ve a nt e - g o n is t k a s la r b ir b ir le r i i le k o o r d in e l i b ir ş e k i ld e ç a l ış ır la r . B ir , ik i v e ü ç b a ş l ı k a s la r o ld u ğ u g ib i, b ir v e ya ik i k a r ın l ı k a s la r d a v a r d ır . A yr ıc a l i f ya p ıs ı n a g ö r e d e k a s l a r a yr ı l ır la r . İ ğ ş e k l id e , yu v a r la k ( bo ş lu k la r ı ç e vr e le ye n ) ve t a vu k t e le ğ i ş e k l i n d e k i k a s la r , in s a n v ü c u d u nu n d e ğ iş ik ye r le r in d e bu lu n u r la r . İ n c e ya p ı la r ı n a ( h is t o lo j ik ) g ö r e k a s la r ; ç iz g i l i k a s la r , d ü z k a s la r v e bu n la r ı n d ış ın d a k a lp k a s ı a d ı a lt ın d a t a r if e d i le n ü ç ü n c ü b ir t ip k a s va r d ır . İ n s a n is t e ğ i i le fo n k s i yo n g ö r e n k a s la r a , a yn ı z a ma n d a is k e le t k a s la r ı d a d e - n ir . B u n la r ç iz g i l i k a s la r ı o lu ş t u r u r la r . G e ne l l ik le iç o r g a n la r ın v e k a n d a - ma r la r ın ı n d u v a r ya p ıs ı iç in d e bu lu n a n k a s la r is e d ü z k a s la r d ır v e is t e k d ış ın d a , o t o no m s in ir s is t e m i t a r a f ın d a n u ya r ı la r a k fo nk s i yo n g ö r ü r le r . B u ik i k a s t ip in in d ış ı n d a is k e le t k a s la r ı ya p ı s ın d a o la n, fa k a t o t o no m s in ir s is t e m i t a r a fın d a n u ya r ı la n k a s ç e ş id i is e k a lp k a s ı o la r a k a d la n d ır ı l ır . Ç iz g i l i k a s la r ç a bu k k a s ı l ıp , ç a bu k yo r u lu r la r . D ü z k a s la r is e u z u n z a ma n iç i n d e k a s ı l ır la r v e u z u n z a ma n ç a l ış ır la r . İ s k e le t k a s la r ın ın ik i g ö r e v i v a r d ır . B i r in c is i, is k e le t bö lü m le r in in h a - r e k e t in i s a ğ la ma k t ır . İ k in c is i is e , b ir h a r e k e t s ır a s ı n d a v e ya v ü c u d u n be l l i b ir d u r u mu n d a ba z ı bö lü m le r i n s t a b i l it e s i n i s a ğ la ma k t ır . B u na g ö r e , fo nk s iyo n s ır a s ın d a , k a s la r ın b ir k ıs m ı h a r e k e t le r i s a ğ la r k e n, d iğ e r b ir k ıs m ı d a s t a b i l it e y i t e mi n e d e r . Fa k a t b u r a d a o rt a k ö z e ll ik , k a s la r ın t ü mü nü n a yn ı ye r d e n, ya n i me r k e z i s in ir s is t e m i n d e n u ya r ı l ma la r ıd ır . İ s k e le t k a s la r ın ın p e k ç o ğ u g e n e l l ik le t e k b ir e k le me g ö r e fo nk s i yo n ya p a r . A n c a k b u n la r d a n b a z ı la r ı, b ir d e n fa z la e k le m ü z e r i n e d e e t k il id ir le r . B ö yle c e , k a s k u v v e t e k s e n i v e e k le m e k s e n i i l iş k is in e b a ğ l ı o la r a k , h e r ik i e k le me g ö r e a yr ı ha r e k e t le r in ya p ı l ma s ı i mk â n ı o r t a ya ç ık a r . Fo n k s i yo n iç in d e b a ğ ı ms ız o la r a k ç a l ı ş a n k a s la r , g e n e l l ik le s a b it b ir no k t a ya g ö r e k a s ı la r a k ç a l ış ır la r . B u s a b it no k t a ya " o r ig o " a d ı v e r i l ir . H a r e - k e t li o la n d iğ e r s o nu ç u c u is e k a s ın " i n s e r t io " a d ı ve r i le n no k t a s ın ı o lu ş t u - r u r . Ka s la r ın t u t u n ma la r ın a b a ğ l ı o la r a k o rt a ya k o yd u k la r ı k u v v e t le r in a k t a - r ıl ış ın d a , k a s k e m ik a r a s ın d a b u in s e r t io bö lg e s in d e k i t u t u n ma ş e k l i ö n e m l id ir . B ir g r u bu o lu ş t u r a n k a s la r ın b a z ı ü ye le r i, fo nk s i yo n s ır a s ın d a e s a s g ö r e v i ya p a r la r . B u n la r a b ir i n c i h a r e k e t ç i le r a d ı v e r i l ir . D iğ e r le r i is e a yn ı ha r e k e t e k a t ıl ır la r fa k a t ha r e k e t i s a d e c e ş e k i l le nd ir me k le g ö r e v l id ir le r . Ç a l ış a n k a s l a - 47 r ın g e r ç e k a n la md a ve ma k s i ma l s e v i ye d e fo nk s i yo n o r t a ya k o yma la r ı iç in , bu n la r ı n ya n ıs ır a fik s a t o r k a s la r a d a ih t i ya ç v a r d ır . Ö r ne ğ in , ü s t e k s t r e m it e - le r in ha r e k e t i s ır a s ı n d a , k ü r e k k e m iğ in in ( s c a p u la ) vü c u d a f ik s e e d i l me s i g ib i. B ir in s a n vü c u d u n d a o r t a la ma o la r a k , d e ğ iş ik ş e k i l v e bü yü k lü k le r d e t o p - la m 4 0 0 ü n ü z e r i n d e k a s v a r d ır . B ü t ü n bu k a s la r iç in g e ç e r l i o la n ö z e l l ik fo n k s i yo n la r ı i le i lg i l i o la n ıd ır . B u na g ö r e , k a s la r ı n fo n k s i yo n la r ın ı n a z a l m a - s ın d a ve ya bu k a s la r ı in n e r ve e d e n s in i r le r in g ö r e v le r in i ya p a ma ma la r ı d u r u - mu n d a , k a s la r d a k ü ç ü l me o r t a ya ç ık a r ( a t r o p h ia ) . Ç a l ış a n i y i id ma n l ı is k e le t k a s la r ın d a is e , be l ir l i o r a n la r d a b ü yü m e g ö r ü lü r . B u d u r u m s p o r ya p a n la r d a a ç ık ç a b e l ir g in d ir . K a s la r ın ya r d ı mc ı e le ma n la r ı H a r e k e t s ır a s ın d a k a s la r ı n ya r d ı mc ı e l e ma n la r ı o la r a k fa s c ia , k ir iş , k a s k ı l ı f la r ı v e ba z ı ye r le r d e lo k a l iz e o lmu ş iç i s ıv ı d o lu o la n bo ş lu k la r ( bu r s a ) s a y ı la b i l ir . B e ya z v e p a r la k o la r a k g ö r ü n e n k a s k ir iş le r i, ba z e n yu v a r la k b ir ya p ı g ö s t e r ir k e n, b a z e n d e ya s s ı la ş m ış d u r u md a d ır la r . H a t t a bu ya s s ı la ş ma g e n iş ö r t ü le r ha l in d e b i le o lu ş a b i l ir . K ir iş ya p ı la r k e m ik ü z e r in d e ya k e m iğ i n k o r u yu c u ve b e s le y ic i ö r t ü s ü o la n p e r i o s t a t u t u nu r la r ve ya d o ğ r u d a n k e m iğ in ya p ıs ı iç e r is in e k a d a r u la ş ır la r . B u r a d a " S ha r p e y" l i f le r i a d ı v e r i le n o lu ş u mla r i le ba ğ la nt ı k u r a r la r . K ir iş ya p ı la r , i lg i l i k a s la r a g ö r e d a h a in c e ve b ir b ir - le r in e g ö r e p a r a le l d ü z e n le n m iş , k o l la g e n l i f le r d e n o lu ş mu ş la r d ır . B u ö z e ll ik le r in d e n d o la y ı ç o k k u v ve t l id ir le r . Y a k la ş ık 1 c m2 l ik b ir k a s k ir iş i, 5 k g . l ık a ğ ır l ığ ı k a ld ır a b i le c e k g ü c e s a h i p t ir . H a t t a g e n e l k u r a l ; h iç b ir k a s ın k e nd i k u v ve t i i le k e nd i k ir iş i n i k o p a r a ma ya c a ğ ıd ır . Y u k a r ıd a d a be l ir t i ld iğ i g ib i; k ıs a , ya s s ı, u z u n v e g e n iş ş e k i l l i k a s k ir iş le r i va r d ır . K a r ın k a s la r ı i le i lg i l i k ir iş ya p ı la r " a p o ne vr o z " ( a p o n e u r o s ) o la r a k b e l ir t il ir . H e r b ir k a s ve k a s g r u bu , fa s ya ( fa s c ia ) a d ı v e r i le n b i r ö rt ü ile h e r t a r a ft a n ö r t ü lmü ş le r d ir . B u fa s ya ö r t ü s ü ba z e n o ld u k ç a s a ğ la m b ir ya p ı k a z a n ır . P a r la k g ü mü ş r e ng i n - d e k i g ö r ü nü ş ü i le s a n k i k ir iş s i b ir ya p ı ya d ö nü ş ü r . B u ya p ı la r , k a s la r iç in fo n k s i yo n e l ö ne me s a h ip t ir le r . B a z ı ye r le r d e k a s fo n k s i yo n la r ı i le i lg i l i o lma k ü z e r e , yo l g ö s t e r ic i ( yö n e lt ic i) k a p ş o n la r o lu ş t u r u r la r . A yr ıc a , k l in ik ö ne m le r i d e v a r d ır . B ir fa s ya bö lg e s in d e o r t a ya ç ık a n i lt i h a b i b ir o la yd a , ilt ih a p e t k e n le r i k a p a l ı b ir a la n ş e k l in d e o la n bu fa s ya k a p ş o nu iç in d e k a l ır v e i lt ih a b ın d iğ e r bö lg e le r e g it me s i g ü ç le ş ir . E ğ e r he r h a ng i b ir ş e k i ld e fa s ya ö r t ü s ü y ır t ı l ır ve a ç ı l ır s a , bu bö lg e d e n d ış a r ı yu mu ş a k k a s d o k u s u nu n ç ık t ığ ı d a g ö r ü lü r . S a ğ - la m ya p ı l ı a p o ne vr o t ik k a s k ı l ı f la r ı ( ve g in a t e nd in is ) ö n e m l i fo nk s i yo ne l o lu - ş u m la r o la r a k bu s is t e m iç i n d e ye r le r i n i a l ır la r . H e r ş e yd e n ö nc e , s a ğ la m ya - p ı la r ı i le k u ş a t mış o ld u k la r ı k a s la r ı, fo nk s i yo n iç e r is in d e be l l i e k s e n le r e g ö - r e h a r e k e t iç i n yö n le n d ir ir le r ( Ö r ne ğ in M. s a r t o r iu s ' d a o ld u ğ u g i b i) . Ka s la r i le k ir iş le r a r a s ı n d a k i i l iş k i le r d e , iç i s ıv ı d o lu k e s e c ik le r in ö ne m l i g ö r e v le r i 48 v a r d ır . B u r s a s yno v ia l is a d ı ve r i le n bu ya p ı la r , ç o ğ u d e fa k ir iş le r in fo n k s iyo n la r ı n ı k o la y la ş t ır ıc ı ve o n la r ı k o r u y u c u o la r a k o lu ş mu ş la r d ır . K a sla r ı n S ı n ı f l a n d ı rı l m a sı İ n s a n v ü c u d u nd a k i k a s la r , a ş a ğ ıd a k i g i b i s ın ı f la n d ır ı la b i l ir . G ö vd e k a s la r ı G ö ğ ü s bö lü mü k a s la r ı K a r ın bö lü mü k a s la r ı S ır t bö lü mü k a s la r ı D ia p hr a g ma B a ş bö lü mü k a s la r ı B o yu n bö lü mü k a s la r ı E k s t r e mit e k a s la r ı Ü s t e k s t r e m it e k a s la r ı A lt e k s t r e m it e k a s la r ı G ö vd e k a s la r ı G ö vd e is k e le t i; ve r t e br a l k o lo n, k a b u r g a la r v e ö nd e g ö ğ ü s k e m iğ i ( s t e r n u m) t a r a fı n d a n o lu ş t u r u lm lu ş b ir bü t ü n o la r a k me yd a na g e l ir . B u r a ya , d a ha a ş a ğ ıd a p e l v is d e k a t ı l ır . G ö vd e ü z e r in d e ye r a la n k a s la r ın b ir k ıs m ı, ö z e l o la r a k g ö vd e ye a it k a s la r d ır . D iğ e r b ir k ıs m ı is e , e k s t r e m it e le r ( u z u v la r ) i le g ö vd e a r a s ın d a u z a n a n k a s la r d ır . Y in e bu bö lü m iç i n d e , k a r ı n v e g ö ğ ü s bo ş lu k la r ı n ı a y ır a n k a s ya p ı l ı d ia p hr a g ma i le le ğ e n ( p e lv is ) is k e le t in i a ş a ğ ıd a k a p a t a n k a s la r d a va r d ır . G ö vd e ü z e r in d e ye r a la n p e k ç o k k a s , b ir b ir le r i i le fo nk s i yo n a l b ir z in c ir i l iş k is i o lu ş t u r a r a k , k o mb in e h a r e k e t le r o rt a ya k o - ya r la r . G ö ğ ü s bö lü mü k a s la r ı B u bö lü mü k a s la r ı; yü z e ye l v e d e r in b ö lü m k a s la r ı o l ma k ü z e r e ik i ye a yr ı l ır la r . Y ü ze y e l K a s la r : Y a s s ı v e in c e ya p ı l ı k a s la r d ır . G e n iş a la n la r ı k a p a t ır - la r . G e ne l l ik le g ö vd e i le ü s t e k s t r e m it e le r a r a s ı n d a u z a n ır la r . M. p e c t o r a l is ma jö r , M. p e c t o r a li m inö r ve M. s e r r a t u s a nt e r io r bu n la r a r a s ı n d a d ır . M . p e c t o ra li s M a j ö r: G ö ğ ü s ö n bö lü mü nü g e n iş o la r a k k a p a t a n b ir k a s - t ır . B u nu n l i f le r i g ö ğ ü s ö n bö lü mü n d e k ö p r ü c ü k k e m iğ i, ha n ç e r k e m iğ i ( s t e r - nu m) ve k a r ı n k a s la r ı n ın s a ğ la m k ı l ı f ı n d a n ba ş la r ( M. r a c t u s a bd o m in is ' in k ıl ı f ı) . Y u k a r ı ya v e d ış a r ı ya d o ğ r u u z a n ı r la r . Ko l k e m iğ i ( h u me r u s ) ü z e r in d e v e p r o k s i ma l u ç t a bu lu n a a n b ü yü k ç ık ı nt ı l ı k ıs m ın a lt la r ın a ( c r is t a t u be r c u l i ma jo r is ) t u t u na r a k s o n la n ır la r . G ö r e v i; k o lu g ö vd e ye ya k la ş t ır ma ( a d d u c t io n) v e k o lu iç e r i ye d ö n d ü r - me d ir . S in ir i; N . p e c t o r a lis me d ia l is , N . p e c t o r a lis la t e r a l is M . Pe c t o ra l i s M i n ö r : Kü ç ü k b ir k a s o lu p , m. p e c t o r a lis ma jo r ' u n a lt ın d a bu lu nu r . 49 G ö r e v i; c la v ic u la ' n ı n iç ve d ış e k le m le r i ü z e r in e e t k il id ir . S o lu n u m iş in d e ya r d ın c ı o la n b ir k a s t ır . S in ir i; N . p e c t o r a lis me d ia l is , N . p e c t o r a l is la t e r a l is . M . S e r r a t u s A n t e ri o r : G e n iş ya yg ın v e d iş s i ç ık ınt ı la r ı i le k a r a k t e r iz e o l mu ş b ir k a s t ır . G ö ğ ü s k a fe s in in ya n d u va r ın d a ye r a l m ış t ır . B u n u n l i f le r i, 1 . - 9 . k a b u r g a la r d a n b a ş la r . D ış a v e yu k a r ı ya d o ğ r u u z a na n k a s l i f le r i, k ü r e k k e m iğ i n in me d ia l k e na r ı n a t u t u na r a k s o n la n ır . G ö r e v i ; s c a p u ia ' y ı ö ne d o ğ r u ç e k e r v e bu k e m iğ in a lt k ö ş e s in i d ış a d o ğ r u ç e v ir ir . Ko lu n d a ha yu k a r ı ya d o ğ r u k a ld ır ı l ma s ı n d a , s c a p u la ' n ın h a r e k e t i iç in ya r d ı mc ı o lu r . S in ir i; me d u l la s p in a l is ' in 5 . - 7 . S a ğ me nt le r in d e n a yr ı la n s in ir le r d ir ( N . t ho r a c ic u s lo n g u s ) . D e r in k a s la r : D e r i n k a s la r , k ü ç ü k ya p ı g ö s t e r ir le r v e b ir b ir le r i i le fo nk - s i yo n e l b ir z in c ir o lu ş t u r u r la r . Ö z e l l ik le k a bu r g a la r ın ( c o s t a e ) ha r e k e t le r i i le i lg i l id ir le r ve k a bu r g a la r a r a s ı bo ş lu k l a r ı d o ld u r u r la r . B u k a s la r a r a s ın d a g ö - r ü le n M m. in t e r c o s t a le s e xt e r n i n e fe s a l ma , M m. İ nt e r c o s t a le s i nt e r n i n e fe s v e r me d e g ö r e v l id ir . M m. le v a t o r e s c o s t a r u m br e v e s e t lo n g i, g ö ğ ü s k a fe s i n in h a r e k e t le r i i le g ö r e v l id ir . K a s la r ın S in ir i le r i; me d u l la s ip i n a l is ' i n t ho r a c a l s e g me nt le r in d e n g e le n i nt e r k o s t a l s i n ir le r d ir . K a r ın bö lü mü k a s la r ı K a r ın bo ş lu ğ u , g ö ğ ü s bo ş lu ğ u g ib i d e ğ i ld ir . Y a p ıs ın d a g ö ğ ü s bo ş lu ğ u n u ç e vr e le ye n is k e le t e le ma n la r ın a be n z e r o lu ş u m la r bu lu n ma z . B u n e d e n le , iç o r g a n la r ın k o r u n ma s ı d a h a z o r d u r . G ö ğ ü s bo ş lu ğ u nu n d u va r la r ın ı o lu ş t u r a n is k e le t e le ma n la r ı n a k a r ş ı l ık , k a r ın bo ş lu ğ u nu n d u v a r la r ın ı k a s la r , k ir iş le r v e a p o n e vr o t ik ö r t ü le r o lu ş t u r u r . D u v a r la r ı ya p a n b u e le ma n la r ın t o nu s u i le , iç o r g a n la r be l ir l i t o p o ğ r a fik d u r u m la r ın ı k a z a n ır la r . Ka r ı n k a s la r ı n ın t ü mü nü n b ir l ik t e k a s ı l ma la r ı i le k a r ın bo ş lu ğ u n u n k ü ç ü l me s in e v e k a r ın o r g a n la r ı ü z e - r in d e o lu ş a n b a s ın c a b a ğ l ı o la r a k d e fa k a s yo n, m ik s i yo n v e d o ğ u md a ö ne m l i fo n k s i yo n e ld e e d i l ir . Ka r ı n k a s la r ı, s ı r t k a s la r ı i le b ir l ik t e fo n k s i yo n e l b ir z in c ir o lu ş t u r u r la r . B ir l ik t e v e a y n ı z a ma n d a ç a l ış t ık la r ın d a , p e l v is ( k a lç a ) v e ba c a k la r s a b it k a l ma k ş a r t ı y la , g ö v d e y i is t e n e n t a r a fa ç e v ir e b i l ir le r . K a r ın k a s la r ı ( ba ş la n g ıç v e s o n la n ma y e r le r in e g ö r e ) a ş a ğ ıd a , p e lv is is - k e le t in i ya p a n k e m ik le r in ü s t k e na r la r ı nd a n b a ş la y ıp , yu k a r ı ya d o ğ r u u z a n ır - la r v e g ö ğ ü s k a fe s in i n ( t ho r a x) a lt k e n a r la r ın a t u t u n a r a k s o n la n ır la r . K a r ın k a s la r ı b ir b ir le r in e g ö r e d u r u m la r ı ve k ı l ı f la r ı i le a yr ı b ir ö z e l l ik ih t iv a e d e r le r . K a s k ı l ı f la r ı n ın v e d iğ e r ö rt ü le r in bu ö z e l d u r u m la r ı i le , k a r ın ö n d u va r ı o ld u k ç a s a ğ la m ve fo n k s i yo n e l b ir k a r a k t e r k a z a n m ış t ır . Ka r ın k a s - la r ı e r k e k t e , a ş a ğ ıd a v e o r t a ç iz g i n in h e r ik i ya n ı n d a , ü r e me i le i lg i l i o l u - ş u m la r ın k a r ı n bo ş lu ğ u n d a n d ış a r ı ç ık a r a k , s c r o t u m’ la r a k a d a r u z a n ma s ın a i mk a n v e r e n b ir ya p ı la ş ma g ö s t e r ir . B u r a d a o lu ş u m la r ın g e ç t iğ i k a n a l la r va r - 50 d ır ( c a na l is i n g u in a l is ) . A nc a k bu k ıs m ın d u va r ya p ıs ın ın z a y ı f o l ma s ı ne d e - n i y le , bu r a d a f ıt ık o la y la r ı d a me yd a na g e l ir ( in g u i n a l v e fe mo r a l f ıt ık la r ) . K a r ın bö lü mü k a s la r ı; k a r ı n ö n d u v a r ı, k a r ın ya n d u va r ı v e k a r ın a r k a d u va r ı b a ş l ık la r ı i le ü ç a na g r u b a a yr ı l a r a k in c e le n e b i l ir . K a r ın ö n d u va r ı k a s la r ı: K a r ın ö n d u v a r ın d a bu lu n a n k a s la r , b ir b ir le r in i ü s t t e n k a p a t a n, ya s s ı v e o ld u k ç a g e n iş ya p ı la r ş e k l in d e k o n u m la n m ış la r d ır . K a s l i f le r in i n u z a n ış la r ı, b ir b ir le r in d e n d e ğ iş ik yö n le r d e d ir . B ö y le c e ç o k ç e - ş it l i h a r e k e t imk â n ı s a ğ la ya n fo n k s i yo n e l b ir k a s z i n c ir i o lu ş t u r u r la r . B u bö lg e n in ö n e m l i k a s la r ı ş u n la r d ır : M . R e c t u s A b d o mi n i s : O r t a ç iz g i ye g ö r e he r ik i ya n d a ye r a l m ış ik i u z u n k a s t ır . Y u k a r d a 5 . - 7 . k a bu r g a la r ı n k ık ır d a k k ıs ı m la r ı n d a n b a ş la y ıp , a ş a - ğ ıd a p e lv is in ( o s p u b is ) ü s t ö n k e na r ın a t u t u na r a k s o n la n ır . H e r ik i k a s k u vv e t li a p o ne v r o t ik k ı l ı fa s a h ip t ir . G ö r e v i; s ır t k a s la r ı i le a nt e g o n is t o la r a k ç a l ış ma s ı v e g ö vd e n in ö n e d o ğ r u e ğ i l me s in e v e ya d ik d u r ma s ın a y a r d ı mc ı o l ma s ıd ır . G ö ğ ü s k a fe s in i a ş a ğ ı ya d o ğ r u ç e k e r e k , p e l v is e d o ğ r u y a k la ş t ır ır . Ka r ı n o r g a n la r ı ü z e r in e b a - s ın ç ya p a r . S in ir i; N n. int e r c o s t a le s V I I - X I I . M. p yr a m id a l is : O s p u b is ' i n ü s t - o rt a - ö n k ıs m ın d a n b a ş la r ve yu k a r ı ya d o ğ r u u z a n ır . M. r e c t u s a bd o m in is ' le r a r a s ın d a k i l in e a a l b a a d ı v e r i le n a p o ne vr o t ik ya p ıd a s o n la n ır la r . İ lg i l i s in ir i; me d u l la s p in a l is ' in 1 . lu mb a l v e 1 2 . t ho r a c a l s e g me nt le r in d e n g e le n s in ir le r - d ir ( N n. in t e r c o s t a le s - r a m. v e nt r a l is ) . K a r ın ya n d u v a r ı k a s la r ı: B u bö lü mü n ü ç ö ne m l i k a s ı va r d ır . B u n la r a ş a ğ ıd a ve r i le n k a s la r d ır : M. o b l ig u u s e xt e r nu s a bd o m in is M. o b l ig u u s int e r n u s a bd o m in is M. t r a n s v e r s u s a b d o mi n is B u ü ç k a s ı o lu ş t u r a n l i f le r , a ş a ğ ıd a p e l v is is k e le t in i n ü s t - ya n k e n a r la - r ın d a n, yu k a r ıd a ya n la r d a a lt k a b u r g a l a r d a n b a ş la ya r a k k a r ın ö n t a r a f ın a d o ğ - r u u z a n ır la r . Ka r ın ö n d u va r ın d a g ö r ü l e n u z u n k a s ın ( m. r e c t u s a b d o mi n is ) k ı l ı f ın a t u t u n a r a k s o n la n ır la r . B ö yle c e , k a r ın ya n d u v a r ı k a s la r ı n ın y a s s ı la ş a n ve g e n iş le ye n s o n u ç k ir iş le r i, o r t a k ve ya s s ı b ir a p e n e vr o t ik ya p ı ha l in d e k a r ın d ü z k a s ı n ı ( m. r e c t u s a bd o mi n is ) h e r ya n d a n k u ş a t a n b ir k ı l ı f o lu ş t u r u r la r ve k a r ın d u v a r la r ı n d a n g e le n b u u z a nt ıla r o r t a ha t ü z e r in d e b i r le ş ir le r . B u a p o ne v r o t ik b ir le ş me ç iz - g is i, yu k a r ıd a n a ş a ğ ı ya u z a n a n k u v v e t li b ir ya p ı ha l in d e d ir . B u r a ya l i n e a a lb a a d ı v e r i l ir . Ka r ın ya n d u v a r ı k a s la r ı n ı n ya s s ı la ş m ış o la r a k a ş a ğ ı ya d o ğ r u d e va m e d e n s o nu ç k ir iş le r i a r a s ın d a c a n a l is in g u l n a l is a d ı v e r i le n k a n a l o l u - ş u r . B u k a na ld a n e r k e k le r d e t e s t is le r v e b u nu n la i lg i l i o lu ş u m la r g e ç e r . Ka - d ın la r d a is e a yn ı ye r d e n u t e r u s ' u ye r i n d e t u t a n ö ne m l i b ir ba ğ i le ( l ig . t e r e s u t e r i) d a ma r ve s in ir le r g e ç e r . C a n a l is i ng u in a l is ' in b a ş la n g ıç ve s o n la n ma 51 a ç ık l ık la r ı ( d e l ik le r i) , a nu lu s in g u in a l i s s ü p e r - c i f ia l is ve a nu lu s in g u in a l is p r o fu nd u s a d ın ı a l ır . B u a ç ık l ık la r o ld u k ç a z a y ı f ya p ı la r t a r a fın d a n k a p a t ılm ış t ır . B u b a k ı md a n, k a r ın iç i o r g a n la r ın ı n bu a ç ık l ık la r d a n ve k a na ld a n g e - ç e r e k i le r le me le r i i le f ıt ık la r o lu ş t u r u r la r . K a r ın k a s la r ı s o lu n u m iş i n d e ( n e - fe s a l ma - v e r me ) ö n e m l i r o l o yn a r k e n, a yn ı a n d a b e r a b e r c e ç a l ış t ık la r ın d a , k a r ın iç i v e p e l v is o r g a n la r ı ü z e r in e b a s ın ç ya p a r a k m ik s i yo n, d e fa k a s yo n v e d o ğ u m ö n e m l i g ö r e v ü s t le n ir le r . S ır t k a s la r ı i le b ir l ik t e ç a l ış t ık la r ın d a , ve r - t ik a l e k s e ne g ö r e g ö v d e n i n s a ğ a v e s o l a d ö n me s i n e ya d ı m e d e r le r . İ lg i l i s in ir - le r i; a lt int e r c o s t a l s in ir le r d e n v e p le x u s lu mb a l is t e n g e le n s in ir u z a nt ıla r ıd ır . K a rı n A r k a T a r a fı K a s la r ı : B u r a d a s ö z ü e d i le b i le c e k e n ö ne m l i k a s , m. q u a d r a t u s lu m bo r u m ' d u r . D ö r t kö ş e l i, ya s s ı ve g e n iş b ir k a s o lu p , p e lv is ü s t k e na r ı v e k a b u r g a la r a r a s ın d a o lu ş mu ş a ç ık l ık t a ye r a l ır . B a z ı hu z me le r i lu mb a l v e r t e br a la r ı n ç ık ı nt ı la r ın a k a d a r u z a n ır . B u k a s ç a l ış t ığ ın d a o mu r g a n ın lu mb a l bö lü mü n ü k e n d i t a r a fı n a e ğ e r ve a yr ıc a t u t u n mu ş o ld u ğ u s o n k a bu r g a y ı a ş a ğ ı ya d o ğ r u ç e k e r . S in ir i; p le x u s lu mb a l is ' in b a z ı d a l la r ı v e ne r v u s s u b c o s t a lis 't ir . S ır t k a s la r ı: B u bö lü md e yü z e ye l ve d e r in o la k ü z e r e ik i t a b a k a h a l in d e o lu ş mu ş k a s g r u bu s ö z k o nu s u d u r . Y ü z e ye l g r u p d a h a ç o k ü s t e k s t r e m it e le r e u z a n ır v e e k s t r e m it e h a r e k e t le r i i le s o l u n u m iş in e ya r d ı mc ı o lu r . D e r in g r u bu o lu ş t u r a n k a s la r is e , g e r ç e k s ır t k a s la r ı d ır v e k ü ç ü k k a s la r h a l in d e o mu r g a n ı n h e r ik i ya n ın d a k i bo ş lu k la r ı d o ld u r mu ş la r d ır . B u n la r a a u t o c t o n s ır t k a s la r ı a d ı ve r i l ir . B u k ü ç ü k s ır t k a s la r ı, a r d a r d a b ir b ir le r in i t a ma m la ya n fo n k s i yo - n e l z in c ir le r o lu ş t u r u r la r . G ö vd e n in d i k d u r ma s ın ı s a ğ la ya n e s a s k a s la r b u nla d ır ( m. e r e c t o r s p ina e ) . Y ü z e ye l s ır t k a s la r ı d u r u m la r ın a g ö r e k e nd i iç in d e ü ç a n a bö lü md e e le a l ın a b i l ir : I . T a b a k a M. T r a p e z iu s , M. la t is s i mu s d o r s i I I . T a ba k a M. r ho mbo id e u s m ino r , M. r ho mbo id e u s ma jo r , M. le v a t o r s c a p u la e I I I . T a ba k a M. s e r r a t u s p o s t e r io r in fe r io r , M. s e r r a t u s p o s t e r io r s u p e r io r B ir in c i t a b a k a d a a d la r ı ve r i le n k a s la r d a ha ç o k k o lu n ha r e k e t le r i i le g ö - r e v l id ir le r . B u n la r ın a lt ın d a bu lu n a n ik in c i t a ba k a d a k i k a s la r is e , s c a p u la ' n in d u r u m ve h a r e k e t le r i i le i l iş k i l id ir le r . Ü ç ü n c ü t a ba k a k a s la r ı d a , o mu r la r ı n s p in a l ç ık ınt ı la r ı i le b a z ı k a bu r g a la r a r a s ı n d a u z a n ır la r . İ liş k i l i o ld u k la r ı k a - bu r g a la r ı a ş a ğ ı ya d o ğ r u ç e k e r le r . N e fe s a l ma o la y ı n a ya r d ı mc ı o lu r la r . D e r in s ır t k a s la r ı, s ır t ın g e r ç e k k a s la r ı d ır . B u n la r e mb r i yo n a l o la r a k , k a yn a k la r ı n ı a ld ık la r ı ye r d e k a l m ış ve i lk ye r le r i n i k o r u mu ş la r d ır . K ıs a v e k ü ç ü k k a s la r ha l in d e d ir le r . B a z e n s a d e c e ik i o mu r a r a s ın d a ye r a l ır la r ve bö y le c e , a ş a ğ ıd a n yu k a r ı ya d o ğ r u b ir b i r le r i ü z e r i n e ya t a r a k b ir b ir l ik o lu ş t u - 52 r u r la r . V e r t e br a l k o lo nd a , s p in a l ç ık ınt ı la r ın he r ik i ya n ı n d a o lu ş a n bo ş lu k la r iç in d e bu lu n u r la r . B ö y le c e b ir v e ya b ir k a ç o mu r u b ir d e n g e ç t ik le r i g ib i, g ö - ğ ü s bö lü mü n d e k a bu r g a la r a d a u z a n ır la r . G e r ç e k fo n k s i yo n la r ı vü c u d u n d ik o la r a k d u r ma s ın ı s a ğ la ma k t ır . Ka r ı n ö n d u v a r k a s la r ı i le a y n ı z a ma n d a fo nk - s i yo n e l b ir l ik iç in d e ç a l ış a r a k , o mu r g a n ı n i lg i l i bö lü m le r in i s a ğ a - s o la ve ö ne d o ğ r u d a h a r e k e t e t t ir ir le r . D i a p h r a g ma : G ö ğ ü s ve k a r ın bo ş lu k la r ın ı b ir b ir le r i n d e n a y ır a n k a s ya p ı l ı b ir bö l me - d ir . Ko nk a v t a r a f ı k a r ın bo ş lu ğ u na b a k ma k ü z e r e , t a b a n ı yu k a r ıd a ye r a la n b ir ya p ı g ö s t e r ir . B ir k a ç k ü ç ü k k a s d ış ın d a , bü yü k o lu ş mu ş k a s ya p ı o la r a k in s a n vü c u d u n d a k a lp t e n s o nr a e n ç o k ç a l ış a n k a s bu d u r . Ö n v e ya n t a r a ft a 7 . - 1 1 . k a bu r g a la r ın iç yü z le r in d e n, a r k a d a is e i lk 3 lu mb a l v e r t e br a i le 1 2 . k a bu r g a d a n b a ş la ya n k a s l i f le r i, yu k a r ı ya v e iç e r i ye d o ğ r u yü k s e le r e k o r t a k ıs ı md a b ir le ş ir le r . B u b ir le ş me ye r i o ld u k ç a d ü z v e s a ğ la m b ir ya p ı g ö s t e r ir . T e n d inö z ya p ıd a k i b u k ıs ma " c e nt r u m t e nd in e u m" a d ı v e r i l ir . C e nt r u m t e nd in e u m' d a a o r t , ve na c a v a in fe r io r v e ö z o fa g u s 'u n g e ç t ik le r i d e l ik le r bu lu n u r . A yn ı z a ma n d a bu k ıs ı md a bu lu na n b a z ı a r a l ık la r ın d a n ö n e m l i ba z ı d a ma r ve s in ir le r , g ö ğ ü s ve k a r ın bo ş lu k la r ı a r a s ın d a u z a n ır la r . Ö t e ya nd a n k a lp c e nt - r u m t e nd in e u m ü z e r in d e ya t a r d u r u md a o lu p ya k ı n i l iş k i iç i n d e d ir . B u i l iş k i g ü n lü k h a ya t ve k l i n ik ba k ın d a n ö n e m l id ir . S o lu nu m h a r e k e t le r i s ır a s ı n d a k a - bu r g a la r ın d ia p hr a g ma y ı yu k a r ı ya d o ğ r u k a ld ır ma s ı i le , g ö ğ ü s k a fe s i g e n iş l ir . N e fe s ve r me d u r u mu n d a is e k a bu r g a la r a ş a ğ ı ya d o ğ r u ç e k i l ir v e bö yle c e k a - r ın v e g ö ğ ü s k a fe s i bo ş lu k la r ı b ir b ir le r in e g ö r e d a r a l ıp k ü ç ü le b i l ir . Aş ır ı ye - me k s o nu nd a , m id e n in g e n iş le ye r e k d i a p hr a g ma ’ ya b a s k ı ya p ma s ı i le b a z ı k l in in ik s o n u ç la r o r t a ya ç ık a b i l ir . S in ir i; n. p h r e n ic u s ( mo t o r s in ir ) . B a ş ve yü z k a s la r ı B a ş ve yü z d e ü ç a yr ı k a s g r u bu v a r d ır : K a fa t a s ı ( n e u r o c r a n iu m) k a s la r ı M i m ik k a s la r Ç iğ n e me k a s la r ı K a fa t a s ı ( N e u r o c r a n i u m) K a s la r ı : B u k a s la r d a h a ç o k a l ın , a r d k a fa v e k u la k k ıs ı m la r ın d a yo ğ u n la ş m ış t ır . B a ş ın s a ğ la m ö r t ü s ü g a le a a p o ne u r o t ic a ' ya t u t u nu r la r . B u s a ğ la m ya p ı d e r i y e d a h a s ık ı, k a fa t a s ı k e m ik le r in e is e g e v ş e k t u t u n mu ş t u r . B u ne d e n le , k a fa t a s ı k e m ik le r i ü z e r in d e k o la yc a k o ya b ile n , ha r e k e t li ö z e l l ik g ö s t e r ir le r . M i mi k K a s la r: H e r ha n g i b ir e k le m i le ilg i le r i yo k t u r . B u k a s la r ın l i f u z a nt ı la r ı, d e r i iç in e ış ı n s a l t a r z d a ya y ı la r a k g e n iş a ğ la r o lu ş t u r u r la r . B o ş - lu k la r ı v e a ç ık l ık la r ı d a ç e vr e le r le r . İ s i m le r in d e n d e a n la ş ı la c a ğ ı g i b i, yü z ü n 53 v e ba ş ın i lg i l i ye r le r in d e k i d e r in in h a r e k e t le r i i le g ö r e v l id ir le r . Fo nk s i yo n l a - r ı i le , k iş i le r e g ö r e d e ğ iş e n fa r k l ı m i m ik d u r u m la r o lu ş u r . Ç i ğ n e m e K a s la rı : Ç iğ n e me k a s la r ın ı n e mb r yo lo j ik g e l iş i m ye r le r i, m im ik k a s la r d a n a yr ıd ır . B u n e d e n le he r ik i k a s g r u bu n u n in n e r va s yo n la r ı d a d e ğ iş ik s in ir le r ü z e r i n d e n s a ğ la n ır . A ş a ğ ıd a k i is i m le r i le t a r i f e d i le n d ö r t ç if t ( s a ğ - s o l) ç iğ n e me k a s ı bu lu nu r : M. ma s s e t e r M. p t e r yg o id e u s me d ia l is M. t e mp o r a l is M. p t e yg o id e u s la t e r a l is B o yu n k a s la r ı B u bö lü md e k i k a s la r ik i g r u p ha l i n d e in c e le n e b i l ir . B o yu n ö n- ya n bö lü mü k a s la r ı : B u bö lü mü n k a s la r ın ın b a z ı la r ı, k a fa t a - s ın ın ç e ş it l i ye r le r i n d e n b a ş la d ık la r ı g i b i, b a z ı la r ı d a a ğ ız t a ba n ın ın ya p ıs ın a iş t ir a k e d ip , ç iğ n e me v e yu t ma fo n k s i y o nu nd a ö ne m l i ye r t u t a r la r . B o yu n bö - lü mü k a s la r ın ın ç o ğ u , h yo id j k e m iğ in ü s t ü nd e v e ya a lt ın d a bu lu n u ş la r ı n a g ö - r e a yr ı b ir a y ır ı m i le e le a l ın ır la r . B ö y le c e , a ş a ğ ıd a k i g ib i b ir s ın ı f la ma ya p ıl ır : H y o i d Ü st ü K a s la r : M. m y lo h yo id e u s M. g e n io h yo id e u s M. d ig a s t r ic u s M. s t ylo h yo id e u s H y o i d A lt ı K a s la r : M. s t e r no h yo id e u s M. s t e r no t h yr o h yo id e u s M. t h yr o h yo id e u s M. o mo h yo id e u s H yo id ü s t ü k a s la r ın d a n ü ç ü a ğ ız t a b a n ı n ı ( d ia p hr a g ma o r is ) o lu ş t u r a r - la r . Ç e n e ve h yo id k e m iğ in h e r e k e t le r i nd e ve yu t ma o la y ı n d a ö n e m l i r o l o yn a r la r . B u k a s la r ın h e p s in i n b a ş la n g ıç ye r le r i, ba ş v e yü z ç e vr e s in d e k i k e m ik o lu ş u m la r ıd ır . B u r a d a n b a ş la ya r a k bo y u n k ıs m ı n a d e p la s e o lmu ş la r d ır . B o yu n ö n- ya n bö lü mü e n ü s t t e n o ld u k ç a in c e ya p ı l ı, g e n iş ya yg ın b ir k a s la ö r t ü l mü ş t ü r . B u k a s a p la t ys ma a d ı v e r i l ir . B o yu n ya n bö lü mü n ü n ö n e ml i d iğ e r b ir k a s ı d a , m. s t e r no c le id o ma s t o id e u s a d ın ı a l ır . P la t ys ma ' n ın h e me n a lt ın d a bu lu n u r ve h a t t a bo yu n h a r e k e t le r i s ır a s ı n d a , g ö z i le d e r i ü s t ü nd e n k o la yc a g ö r ü le b i l ir . Ç o k k u v ve t l i b ir y a p ı ya s a h ip o lu p , b a ş ın s a ğ a v e s o la ç e vr i l me s in d e ö ne m l i r o l o yn a r . Ö n- a ş a ğ ıd a g ö ğ ü s bö lü mü k e m ik ya p ı la r ı nd a n ( s t e r nu m v e c la v ic u la ) b a ş la y ıp , a r k a ya v e yu k a r ı ya d o ğ r u u z a n a r a k k a fa - t a s ın d a p r o c e s s u s ma s t o id e u s ' a t u t u na r a k s o n la n ır . K a s ı h e r t a r a ft a n s a r a n k u v ve t l i b ir ö r t ü s ü d e va r d ır . Ka s ın t e k ya n l ı fo n k s i yo n g ö r e me me d u r u m l a - r ın d a , k l in ik t e " t o rt ic o ll is " a d ı v e r i le n o la y o r t a ya ç ık a r . 54 K a fa t a s ın ın d e ğ iş ik bö lg e le r in d e n ba ş l a ya n b u k a s la r , y in e d e ğ iş ik bö lg e le r d e s o n la n ır . B o y u n A r ka B ö lü mü K a s la r ı : Ka bu r g a la r ın k a ld ır ı l ma s ın a h iz me t e d e r le r v e a y n ı z a ma n d a ba ş ve bo yn u n ya n a d o ğ r u e ğ i l me s in d e fo nk s i yo n g ö r ü r le r . A ş a ğ ıd a k i a d la r la be l ir t i l ir le r : M m. sc a l e n i : K a bu r g a la r ı yu k a r ı k a ld ır ır , bo yn u e ğ e r le r . M . lo n g u s c o l li : B a ş ve bo yn u n e ğ i l me s in e h iz me t e d e r . M . lo n g u s c a p i t i s: B a ş v e bo yn u n e ğ i l me s i n e h iz me t e d e r . Y e me k bo r u s u , ha v a yo l la r ı, ö ne m l i d a ma r v e s i n ir le r yu k a r ıd a k i k a s la - r ın ö n- iç k ıs ı m la r ın d a k o mş u lu k ya p a r a k t ho r a x 'a ( g ö ğ ü s bo ş lu ğ u n a ) u z a n ır - la r . E kst r e mi t e K a s l a rı : E k s t r e mit e k a s la r ı; ü s t v e a lt e k s t r e m it e k a s la r ı o l ma k ü z e r e ik i a n a bö lü md e in c e le n ir . Ü s t e k s t r e m it e b ir b ü t ü n o la r a k , o mu z e k le m i a r a c ı l ığ ı i le g ö vd e ye b a ğ la n m ış t ır . A lt e k s t r e m it e is e , he me n a yn ı a na t o mik ya p ı y ı g ö s t e r e n k a lç a k e m iğ i ile g ö vd e ye i l iş m iş t ir . D o la y ıs ı i le e k s t r e m it e k a s la r ı a d ı a lt ın d a g r u p o la r a k in c e le n ir k e n, b ir ya n d a n o mu z e k - le m i ç e v r e s in d e ye r bu la n v e ö t e ya nd a n d a k a lç a e k le m i n d e e t k il i o la n k a s - la r , b ir h a r e k e t ç e mb e r i n i o lu ş t u r a n ya p ı la r ha l i n d e a yr ı ba ş l ık la r h a l in d e e le a l ın a b i l ir . E k s t r e m it e le r i o lu ş t u r a n k e m ik e le ma n la r ın b ir b ir le r i i le o la n e k - le m i l iş k i le r i k e m ik k o nu s u n d a in c e le n m iş t i. Ü st E k st r e mi t e K a s la r ı : S a d e c e b ir e k le m ( a r t . hu me r i) a r a c ı l ığ ı i le g ö vd e ye b a ğ la n a n ü s t e k s t r e m it e le r , bu e k le m a r a c ı l ığ ı i le ç o k ç e ş it l i ha r e - k e t le r i d e ya p a b i l i le r . B ö y le c e ü s t e k s t r e m it e le r , o mu z e k le m i n d e s e r b e s t ha - r e k e t e d e n b ir b ü t ü n o la r a k g ö r ü lü r le r . B ü t ü nü t a ma m la y ıc ı e le ma n la r o la r a k ; k o l, ö nk o l v e e l is k e le t in i o lu ş t u r a n k e m ik le r ve b u n la r a r a s ın d a k i a p e n e vr o - t ik ya p ı la r i le , a k t i f e le ma n la r o la n k a s la r ı b e l ir t e b i l ir iz . B u r a d a ye r a la n k a s la r , y in e a yn ı bü t ü n iç in d e g ö r ü le n d e ğ iş ik e k le m le r e , ç e ş it l i yö n le r d e n e t k i e d e r e k , ç o k ç e ş it l i h a r e k e t le r in o r t a ya ç ık ış ın ı s a ğ la r la r . Ü s t e k s t r e m it e k a s la r ı g e n e l b ir a y ır ı m i le a ş a ğ ıd a k i b a ş l ık la r a lt ın d a in c e le n e b i l ir : O mu z e k le m i k a s la r ı Ko l k a s la r ı Ö nk o l k a s la r ı E l k a s la r ı O mu z E k le m i K a sl a rı : O mu z e k le m i i n s a n v ü c u d u n u n e n h a r e k e t li e k - le m id ir . B u ö z e l l iğ in d e n d o la y ı k o l, o mu z e k le m in d e is t e n i le n k o nu md a t u t ula b i l ir . A n a t o mik ya p ıs ın ı n ö z e l l iğ in d e n d o la y ı, bü t ü n d ü z le m v e e k s e n le r e g ö r e ha r e k e t le r e ld e e d i le b i l ir . E k le md e h a r e k e t me yd a n a g e t ir e n k a s la r ın b ir k ıs m ı a yn ı z a ma n d a , o mu z bö lg e s in in mo r fo lo j ik ş e k l in i d e o lu ş t u r u r la r . 55 O mu z e k le m i n d e t e s ir l i o lu p , t e me l h a r e k e t le r in o lu ş ma s ın ı s a ğ la ya n k a s la r ş u ş e k i ld e ve r i le b i l ir : M . d e lt o i d e u s : Ö n e - yu k a r ı, a ş a ğ ı- yu k a r ı, vü c u t t a n u z a k la ş t ır ma , iç r o - t a s yo n ve d ış r o t a s yo n M . p e c t o ra li s ma j o r: V ü c u d a ya k la ş t ır ma M . la t i s si mu s d o r si : V ü c u d a ya k la ş t ır ma M . su b sc a p u l a ri s: İ ç r o t a s yo n M . i n fr a sp i n a t u s : D ış r o t a s yo n M . t e re s m i n o r : D ış r o t a s yo n K o l k a s l a rı : O mu z e k le m i ( k e me r i) k a s la r ı a d ı a lt ı n d a b e l it i le n k a s g r u bu , bu e k le md e k o lu n g ö vd e ye g ö r e d u r u mu nu ü z e r in d e e t k in d ir le r . B u nla r ın ya n ıs ır a ; k o l bö lg e s i n d e ye r a la n ik i a yr ı k a s ( m. b ic e p s br a c h i i ve m. t r ic e p s br a c h i i) h e m o mu z ve he m d e d ir s e k e k le m in d e e t k in o la n ö ne m l i k a s - la d ır . B u n e d e n le ü s t e k s t r e m it e k a s la r ı in c e le n ir k e n, bu ik i k a s d ir s e k e k l e - m i n e e t k i e d e n k a s la r g r u bu iç i n d e e le a l ın m ış t ır . Ö n ko l K a s l a rı : D ir s e k e k le m i ( a r t . c u b it i) ü z e r i n e e t k i e d e n ve k o l ü z e r in d e lo k a l iz e o la n ü ç a d e t b ü k ü c ü ( fle xo r ) ve b ir t a ne d e a ç ıc ı ( e xt e n s o r ) k a s b u lu nu r . A yr ıc a , d ir s e k e k le m in d e , fle x io n v e e xt e nt io n ha r e k e t le r in in ya n ıs ır a , ö nk o lu n d ış a r ı ya d o ğ r u d ö n m e s i ( s u p i n a s yo n) v e iç e d ö n me s i ( p r o - n a s yo n) ha r e k e t le r i d e o r t a ya ç ık a r . E lin s u p i n a s yo n v e p r o n a s yo n h a r e k e t le - r in d e is e m. s u p in a t o r ve m. p r o na t o r t e r e s a d ı i le t a r if e d i le n k a s la r v e b ir m ik t a r d a m. p r o na t o r q u a d r a t u s e t k i l i o lu r . D ir s e k e k le m in e g ö r e ya p ı la b i le n ö ne m l i h a r e k e t le r ile , bu ha r e k e t le r in o lu ş ma s ın d a g ö r e v l i k a s la r ö z e t o la r a k ş u n la r d ır : M. b ic e p s br a c h i i f le x io n h a r e k e t i M. br a c h ia l is f le x io n h a r e k e t i M. br a c h io r a d ia l is f le x io n h a r e k e t i M. t r ic e p s br a c h i i e xt e nt io n h a r e k e t i E l k a s la r ı: E l in ha r e k e t le r i i le i lg i l i k a s la r fo n k s i yo n la r ın a g ö r e f le xo r v e e xt e n s o r k a s la r o l ma k ü z e r e a yr ı l ır l a r . E l ha r e k e t le r i i le i lg i l i k a s la r ın h e p s i u z u n, i n c e v e k u v v e t li k ir iş le r e s a h ip t ir le r . B u in c e k ir iş le r e l b i le ğ in d e n g e ç ip i lg i l i ye r le r e u z a n ır la r k e n, ö z e l k ir iş ya p ı l ı ( a p o ne vr o t ik ) k ı l ı f la r iç in d e bu lu nu r la r . E li n f le x io n u i le i lg i l i k a s la r ın b a ş la ng ıç ye r le r i, hu me r u s ' u n d is t a l u c u n d a g ö r ü le n iç t e k i ç ık ın t ı ( e p ic o nd y lu s me d ia l is ) ü z e r in d e d ir . E k s t e n s o r k a s la r is e d ış t a k i bü yü k ç ık ınt ıd a n ( e p ic o nd y lu s la t e r a l is ) b a ş la r . B u a nt e g o n is t k a s la - r ın ç a l ış ma la r ı i le e l in p a l ma r v e ya d o r s a l f le k s i yo nu ya p ı la b i l ir . A n c a k , r a - d iu s t a r a f ın d a k i f le k s o r ve e k s t e n s o r k a s la r ın a y n ı a nd a ç a l ış ma la r ı i le e l i n r a d iu s yö nü n d e o l ma k ü z e r e ( d ış a d o ğ r u ) u z a k la ş t ır ı l ma s ı mü mk ü n o lu r . U ln a t a r a fın d a k i le r is e , iç e d o ğ r u ha r e k e t i me yd a na g e t ir ir le r ( u l n a r a b d u c t io n) . 56 E lin f le k s io n v e e k s t e n s io nu n d a e t k i l i o la n ö n e m l i k a s la r ş u n la r d ır : F le k so r K a s la r : M. fle xo r c a r p i r a d ia l is M. fle xo r c a r p i u ln a r is M. p a l ma r is lo ng u s M. fle xo r d ig it o r u m p r o fo nd u s E ks t e n s o r K a s la r : M. e xt e n s o r c a r p i r a d ia l is lo n g u s M. e xt e n s o r c a r p i r a d ia l is br e v îs M. e xt e n s o r c a r p i u l n a r is E l p a r ma k la r ın ın h a r e k e t le r i, u z u n v e k ıs a k a s la r t a r a f ın d a n me yd a n a g e t ir i l ir . K ir iş le r i p a r ma k la r a k a d a r u z a na n u z u n k a s la r ın g r u p o la r a k bu lu n - d u k la r ı ye r e s a s it ib a r i y le ö nk o ld u r . U z u n k a s la r ç e ş it l i k e m ik v e k e m ik le r a - r a s ı s a ğ la m a p o ne v r o t ik ya p ı la r a t u t u n a r a k ba ş la y ıp , b i le k e k le m i n e d o ğ r u u z a n ır la r . Aş a ğ ı la r d a o r t a ya ç ık a n in c e s o nu ç k ir iş le r i, e l b i le ğ i n d e n g e ç e r e k i lg i l i p a r ma k la r a k a d a r g e l ir . K ıs a k a s l a r is e a vu ç iç in d e , k ü ç ü k k e m ik le r a r a s ın d a lo k a l iz e o l mu ş la r d ır . P a r ma k la r a k a d a r k ir iş le r i d e v a m e d e n ö n e m l i k a s la r b ir g r u p o la r a k ş u ş e k i ld e v e r i le b i l ir : M. fle xo r d ig it o r u m s u p e r f ic ia l is M. e xt e n s o r d ig it i m in i m i M. fle xo r d ig it o r u m p r o fu nd u s M. a b d u c t o r p o ll ic is br e v is M. e xt e ns o r d ig it o r u m M. fe xo r p o ll ic is b e r e v is M. e xt e ns o r in d ic is M. a d d u c t o r p o ll ic is P a r ma k la r a r a s ın d a ye r a la n d ö r t a d e t k ıs a k a s i le ( M m. lu mb r ic a le s ) , k e m ik le r a r a s ın d a lo k a l iz e o lmu ş ye d i a d e t k a s ( M m. int e r o s s e i) e l p a r ma k l a - r ın ı n k ıs a k a s la r ın ı me yd a n a g e t ir ir le r . B u n la r a e k o la r a k , in s a n e l in i n b a ş - p a r ma ğ ın d a ö z e l h a r e k e t le r in i ya p a b i l me s i iç in , s a d e c e b u p a r ma ğ a a it o la n m. o p p o ne n s p o l l ic is is i m l i b ir k a s d a h a v a r d ır . E l in k o mb in e v e k o mp l ik e h a r e k e t le r i g ö z ö n ü ne a l ın d ığ ın d a , p a r ma k la r d a n b ir is in i n k a yb ın d a fo nk s iyo n e l o la r a k b ü yü k bo yu t la r d a b ir a k s a ma g ö r ü lme me s in e r a ğ me n , ba ş p a r ma - ğ ın k a y b ın d a d u r u m d e ğ iş ir . Z ir a b u d u r u md a e l i n k u l la n ı l ma k a b i l i ye t i bü - yü k ö lç ü le r d e k a y b e d i l m i ş o lu r . A lt E kst r e mi t e K a s la rı : B ir b ir le r i i le fo n k s i yo n e l i l iş k i iç i n d e b u lu - n a n a lt e k s t r e mit e k e m ik le r i, b ir bü t ü n ha l in d e k a lç a e k le m i ( a r t . c o xa e ) a r a - c ı l ığ ı i le p e l v is e a s ı l m ış d u r u md a d ır la r . D e ğ iş ik e k le m le r in ye r a ld ığ ı bu b ü - t ü n lü k iç in d e , k a lç a e k le m i ö n e m l i b ir ye r t u t a r . P e lv is k e m ik le r in i n d e ğ iş ik ye r le r in d e n b a ş la ya n s a ğ la m ve k u v ve t l i k a s la r , k a lç a e k le m i e k s e n le r in i d e - ğ iş ik yö n le r d e ç a p r a z la ya r a k u y lu k v e y a b a c a k k e m ik le r in e k a d a r u z a n ır la r . K a lç a e k le m i fo nk s i yo nu ü z e r in d e , be l bö lü mü n ü n o mu r la r ın d a n ba ş la - ya r a k a ş a ğ ı la r a k a d a r u z a na n k a s la r ı n ö ne m l i e t k is i va r d ır . E s a s it ib a r i y le , yü r ü me v e bo ş lu k iç in d e d u r u mu k o r u ma g ib i ö n e m l i g ö r e v le r yü k le n m iş b u - 57 lu n a n a lt e k s t r e m it e k a s la r ı, ya p ı o la r a k ü s t e k s t r e m it e k a s la r ı n d a n d a h a fa z - la g e l iş m iş o la r a k g ö r ü lü r le r . K a lç a e k le m i, mo r fo lo j is i b a k ı m ı n d a n o mu z e k le m i n e be n z e r . A n c a k , a yr ı v e ö n e m l i b ir fo n k s i yo n o la r a k , y ü r ü me ve v ü c u d u n s t a b i l it e s in i d e yü k - le n d iğ i u nu t u l ma ma l ıd ır . B i l in d iğ i g ib i k a lç a e k le m in d e , ü ç a n a e k s e n d e t e - me l h a r e k e t le r ve bu h a r e k e t le r in k o mb i n e ş e k i l le r i d e s a ğ la n ır . K a lç a e k l e - m i n d e h a r e k e t le r i n o lu ş u mu n u s a ğ la ya n v e d o ğ r u d a n bu e k le me h it a be d e n k a s la r k ıs a v e k u v v e t li ya p ı ya s a h ip t ir l e r . B a ş la n g ıç v e b it iş ye r le r in e g ö r e s a d e c e t e k b ir e k le me a it k a s la r d ır . H a lb u k i y in e bu bö lg e d e n ba ş la y ıp ( p e lv is ' d e n) o ld u k ç a u z u n b ir yo l g e ç e r e k d e va m e d e n v e ik i e k le me b ir d e n e t k i e d e n k a s la r d a v a r d ır . B ö y le c e , he m k a lç a e k le m i v e he m d e d iz e k le m i n d e e t k in o lu r la r . Ka lç a e k le m i ü z e r in d e e t k i l i o la n k a s la r ö z e t o la r a k ş u ş e k i ld e v e r i le b i l ir . M. il io p s o a s : K a lç a e k le m in e e t k i e d e n v e be l bö lü m ü o mu r la r ı i le p e l v is bö lü mü n d e n b a ş la ya n k u v v e t l i k a s M. g lu t a e u s ma x i mu s M . g lu t a e u s me d iu s K a lç a e k le m i n i d ış t a n k a p a t a n, b ir b ir le r i M. g lu t a e u s m in i mu s ü z e r in e k o n u ş la n a r a k t a nz i m e d i l m iş k a s g r u b u M. a d d u c t o r lo n g u s M. a d d u c t o r br e v is M. a d d u c t o r ma g nu s M. g r a c i l is M. p ir i fo r m is M. o bt u r a t o r iu s ( e xt e r n i - int e r n i) M. q u a d r a t u s fe mo r is M m. g e me l l i ( s u p e r io r - in fe r io r ) M. r e c t u s fe mo r is M. t e n s o r fa s c ia e la t a e M. s a r t o r iu s M. b ic e p s fe mo r is M. s e m i me m br a no s u s M. s e m it e n d ino s u s A lt e k s t r e m it e le r a r a s ın d a o lu ş a n ö ne m l i e k le m le r d e n b ir is i d e d iz e k - le m id ir ( a r t . g e nu ) . B u e k le md e t e me l o la r a k f le k s io n v e e k s t e ns io n ha r e k e t - le r i ya p ı la b i l ir . A n c a k bu ha r e k e t le r in ya n ıs ır a , d iz e k le m in d e ha f i f b ir f le k - s io n d u r u mu v a r k e n, b a c a k b ir m ik t a r d ış a r ı ya d o ğ r u d a d ö nd ü r ü le b i l ir ( d ış r o - t a s yo n) . İ ç e d ö n me h a r e k e t i is e , ç a p r a z ba ğ la r d a n d o la y ı o ld u k ç a a z d ır . D iz e k le m i fo n k s i yo n la r ın ı n mu a ye n e s in d e bu r o t a s yo n h a r e k e t in e ö z e l l ik le ba k ıl ır . Ç ü nk i, e k s t e n s io n d u r u mu nd a bu lu n a n b ir ba c a k t a , no r ma l o la r a k bö yle 58 b ir h a r e k e t ya p ı la ma z . D iz e k le m in e g ö r e b a c a k t a e k s t e n s io n, fle k s io n, d ış r o t a s yo n v e iç r o t a s yo n ha r e k e t le r i e s a s it ib a r i y le a ş a ğ ıd a k i k a s g r u b u t a r a - f ın d a n s a ğ la n ır . M. q u a d r ic e p s fe mo r is M. s a r t o r iu s M. b ic e p s fe mo r is M. s e m i me m br a no s u s M. s e m it e n d ino s u s M. g r a c i l is A ya k b i le ğ i e k le m i ( a r t . t a lo c r u r a l is ) v e a ya k k e m ik le r i a r a s ı n d a o lu ş a n e k le m le r ü z e r in d e e t k i l i o la n k a s la r d a u z u n ve ya k ıs a ya p ıd a o lu ş mu ş la r d a r . E ld e k i d u r u ma be n z e r le r . Ö z e l l ik le u z u n k a s la r , b ir d e n fa z la e k le me e t k il i o la r a k , d e ğ iş ik fo nk s i yo n la r ın o r t a ya ç ık ma s ın ı s a ğ la r la r . B u k a s la r d a n b a z ıla r ın ın s o nu ç k ir iş le r i, a ya k k u b b e s in i n d e s t e k le n me s i n d e d e ö ne m l i r o l o yn a r la r . A ya k b i le ğ i e k le m in d e , fle k s io n v e e k s t e n s io n o lma k ü z e r e ik i e s a s ha - r e k e t e ld e e d i l ir . B u e k le m i n a n a t o mik ya p ıs ı a n c a k bu h a r e k e t le r in ya p ı l a - b i l me s in i mü mk ü n k ı la r . B u h a r e k e t le r a ya k s ö z k o nu s u o ld u ğ u n d a , d o r s a l f le k s io n ve ya p la nt a r fle k s io n a d ı i le b e l ir t il ir . A ya k is k e le t in i o lu ş t u r a n b ü - yü k k e m ik le r d e n t a lu s , c a lc a n e u s ve o s na v ic u la r e a r a s ın d a ö ne m l i b ir e k le m ( a r t . t a lo c a lc a ne o na v ic u la r is ) d a h a va r d ır . A ya k t a p r o na s yo n ve s u p i n a s yo n h a r e k e t le r i a nc a k bu e k le md e ya p ı la b i l ir . A ya k b i le ğ i e k le m in e g ö r e a n a ha r e k e t le r i o lu ş t u r a n ö ne m l i k a s la r g r u p o la r a k ş u n la r d ır : M. t ib ia l is a nt e r io r M. e xt e ns o r d ig it o r u m lo ng u s M. e xt e ns o r ha l lu c is lo ng u s M. p e r o n a e u s ( f ib u la r is ) lo ng u s M. p e r o n a e u s ( f ib u la r is ) br e v is M. t r ic e p s s u r a e M. t ib ia l is p o s t e r io r M. fle xo r d ig it o r u m lo n g u s M. fle xo r ha l lu c is lo n g u s B u k a s la r d a n b ir bö lü mü s a d e c e a ya k e k le m in d e e t k i l i o lu r k e n b a z ı la r ı is e , u z u n ve k u v v e t li k ir iş le r i i le a ya k p a r ma k la r ın a k a d a r u z a n ır la r . Y i n e bu k a s la r d a n ba z ı la r ı d o ğ r u d a n ba c a k k e m ik le r in d e n b a ş la r k e n, b ir k ıs m ı d a ba - c a k k e m ik le r i a r a s ın d a k i s a ğ la m a p o n e vr o t ik ya p ıd a n ( me mb r a na in t e r o s s e a ) b a ş la r . U y lu k is k e le t in d e n ba ş la n g ıç a l a n k a s d a v a r d ır ( M. t r ic e p s s u r a e ) G e ne l b ir t a r if i le b a c a k la r ın ö n t a r a f ı nd a lo k a l iz e o la n k a s la r a ya ğ a d o r s a l f le k s io n, a r k a t a r a f ın d a bu lu n a n la r is e p la nt e r f le k s io n ya p t ır ır la r . 59 B a c a ğ ı n d ış ya n t a r a f ın d a bu lu n a n la r p r o na s yo n h a r e k e t in d e e t k in o lu r la r . B u k a s la r ın h e me n h e p s i a ya k b i le ğ in e d o ğ r u ya k la ş ır k e n k ir iş le ş ir le r . A ya k bö - lü mü nd e , k a s la r ın s a d e c e k u v v e t li v e o ld u k ç a in c e k ir iş le r i ye r a l ır . H a r e k e t - le r in k o la yc a ya p ı la b i l me s i v e k u v v e t le r in n a k l i bö y le c e e n ü s t d ü z e yd e s a ğ - la n m ış o lu r . İ ns a n a ya ğ ı n d a no r ma l o la r a k g ö r ü le n ve fo n k s i yo n b a k ı m ın d a n fe v k a la d e ö ne m l i o la n k u b b e ms i ş e k l in in k o r u n ma s ı h e r d u r u md a ş a r t t ır . Y u - k a r ıd a b a c a k bö lü mü nd e n b a ş la ya r a k b u r a ya k a d a r d e va m e d e n b a z ı k a s k ir i ş - le r in in , a ya k k u b b e s in i n d e s t e k le n me s i nd e ö n e m l i r o lle r i v a r d ır . B u k ir iş ya - p ı la r he r ik i ya n d a n, a ya ğ ı s a r a r a k s a n k i b ir ö z e n g i g ib i a s k ı ya a l m ış la r d ır . B u ş e k i ld e a ya k k u b b e s in i n a ş a ğ ı ya ç ö k me s i ö n le n ir . Ka s la r ı n fo n k s i yo n d ış ı k a l ma d u r u m la r ın d a p e s p la n u s ( d ü z t a b a n l ık ) o r t a ya ç ık a r . A ya k is k e le t in i ya p a n k ıs a k e m ik le r i l e a ya k p a r ma k la r ı a r a s ın d a ye r bu la n k ü ç ü k v e k ıs a k a s la r is e bu r a d a d e ğ iş ik g ö r e v le r yü k le n m iş le r d ir . B u k a s la r ın h e m ba ş la n g ıç v e he m d e s o n l a n ma ye r le r i, a ya k is k e le t in i me yd a na g e t ir e n k ü ç ü k k e m ik le r ü z e r in d e d ir . A ya k t a b a n ı n d a bu lu n a n k a s la r , a ya k s ır - t ın a g ö r e s a y ı o la r a k d a h a fa z la d ır . S a d e c e bu r a d a , ba z ı bo ş lu k la r ı d o ld u r u r - la r v e ha r e k e t b a k ı m ı n d a n ö ne m l i d e ğ i l d ir le r . F a k a t , k e m ik le r a r a s ı i l iş k i le r i i le , a ya k k u b b e s in in d e s t e k le n me s i n d e ö ne m l i g ö r e v le r i va r d ır . Y ü r ü yü ş s ır a - s ın d a , a ya k p a r ma k la r ı n ın bü k ü l me s i n e ya r d ı m e d e r e k , a ya ğ ı n ye r e t e ma s ın ı d a ha ç o k s a ğ la ya n b u k a s la r ın fo nk s i y o n la r ı ö n e m l id ir .