1 - Fizyoloji İşitme Duyusu 29.01.2013 1 İŞİTME DUYUSU Dr.Bekir Çoksevim Coksevim@erciyes.edu.tr 29.01.2013 2 İşitmek için 29.01.2013 3 Sesin Biyofiziği İşitme ve Ses, dış ortamdaki moleküllerin longitudinal titreşimlerinin kulak zarına çarpmasıyla oluşan bir duygudur. Bu hareketlerin kulak zarı üzerinde yapmış olduğu basınç değişikliğinin yazdırılması sonucu ses dalgaları elde edilir. Ses dalgaları deniz yüzeyinde ve 20 ?C sıcaklıkta havada yaklaşık 344 m/s hızla hareket ederler. Sesin hızı sıcaklık ve yükseklik ile artar. Frekans: 1 sn’ deki titreşim sayısıdır. Frekans birimi Hertz (Hz) ile ifade edilir. Genlik: Ses dalgasının yüksekliği veya amplitüdü olarak ifade edilebilir. Genlik ne kadar büyük ise ses o kadar PES (gürken), frekans ne kadar yüksek ise ses o kadar tizdir. 29.01.2013 4 Ses Şiddet: Birim yüzeye uygulanan basınçtır. • Ses şiddeti desibel ile tanımlanır. •Standart sesin şiddeti 0 db ~ 0.000204 din/ cm 2 lik basınca eşittir ve bu değer insan için duyma eşiğidir. • 0 db, sesin hiç bulunmadığı anlamına gelmez, logaritmik bir değer olduğu için o sesin standart sese eşit olduğu kabul edilir. 29.01.2013 5 ? Ses Hızı: ? sıfır derecedeki havada, saniyede 331 m, ? 20 derecedeki havada 343 m, ? sıfır derecedeki helyum gazı içinde 972 m , ? sıfır derecedeki hidrojen gazı içinde 1286 m; ? 25 derecedeki suda 1493 m, ? deniz suyunda 1533 m; ? bakırda 3560 m ve ? alüminyumda 5100 m, ? yapay kauçukta 54 m hızla ilerler. 29.01.2013 6 ? Kulaklar, ses şiddetindeki 1 db’lik değişikliği ancak ayırt edebilir. ? Fısıltı seklinde konuşma 0 - 40 dB arasında iken, normal konuşma 40 -80 dB arasındadır. ? 140 dB üzerindeki ses basınçları ağrılı ve işitme reseptörlerine zararlıdır. ? Tını: Sesin zor tanımlanan ve daha az anlaşılmış bir bileşenidir. ? Farklı müzik aletleri ile oluşturulan aynı frekans ve genlikteki sesin aynı olmayan durumdur. ? Ses dalgalarının yayıldığı ortamların farklılığı da sese ayrı bir renk kazandırır. ? Konuşma esnasında erkek ve kadın sesinin frekansı farklıdır. 29.01.2013 7 Kulağın genel görünüşü 29.01.2013 8 Fizyoanatomi ? Dış Kulak ? Dış kulak yolu ? Görevleri: Ses dalgalarını toplamak ? Orta kulak yoluyla iç kulağa iletmektir. ? Dış kulak hareket etmez, etse de duyum için önemi yoktur ? Orta Kulak ? Malleus --M. Tensor Tympani ® N. Trigeminus ? Incus-- ? Stapes - M. Stapedius - N. Facialis ? Östaki Borusu 29.01.2013 9 Timpan Membran ve Orta Kulak 29.01.2013 10 Orta Kulak 29.01.2013 11 Kemikcik Sistemi; ? Malleus ??M tensor timpani ile kulak zarını içeriye doğru gerer. ? Incus ve stapesin eklemi ??Stapes tabanının oval pencere üzerinde hareketini sağlar. ? Kemik kaldıraç sistemi; Stapesin hareket uzaklığını kısaltmakta, Hareket gücünü 1.3 kez arttırmaktadır. ? Kulak zarı yüzey alanı ??55 mm 2 ? Stapes yüzey alanı ??3.2 /55 mm 2 , ? 17 katlık fark X 1.3 = 22 kez daha büyük basınç sağlıyor. 29.01.2013 12 Kemikcikler 29.01.2013 13 İç Kulak ? Kohlea ? 1.Skala vestibuli ? Reissner membrani ? 2. Skala media ? Membrana basilaris ? Korti Organı ? Isitme sisteminin duysal reseptörleri ? Membrana tektoria ? Sinir lifleri ? 3.Skala timpani 29.01.2013 14 İç Kulak 29.01.2013 15 Ses dalgalari iç kulaktaki korti organına üç yolla gelir: ? 1. Fizyolojik İleti: ? Meatus-Timpan zar-Kemikcikler-F.Ovalis-Korti ? 2. Hava yoluyla ileti: ? Meatus-Timpan zar-Hava titreşimi-F.Rotunda-Korti ? 3. Kemik yoluyla ileti: ? Kafatası kemikleri vasıtasıyla doğrudan iç kulağa sesin iletilmesidir 29.01.2013 16 Ses dalgalarının kohleada iletimi: ? Oval pencereden gelen ses dalgasının ilk etkisi baziller zarda yuvarlak pencere yönünde çıkıntı yapmaktır. ? Daha sonra frekansın büyüklüğüne göre dalga oluşur yada söner. ? Dalga önce hızlı sonra yavaş hareket eder. ? Dalganın boyu için, yüksek tizlikteki seslerde ( 8000 döngü/sn ) maksimum genlik kohlea tabanındadır. ? Pes sesler (200 döngü/sn) tepede doruğa ulaşan dalgalar oluştururlar. 29.01.2013 17 Korti Organı: ? Korti organi baziller zardaki titresimlere yanıt olarak sinir uyarıları üreten reseptör organdır. ? Korti baziler lif ve zarın üzerine yerleşmişlerdir. ? Buradaki duysal reseptörler iç ve dış tüy hücrelerinden oluşur. ? Tüy hücrelerinin uzantıları retiküler laminayi delerler. ? Her insan kohleasında 20.000 dış tüy hücresi ve 3.500 iç tüy hücresi vardır. ? Tüy hücrelerinin tabanlarının çevresinde dallanmış olan afferent nöronların gövdeleri ,modiolus (kohleanin etrafına sarıldığı kemiksi koçan) içinde yer alan spiral gangliona yerleşmiştir. 29.01.2013 18 29.01.2013 19 29.01.2013 20 Baziler Membran ? Kohleadaki modiolusdan dış duvara doğru 20 bin - 30bin baziler lif bulunur. ? Lifler tabanda kısa ve çapları geniştir. ? Kohleanin tabanındaki lifler yüksek frekanslarda en iyi titresim gösterirken, tepedeki lifler düşük frekanslarda en iyi titresirler. 29.01.2013 21 Korti innervasyonu ? Afferent nöronların %90-95’i iç tüy hücrelerini, ? %5-10’u dış tüy hücrelerini inerve eder. ? İşitme siniri içindeki efferent liflerin çoğu dış tüy hücrelerinde sonlanır. 29.01.2013 22 Tüy hücreleri: ? Tüy hücreleri ektoderm kaynaklıdır ve epiteliyal özelliklerini sürdürürler. ? Bir tüy hücresi kolon biçimindedir ve dendrit veya aksona sahip değildir. ? Hücrenin apikal yüzeyindeki tüy demetleri hücrenin reseptör aparatıdır. Bunların boyları 1 ?m-100 ?m arasında olabilir. ? Tüy hücreleri mekanik enerjiyi nörofizyolojik sinyallere dönüştürür***** 29.01.2013 23 ? Normal bir uyarılma sırasında bir tüy demeti + 1 derecelik bir açıyla hareket eder. Bu yaklaşık 3 nm’ lik bir yol alınmasını sağlar. ? Her tüy hücresinin tepe kenarında 100 kadar sterosilyum bulunur. ? Periferden kinosilyuma dogru steresilyumların boyu giderek artar. 29.01.2013 24 29.01.2013 25 Kohleanın Elektrofizyolojisi ? Skala mediada endolenfa, skala vestibuli ve timpanide perilenfa (BOS benzeri) bulunur. ? Tüy hücreleri yukarıda endolenfaya uzanırken, asağıda perilenfada yüzmektedir. ? Endolenfa; ? skala medianin dış duvarında yer alan stria vaskülaris tarafından salgılanan, yüksek yoğunlukta K + ve düşük yoğunlukta Na+ içeren bir sıvıdır. ? Endolenf ile perilenf arasında her zaman yaklaşık + 80 mV’luk bir elektriksel potansiyel fark bulunmaktadır. ? Bu potansiyele endokohlear potansiyel denir. ? Böylece skala medianin içi pozitif, dışı negatiftir. 29.01.2013 26 Kohlear Mikrofonik ? Endolenfden perilenfe akım başlar, ? Bu akım tüy hücrelerinde reseptör potansiyeli üretimine neden olur. ? Daha sonra bu potansiyel tüy hücrelerinin tabanları ile sinaps yapan kohlear sinir uçlarını uyarır. ? Depolarizasyon sırasında , tüy hücreleri tarafından bir nörotransmitter (glutamat) salınarak sinapslar uyarılmaktadır. 29.01.2013 27 ? Koklear sıvıların kimyasal kompozisyonu ? ST SV SM ? Perilymph Perilymph Endolymph CSF ? Sodium (mM) 148 141 1.3 149 ? Potassium (mM) 4.2 6.0 157 3.1 ? Chloride (mM) 119 121 132 129 ? Bicarbonate (mM) 21 18 31 19 ? Calcium (mM) 1.3 0.6 0.023 - ? Protein (mg/dl) 178 242 38 24 ? pH 7.3 7.3 7.4 7.3 ? Potential (mV) 0 <3 85 0 ? ST = scala tympani, SV = scala vestibuli, ? CSF = cerebrospinal fluid ? Data summary from Wangemann & Schacht, 1996 29.01.2013 28 Tüy Hücrelerinin Uyarılması ? Baziler membran kaynaklı bir aktivite ile; ? Tüy Hücre Kanalları açılarak, K+ iyonları sterosilyumlarin tepelerinden tüy hücrelerine girer. ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? Tüy hücre zarı depolarize olur. ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? Voltaj değişikliğine duyarlı kalsiyum kanalları açılır, hücrede Ca +2 miktarı artar. ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? Kalsiyum, kalsiyuma duyarlı K+ geçiş yollarını açar. ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? K+ hücreden dışarıya çıkar. ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? Hücre repolarize olur.Voltaja duyarlı Ca +2 kanalları kapanır. ? Hücre içindeki kalsiyum dışarı pompalanır yada organelde depo edilir. Sonra yeni bir siklüs baslar. Her siklüs bir rezonans evresini olusturur. 29.01.2013 29 Kohleanın kesiti ve sesin izlediği yol 29.01.2013 30 29.01.2013 31 29.01.2013 32 Kortide işitmenin oluşumu 29.01.2013 33 Kinocilium 29.01.2013 34 Seslerin frekanslarına göre, kohlea’da farklı algılanma yerleri 29.01.2013 35 ? DENGE ? Sakkuluslarda sıra sıra makulalar var, ? Tüy hücreleri orda yiten dengeyi arar. ? * * * ? Ayarlıdır başı insanın dik durmak için, ? Kimisi utanmadan, eğer önünde hiçin. ? * * * ? Üç ayrı düzlemde üç yarım daire kanal, ? Semazenin duyduğu haz, bilmeyene masal. ? * * * ? Olmazdı rağbet ne zar, ne kemik labirente, ? Kavuşmasaydı sistem beynimizle birliğe. 29.01.2013 36 Ses Yüksekliğinin Saptanması ? Ses giderek yükseldikçe, baziler zar ve tüy hücrelerinin titreşim genlikleri de arttığından, tüy hücreleri sinir sonlanmalarını daha büyük hızda uyarır. ? Titreşim genliği arttıkça, uyarılan tüy hücre sayısı da gittikçe artar, impulsların uzamsal sumasyonu gerçeklesir. ? Dış tüy hücreleri, baziler zarın titresimi yüksek bir şiddete ulaşmadığı sürece önemli derecede uyarılmaz ? Bu hücrelerin uyarılması ile ses, sinir sistemine ? yükseltilmiş olarak bildirilir. 29.01.2013 37 İşitmede Beyin Korteksinin İşlevi ? Primer (birincil) işitme korteksi; ? Superior temporal girusun supratemporal düzleminde yer alır. ? Medial genikulat cisimden gelen yansımalarla uyarılır. ? Sekonder (assosiasyon ) işitme alanları; ? Temporal lobun lateraline, ? Parietal operkulumun lateraline yayılır. 29.01.2013 38 İşitme Korteksi 29.01.2013 39 İşitme Alanlarının Görevleri ? Seslerin özgül niteliklerini çözümleme, ? Ses frekanslarının birbirinden ayırt edilmesi, ? Sesin karakterine göre kişiye ait psikolojik duyguyu sağlama, ? Sesin geldiği yönü saptama, ? Seslerin şiddeti, gürültü, ? yüksek frekanslı sesler gibi nitelikleri saptama ile görevlidir. 29.01.2013 40 Sesin İşitme Korteksi Tarafından Ayırt Edilmesi ? İşitme korteksi tonal ve dizgisel ses kalıplarının ayırt edilmesinde önemlidir. ? Her iki primer isitme korteksi haraplanınca, kişinin işitmeye olan duyarlılığı büyük ölçüde azalır. ? Primer isitme korteksinden biri haraplanınca, karşı taraftaki kulakta işitme hafifçe azalır. ? Sekonder işitme alanı haraplanmalarında, kişi işittiği sesin anlamını yorumlayamaz 29.01.2013 41 29.01.2013 42 Sesin Yatay Düzlemde Geldiği Yönün Saptanması ? Kulak kepçesinin rolü önemlidir, ? Sesin, her iki kulağa giriş zamanları arasındaki zaman aralığına göre geldiği yönün saptanması (3000 döngü/sn altındaki frekanslarda) gerçekleşir. 29.01.2013 43 Sesin Yönünü Belirlemede Kullanılan Nöral Mekanizma Sorunları ? Her iki isitme kortekslerinin tahribi ile, sesin gelis yönünü belirleme yeteneği hemen tamamiyla ortadan kalkar. ? Bu mekanizma beyin sapındaki superior oliver çekirdekten başlayıp, kortekse uzanır. ? Lateral superior oliver çekirdek, iki kulağa gelen ses şiddetleri arasındaki farka göre saptama yapar. ? Medial superior oliver çekirdek, iki kulağa gelen akustik sinyaller arasındaki zaman aralığını saptayacak özgül mekanizmaya sahiptir. 29.01.2013 44 Sesin maskelenmesi ? Bir kisinin özgül nitelikteki seslere doğrudan dikkat ederken, diğer nitelikteki sesleri dikkate almaması, ? superior oliver çekirdekten korti organına giden retrograd inhibitör yollar sayesindedir. 29.01.2013 45 Sağırlık Tipleri ? I-Sinirsel sağırlık: Kohlea veya işitme siniri ? bozukluğu nedeniyledir. ? Sinirsel sağırlık nedenleri: ? Yaşlılık, ? Çok siddetli seslere uzun süre maruz kalma, ? Korti organının streptomisin, kanamisin, Kloramfenikol gibi ilaçlara duyarlı olması, ? II-İletim tipi sağırlık: ? Sesi kohleaya ileten mekanizmalarda bozukluk. ? Ileti tipi sağırlık nedenleri: ? Orta kulak enfeksiyonları ? Otoskleroz (kalıtsal) ? 29.01.2013 46 ODİOMETRİ İşitme seviyesi ölçülecek kişi, ses geçirmez bir özel odaya oturtulur ve kulaklıklar takılır. 250-500-1000-2000-4000-8000 Hz frekanslarındaki saf ton sesler sırasıyla dinletilir. Her sesin son işitilebildiği düzeyi o frekanstaki "işitme eşiği"dir. Bu işitme eşiklerinin bir grafik üzerine noktalar şeklinde işaretlenmesi ve yakın noktaların birleştirilmesiyle "odiyogram" denilen işitme eğrileri elde edilir. Bu, hava yolu ile işitme ölçümüdür. Kulak arkasındaki kemiğe vibratör yerleştirilerek benzer şekilde kemik yolu işitme düzeyi de ölçülür. 29.01.2013 47 İşitme Testleri 1- Weber Testi 2- Rinne testi 3- Schwabach testi 29.01.2013 48 Fısıltı testi ? Fısıltı, soluğumuzu verdikten sonra ciğerimizde kalan hava ile çıkarılır. Dudaklar gösterilmeden fısıldanmış kelimeleri hastanın doğru olarak tekrarladığı mesafe: ? Hafif işitme kaybında ====> 4 m de büyük, 6m den küçük ? Orta işitme kaybında ====> 1 m de büyük, 4m den küçük ? Ağır işitme kaybında ====> 25 cm de büyük, 1m den küçük ? Tam sağırlıkta ====> 25 cm den küçüktür ? Tam sağırlıkta sessiz bir odadaki normal konuşma hiç işitilmez 29.01.2013 49 Tinnitus Nedir? "Tinnitus" genelde kulak içindeki gürültü, çınlama ve ıslık benzeri seslere verilen addır. Bu seslerin ortak noktası dış bir ses kaynağından gelmemeleri ve yalnızca etkilenen kişi tarafından duyulmalarıdır. Eğer bu sesler psikolojik olumsuzlukları da beraberinde getiriyorsa, buna da "Tinnitus" denir örn. depresyonlar ve uyuma zorlukları gibi Belirtileri ; Islık , fışırdama, vızıltı, gıcırtı, tırmalama, gibi ortaya çıkabilir.. Bu sesler, yalnızca bir kulakta, her iki kulakta birden veya kafa içinden geliyormuşçasına da ortaya çıkabilir. 29.01.2013 50 İşitme kayıpları Iletim tipi işitme kaybı: Timpan membran perforasyonu, otitler, otoskleroz gibi dış kulak yolu, timpanik membran, orta kulak kavitesi veya kemik zinciri ilgilendiren patolojiler sesin kohleaya ulaşmasına engel olarak iletim tipi işitme kaybına neden olabilirler. • Sensorinöral işitme kaybı: Meniere hastalıgı, presbiakuzi, 8.sinir tümörü gibi. • Mikst tip işitme kaybı: Aynı kulakta hem iletim, hem de sensörinöral işitme kaybının olduğu bir durumdur. Santral işitme kaybı: Beyin sapından, beyinde temporal lobdaki iş itme merkezine kadar olan bölgelerde sinir liflerinin etkilenmesi ile meydana gelen işitme kaybıdır. 29.01.2013 51 ? İşitme Cihazları: ? İşitme cihazı, sesleri yükselten bir amplifikatördür. ? İç ayarları (ses tonu, çıkış vs.), işitme kaybına göre yapılır. ? İşitme testi ve kulağa göre iç ayar yaptırmadan cihaz kullanmak doğru değildir. ? Bu nedenle önce işitme testi yapılmalı ve kayba uygun cihaz seçilmelidir. ? Ses ayarının gereğinden fazla açılması anlamayı zorlaştırabileceği gibi,var olan işitmeyi olumsuz etkileyebilir. ? Her yıl yeniden işitme testi yaptırmalı ve gerekiyorsa cihazın ayarını değiştirmelidir. 29.01.2013 52 Duyum Eşikleri 29.01.2013 53 Kulak Muayenesi 29.01.2013 54 Gönül Telinizin Güzel Sesi Hiç Eksilmesin…