İşletme İşletme ( 5 ) İşletmelerin Kuruluşu İŞLETMELERİN KURULUŞU Sakarya Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İktisat Bölümü Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZ İşletme Fakültesi Öğretim Üyesi hkirilmaz@sakarya.edu.tr? İşletme kurma fikriyle birlikte başlayıp, işletmenin kesin olarak kuruluşunun tamamlanmasına kadar sürdürülen çalışma ve araştırmalara işletmelerin kuruluş çalışmaları denilmektedir. ? İşletmelerin maliyetlerini düşürüp kârını arttırması ve yaşamını sürdürebilmesi için kuruluş yeri seçimi oldukça önemlidir. ? İşletmenin kuruluş yeri doğru seçilmediğinde rakiplere göre dezavantajlı duruma düşülecektir. ? Bu nedenle işletmenin kurulacağı yer seçiminde çok dikkatli olunmalı ve birçok faktör göz önünde bulundurulmalıdır. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZİşletmelerin kuruluş yerini etkileyen pek çok faktör bulunmaktadır. Bu faktörler arasında ekonomik faktörler, doğal faktörler, sosyal ve kültürel faktörler, özendirici faktörler sayılabilir. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZİşletmelerin kuruluş yerini etkileyen ekonomik faktörler arasında; ? Hammadde ve taşıma, ? Pazara yakınlık ve ? İşgücünü sayabiliriz. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZÜrünün maliyetini etkileyen en önemli faktörlerden biri hammaddedir. Doğal kaynaklar dünya üzerinde eşit olarak dağılmamıştır. Dolayısıyla işletmenin faaliyet konusuna giren hammaddenin yoğun olarak bulunduğu yerler hammadde maliyetlerini düşürür. Hammadde giderlerinin yüksek olması işletmenin rekabet gücünü olumsuz yönde etkiler. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZTaşıma giderleri toplam maliyetler içerisinde önemli bir paya sahiptir. Ürünlerin üretimi için hammadde kritik bir öneme sahip ise maliyet ve zamandan tasarruf sağlamak için işletmenin hammaddenin bulunduğu yere yakın kurulmasına ihtiyaç duyulacaktır. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZİşletmelerin kuruluş yerinin belirlenmesinde önemli bir faktör de pazara yakınlıktır. Üretilen mal ve hizmetin pazarlanacak kişilere yakın olması bazı işletmeler için hayati öneme sahiptir. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZİşgücü işletmeler için yaşamsal önemde ve pahalı bir üretim elemanıdır. İşletmenin başarısı deneyimli, nitelikli ve eğitim düzeyi yüksek işgücüne büyük oranda bağlıdır. Büyük yerleşim merkezlerinin yakınında kurulacak işletmeler için nitelikli işçi sağlamak daha kolayken, nüfusun az olduğu bölgelerde kurulacak işletmeler için nitelikli işçi bulmak daha zor olacaktır. İşletmelerin kuruluş yerinin belirlenmesinde işgücü üç açıdan önemlidir. Bunlar; işgücünün miktarı, işgücünün niteliği ve işgücünün maliyetidir. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZİşletmelerin kuruluş yeri seçiminde etkili olan başlıca doğal faktörler: ? Enerji kaynakları ? Su kaynakları ? İklim koşulları Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZİşletmeler üretim faaliyetlerini gerçekleştirirken petrol, doğal gaz, kömür, elektrik, güneş enerjisi, rüzgâr enerjisi, nükleer enerji vb. enerji kaynaklarından faydalanabilir. İşletmenin faaliyet alanına göre maliyeti en düşük enerji kaynağı seçilir ve bu da işletmenin kuruluş yerinin belirlenmesinde etkili olur. Bazı alanlarda işletmenin kuruluş yeri seçimini etkileyen en önemli faktör enerjinin sağlanması ve fiyatı olmaktadır. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZSu, enerji kaynağı veya hammadde olarak kullanılabilir. İşletmenin faaliyetlerinde su ihtiyacı fazla ise kuruluş yerinin yer altı veya yer üstü su kaynaklarına yakın olması gerekir. Su kaynaklarından üretim sürecinde, atıkların temizlenmesinde ve enerji kaynağı olarak yararlanılır. Bazen su üretimin hammaddesidir. Meyve suyu işleme ve su şişeleme bunun örneğidir. İşletmenin ürettiği mal veya hizmete göre su ihtiyacı göz önünde bulundurularak kuruluş yeri seçimi yapılmalıdır. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZSıcak iklim üretilen mamulün bozulmasına, soğuk iklim ise turistik işletmenin yetersiz talep görmesine neden olarak işletmelerin faaliyetlerini doğrudan etkileyebilir. Ayrıca olumsuz iklim koşulları, işletmede çalışanların sağlığının bozulması, verimliliğin düşmesi, araç ve gereçlerin sık sık bozulması gibi durumlarda dolaylı bir etkiye sahiptir. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZİşletmeler kurulurken , örgütün hem iç müşteri hem de dış müşteri profili dikkate alınmalıdır. Herkesi her yerde çalıştırmak mümkün olmadığı gibi, her ürünü her yerde satmak da mümkün değildir. İşletmenin ürünleri ve faaliyet konusu, faaliyette bulunduğu çevrede yaşayan halk tarafından sahiplenilmelidir. Aksi halde işletme ile dış çevresi arasında iletişim kurulamayacak, işletmenin halka ulaşması kolay olmayacaktır. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZa) Vergi indirimi ve teşvikler: Vergi, resim, harçlar ve bunların teşvik oranları iş yeri seçimini etkiler. Vergi indirimleri ve düşük faizli yatırım kredileri belli bölgelere yatırımların artmasını sağlamak için uygulanır. İşletmeler bu bölgelerde yatırım yapmaya karar verirken, teşviklerden elde edecekleri yarar ile o bölgede işletme kurmanın maliyeti arasında olumlu bir farkın olmasına dikkat etmelidir. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZb) Organize sanayi bölgeleri: Organize sanayi bölgeleri orta ve büyük ölçekli işletmeler için oldukça önemlidir. Bunlar büyük yerleşim merkezlerinin çevresinde işletmelerin düzenli ve planlı olarak bir araya toplandığı bölgelerdir. İşletmelerin tek başlarına alt yapıyı oluşturmaları çok büyük giderleri gerektirir. Organize sanayi bölgelerinde alt yapı ve temel hizmetlerin önceden gerçekleştirilmiş olması işletmelerin kuruluşunu büyük ölçüde kolaylaştırmaktadır. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZİşletme kurma çalışmaları bir proje fikri ile başlar, yapılabilirlik analizleri ile devam eder ve bu analizlerin sonucu olumlu olursa proje fikrinin yatırıma dönüştürülmesi kararı ile sonuçlanır. Böylece işletme kurularak mal veya hizmet ve üretimine geçilir. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZİşletme kurma süreci çoğunlukla yatırıma dönüşebileceği ve kâr elde edilebileceği düşünülen bir iş fikri ile ortaya çıkar. İşletme kurulmasına neden olan iş fikri ne kadar iyi ise kurulacak işletmenin başarı şansı da o derecede artacaktır. Söz konusu iş fikrinin her şeyden önce piyasada belli bir ihtiyaca cevap veriyor olması ve bir boşluğu dolduruyor olması gerekir. Girişimci orijinal bir iş fikri ile diğerlerinin göremediği fırsatları görerek ve belli ölçüde risk alarak başarı şansını arttırabilir. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZBir yatırım projesinin doğuşu sürecinde şu çalışmalar yapılır: ? Ülkedeki sanayinin yapısını incelemek, ? Ülkedeki sanayinin verimlilik, karlılık ve maliyet durumunu incelemek, ? Faaliyet çevresinin ekonomik, sosyal ve kültürel yapısını incelemek, ? Demografik ve toplumsal değişimleri incelemek, ? Devlet yardımları, teşvikler, vergi oranları gibi yasal konuları incelemek. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZİşletme kurmak için ortaya konulan iş fikrinin yatırıma dönüştürülmeden önce fizibilite çalışmalarının yapılması gerekir. Fizibilite çalışmaları, proje fikrinden sonra yatırım kararı alınana kadar yapılan araştırmaları kapsar. Bu araştırmalar ile girişimci yatırım fikrinin uygulanıp uygulanamayacağını, uygulanırsa kârlı olup olmayacağını, uygulama için nelere ihtiyaç olduğunu ortaya koyar. Fizibilite çalışmaları; ekonomik, teknik, finansal, yasal ve örgütsel araştırmaları kapsar. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZFizibilite çalışmaları kapsamında ekonomik araştırmalar yapılırken kurulacak işletmenin ekonomik açıdan verimli, kârlı ve rasyonel olup olmayacağı belirlenmeye çalışılır. Bu araştırma kapsamında öncelikle işletmenin kurulacağı yer belirlenir, işletmenin büyüklüğü ve kapasitesi belirlenir, üretilecek mal veya hizmete olacak talep tahminleri yapılır ve pazar araştırması gerçekleştirilir. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZİşletmenin ne üreteceği, ne kadar üreteceği ve ürettiklerini kime satacağı ekonomik araştırma ile ortaya konulmaya çalışılır. Bu aşamada en önemli konu tüketicilerin istek ve beklentilerini tahmin etmektir. Bunun için piyasa etüdü çalışmaları yapılır. Piyasa etüdünün amacı, işletmenin üretim aşamasında karşılaşacağı talep miktarını ve malın fiyatını takip etmektir. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZHerhangi bir yatırım projesinde talep tahminleri yapıldıktan sonra işletmenin hangi kapasite ile kurulacağına karar verilir. Kapasite bir işletmenin elindeki tüm üretim faktörlerini en üst düzeyde kullanarak yapabileceği üretim miktarıdır. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZHerhangi bir yatırım projesinde talep tahminleri yapıldıktan sonra işletmenin hangi kapasite ile kurulacağına karar verilir. Kapasite bir işletmenin elindeki tüm üretim faktörlerini en üst düzeyde kullanarak yapabileceği üretim miktarıdır. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZTeorik (maksimum) kapasite; işletmenin tüm kaynaklarını kullanarak gerçekleştirebileceği üretim miktarını ifade eder. Pratik kapasite; işletme faaliyetlerinin normal duraklamalar yüzünden teorik kapasitenin altında kalması sonucunda ortaya çıkar. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZFiili kapasite, işletmenin bir üretim yılı içerisinde yaptığı üretim miktarını gösterir. Atıl kapasite, kapasitenin kullanılmayan kısmını; optimum kapasite ise maliyetlerin en düşük, karın ise en yüksek düzeyde olduğu durumu gösterir. Bir işletme kurulurken temel amacı optimum kapasite düzeyinde üretim yapmaktır. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZKurulacak işletme ile ilgili teknik araştırmalar uzman teknik elemanlar tarafından yürütülür. Uzman kişiler projenin niteliğine göre şu araştırmaları yaparlar: ? Kuruluş yerinin durumu, inşaata uygunluğu, doğal afetlere karşı dayanıklılığı, ? Ürünün nitelikleri, ? Makine ve teçhizatın nitelikleri ve fiziksel yerleşimi, ? Üretim yöntemi, üretim yönteminin diğer işletme fonksiyonlarına uygunluğu, ? İş, can ve mal güvenliği açısından güvenlik araştırmaları, ? Çevre düzenlemesi ve çevre kirliliğini önleme araştırmaları, ? Lisans, patent ve teknik yardım ihtiyacı araştırmaları vb. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZFinansal analiz, gerçekleştirilmesi istenen bir projeye ilişkin nakit giriş ve çıkışlarını, finansal kaynakların miktarını bu kaynakların nereden ve hangi koşullarda sağlanacağının belirlenmesini kapsar. Bu aşamada, projeden elde edilecek gelir ile projenin maliyeti kıyaslanır. Ayrıca proje alternatif yatırımlarla da kıyaslanır. Projenin ekonomik açıdan gerçekleştirilip gerçekleştirilemeyeceğine karar verilir. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZFizibilite çalışmaları kapsamında yasal araştırmalar yapılırken öncelikle işletmenin hukuki şekli belirlenmelidir. İşletmenin kişi işletmesi mi sermaye işletmesi mi olacağına, kârın nasıl dağıtılacağına vb. karar verilir. İşletme kurulurken hangi yasal prosedürlere uyulacağı, hangi kanunlara tabi olunacağı araştırılır. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZÖrgütsel araştırma kapsamında uygulanması düşünülen projeye yönelik olarak örgütte yapılacak işlerin analizi, örgüt şemasının belirlenmesi, yetki ve sorumlulukların belirlenmesi ve dağılımı, çalışacak kişilerin nitelikleri vb. belirlenir. Kısacası projeye yönelik olarak örgütün nasıl olacağı tasarlanır. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZBu aşamada, fizibilite raporu ile projeyi değerlendirmek için ayrı ayrı yapılan ekonomik, teknik, finansal, yasal ve örgüte yönelik araştırmalar bir araya getirilir. Böylece proje bütüncül olarak değerlendirilebilir. Fizibilite raporu ile yatırım yapmanın kârlı olup olmayacağına karar verilir. Bu rapor sonucunda yatırımın kârlı olmayacağı öngörülürse projeden vazgeçilir ve alternatif projeler değerlendirilir. Ayrıca projede düzeltilmesi gereken eksiklikler ve sorunlar tespit edilir ve nasıl düzeltileceğine yönelik öneriler oluşturulur. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZYatırım kararı bir önceki aşamada bahsedilen fizibilite raporuna göre alınır. Fizibilite raporu, değerlendirme yapmaya olanak tanıyacak bütün gerekli bilgileri kapsamalıdır. Girişimci, başta kârlılık olmak üzere, çeşitli ölçütleri göz önünde tutarak değerlendirmesini yapar ve sonuçların uygun olması durumunda yatırıma gidilmesi yönünde karar alır. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZProje kabul edilirse artık onun kesin proje haline dönüştürülmesi gerekir. İşletmenin hukuki şekli, kesin teknik hesaplar, alınacak makinelerin kesin kapasiteleri vb. konular üzerinde durularak projeye son şekli verilir. Bu aşama, projenin somutlaştırılması ve ayrıntılarının belirlenmesini içerir. Kesin projenin hazırlanmasında en çok fizibilite araştırmasının sonuçlarından faydalanılır. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZBu aşamada yatırım gerçekleşmeye başlamış olup, işletmenin ana sözleşmesinin hazırlanması, gerekli başvuruların yapılması ve izinlerin alınması, finansman kaynaklarının sağlanması, makine ve teçhizatın siparişlerinin verilmesi vb. gerçekleştirilir. Yatırım fiziksel olarak gerçekleşmektedir. Bu aşamada yatırıma son şekli verilir, eksiklikler tamamlanır ve işletme mal veya hizmet üretimine hazır hale getirilir. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZProjenin planlanan süre içinde tamamlanması ve maliyetlerin hesaplanan düzeyde tutulması temel sorunlardır. Bunun için işlerin belirli bir zamanlama çizelgesine uygunluğu, harcamaların projeye göre yapılıp yapılmadığının izlenmesi ve denetlenmesi gerekir. Gerektiğinde projede değişiklikler yapılmasına ilişkin değerlendirmeler yapılarak bu kararın alınmasına dayanak olacak raporların hazırlanması gerekir. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZGerçekleştirilen yatırımın son aşaması üretime geçiştir. Üretime geçiş aşamasında ilk önce deneme üretimleri yapılır, eksiklikler ve aksayan yönler belirlenerek gerekli düzeltmeler yapılır. Bu son aşama ile birlikte işletme kurulmuş olur. Sakarya Üniversitesi İİBF İktisat Bölümü - İşletme © Yrd. Doç. Dr. Harun KIRILMAZ