Jeoformoloji Jeoformoloji Bölüm 1 Prof.Dr. Kadir DİRİK J E O M O R F O L O J İ J E O M O R F O L O J İ 1 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders NotlarıI. GİRİŞ I.1. Tanımlar ve jeomorfolojinin diğer bilim dallarıyla ilişkisi Jeomorfoloji (geomorphology), k a r a l a r ü z e r i n d e v e d e n i z a l t ı n d a y e r k a b u ğ u n u n y ü z e y i n d e g ö r ü l e n ş e k i l l e r i ( l a n d f o r m s ) i n c e l e y e n , o l u ş u m v e e v r i m l e r i n i a ç ı k l a y a n , b u n l a r ı k e n d i m e t o d o l o j i s i i ç e r i s i n d e s ı n ı f l a n d ı r a n , c o ğ r a f i d a ğ ı l ı m v e g r u p l a n d ı r m a l a r ı n ı , n e d e n l e r i y l e b i r l i k t e a r a ş t ı r a n b i r b i l i m d a l ı d ı r. Bu tanım doğrultusunda çok disiplinli bir bilim dalı olan yerbilimleri topluluğunun bir dalını oluşturur. Konusu bakımından ise yerbilimleri içerisinde, y e r k a b u ğ u n u n y a p ı s ı v e d i n a m i ğ i y l e i l g i l i “jeoloji” i l e , i n s a n - d o ğ a l ç e v r e k o ş u l l a r ı a r a s ı n d a k i i l i ş k i y i i n c e l e y e n “fiziksel coğrafya” b i l i m i a r a s ı n d a k i s ı n ı r d a y e r a l a n b i r b i l i m d a l ı olarak tanımlanabilir. Fiziksel coğrafik yaklaşımda jeomorfolojinin konusu olan yerşekilleri iklim, sular ve doğal canlılarla birlikte değerlendirilir. Jeolojik açıdan ise yerkürenin cansız elemanları olan yeryapısı, yerşekli, iklim ve sular (fizyografya) jeomorfolojinin konusunu oluşturur. Yukarıdaki tanımdan da anlaşılabileceği gibi jeomorfoloji, y e r k a b u ğ u n d a g ü n c e l o l a r a k s ü r e g i d e n y e r ş e k i l l e n m e s i s ü r e ç l e r i i l e u ğ r a ş ı r v e n i h a i o l a r a k j e n e t i k y a k l a ş ı m l a b u ş e k i l l e n m e n i n t a r i h ç e s i n i o r t a y a k o y m a y a ç a l ı ş ı r. Yerkabuğu ve yer yapısında güncel olarak meydana gelen olay ve değişimler aynı zamanda jeolojinin de konusudur ve jeoloji bilimi bunlardan topladığı bulgularla yerkürenin zaman içerisinde geçirdiği evrimi aydınlatmayı hedefler. Bu kapsamda j e o m o r f o l o j i b u g ü n ü n j e o l o j i s i , j e o l o j i i s e g e ç m i ş i n j e o m o r f o l o j i s i olarak değerlendirilebilir. 2 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders NotlarıJeomorfoloji bilimi fiziksel coğrafya ve jeoloji araştırma yöntemlerinin her ikisini birden kullanır. Jeomorfolojik araştırma ve anlatımlar genelde sistematik ve analitik olmak üzere iki türde yapılır. Uygulamalı jeomorfoloji araştırmalarında ise jeolojideki mühendislik alt disiplini araştırmalarına benzer yöntemler uygulanır. Sistematik yaklaşımda (systematic approach) y e r ş e k i l l e r i g ö r ü n ü m v e b ü y ü k l ü k l e r i n e g ö r e a n a y e r ş e k i l i g r u p l a r ı n d a n b a ş l a n a r a k e n k ü ç ü k ş e k i l l e r e k a d a r t a k s o n o m i k b i r s ı n ı f l a n d ı r m a y a t a b i t u t u l u r v e t a n ı m l a n ı r. Analitik yaklaşımda (analytic approach) ise y e r ş e k i l l e r i o l u ş u m s ü r e ç l e r i n e g ö r e a y ı r t e d i l i r. I.2. Yerşekillerinin boyutları Boyutları açısından yerküre yüzeyindeki şekiller makro (büyük), mezo (orta) ve mikro (küçük) ölçekte olmak üzere üç ana gruba ayrılır. Büyük ölçekli yerşekiller: Yerkabuğunun global ölçekteki tektonik yapısı tarafından belirlenmiş yerşekilleridir. Okyanus çanakları, kıtalar, büyük kıvrımlı dağ sıraları gibi. Orta ölçekli yerşekilleri: Büyük ölçekli yerşekilleri üzerinde iklim koşullarına bağlı olarak baskın dış süreçlerin egemenliğinde biçimlenmiş yerşekili gruplarıdır. Çöl, buzul gibi Küçük yerşekilleri: Belirli iklim kuşakları içersinde jeolojik faktörlere bağlı olarak gelişmiş yerşekilleridir. Horst-graben, karstik, volkanik yerşekilleri gibi. 3 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları4 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları5 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders NotlarıII. YERŞEKİLLERİNİN OLUŞUM VE EVRİMİNİ DENETLEYEN ETMENLER Yerşekillerinin oluşumu karmaşık ve aynı zamanda değişken etken ve süreçlerin eseridir. Yerşekilleri, kaya türü ve jeolojik yapı, şekillendirici süreç ve etkenler, iklim ile zamana bağlı olarak gelişir. II.1. Kaya türü (rock type/lithology) ve Jeolojik yapı (geologic structure) Yerşekillerinin ilksel biçimi, özellikleri ve zaman içerisinde uğradıkları değişimler öncelikle s u d a e r i y e b i l i r l i k , t a n e b o y u , g ö z e n e k l i l i k , g e ç i r i m l i l i k gibi kaya türü özellikleri tarafından belirlenir. Her kaya biriminin aşınıma karşı gösterdiği direncin farklı olması nedeniyle kaya türü yerşekillenmesi üzerinde doğrudan rol oynar. Örneğin, kolay aşınabilen/ eriyebilen kaya türleri (kireçtaşı, dolomit, anhidrit, jips vb.) ile aşınıma karşı direnci yüksek olan kaya türleri (kumtaşı, çakıltaşı, granit, gabro, bazalt, andezit vb.) üzerinde gelişen yerşekillerinin biçimi ve özellikleri farklıdır. Kaya türü dağılımı yerşekli gruplarının dağılımını da denetler. Örneğin, kolay aşınabilen kaya türü toplulukları (şeyl, çamurtaşı, kiltaşı, sleyt vb.) üzerinde alçak yerşekli grupları (vadi, ova vb.) gelişirken, dirençli kaya topluluklarının bulunduğu alanlarda ise yüksek yerşekli grupları (dağ, tepe, sırt vb.) meydana gelir (differential erosion). 6 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders NotlarıDeğişik litolojiler üzerinde, iki değişik iklim koşulunda gelişen yüzey şekilleri Ilıman/humid/temperate iklim Kurak/arid iklim Masif şeyl Yatay kireçtaşı Yatay, kalın tabakalı kumtaşı-şeyl ardalanması Yatay, ince tabakalı kumtaşı- şeyl ardalanması Eğimli, kalın tabakalı kumtaşı-şeyl ardalanması Masif Kumtaşı 7 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders NotlarıDeğişik yüzey şekilleri Şeyl içine sokulmuş dayk Volkan konisi Bazaltik lav akıntısı Payroklastik ve lav akıntısı ardalanması Payroklastik Şist Granit 8 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders NotlarıKaya topluluklarının yapısal özellikleri ve tektonik yapı da yerşekillenmesi üzerinde belirleyici etkendir. K ı v r ı m l ı , f a y l ı , m o n o k l i n a l , y a t a y , e ğ i m l i , d i k vb. yapılar üzerinde gerek ilksel gerekse jeomorfolojik evrimin ileri aşamalarında ortaya çıkan yerşekli grupları birbirinden farklıdır. Yapı, tabaka doğrultu ve dalımı, fay, eklem vb. süreksizlikler (discontinuties) özellikle akarsuya bağlı olan yerşekillerinin gelişiminde drenaj ve vadi kuruluşu üzerinde belirleyici rol oynar. Litoloji ve jeolojik yapıların yerşekillenmesindeki kontrolünü gösteren diyagram. LM: Mesa, FLS: Fay sarplıkları, R: Sırt. Tabaka konumuna göre oluşan yüzey şekilleri. 9 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders NotlarıYatay tabakalar üzerinde gelişmiş morfolojiyi gösteren blok diyagram (altta) ve jeolojik harita (üstte) Eğimli tabakalar üzerinde gelişmiş morfolojiyi gösteren blok diyagram (altta) ve jeolojik harita (üstte). Tabaka eğimlerindeki farklılığın mostra genişliğini nasıl etkilediğine dikkat edin ve üstteki haritaya ‘V’ kuralını uygulayın 10 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders NotlarıKıvrımlı tabakalar üzerinde gelişmiş morfolojiyi gösteren blok diyagram (altta) ve jeolojik harita (üstte). Kıvrımlı tabakalar ve bunları açısal uyumsuzlukla örten yatay konumdaki birimler üzerinde gelişmiş morfolojiyi gösteren blok diyagram (altta) ve jeolojik harita (üstte). 11 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders NotlarıII.2. Süreç (process) ve Etkenler (factors) Jeolojik anlamada süreç, y e r y ü z e y i ü z e r i n d e ş e k i l d e ğ i ş i k l i ğ i m e y d a n a g e l m e s i n e y o l a ç a n o l a y l a r ı i f a d e e d e r. Yeryüzeyinde biçim değişikliğine yol açan etken ve süreçler enerjisini yerkürenin iç dinamik olayları ve güneş enerjisinden alırlar. Bu nedenle yerşekillenmesine yol açan olaylar iç ve dış dinamik etken ve süreçler olarak iki ana grupta toplanır ve yerşekillerinin biçimi, boyutları ve özellikleri bu iki süreç topluluğunun karşılıklı etkileşimi sonucunda belirlenir. II.2.1. İç etken ve süreçler (internal process and factors) K u v v e t k a y n a ğ ı n ı y e r i ç i o l a y l a r d a n a l a n y e r k a b u ğ u n d a k i h a r e k e t l e r olarak tanımlanabilir ve kıta oluşumu, kıvrımlanma, kırılma, kubbeleşme, çanaklaşma, çarpılma, volkanizma gibi olaylar halinde yerşekillenmesi üzerinde etkin olurlar. Bu süreçlere bağlı olarak gelişen önemli yer şekilleri: dalma-batma zonları (subduction zone), okyanus sırtları (oceanic ridges), çarpışma zonları (collisional zones), rift vadileri (rift valleys), kıta düzlüğü (continental shelf), kıta yamacı (continental slope), abisal düzlük (abbysal plain), ada yayları (island arcs), yay-ardı havzaları (back-arc basins), yayönü havzaları (fore-arc basins), değişik tür faylar (normal ters, doğrultu atımlı, verev atımlı) ve volkanlar. Yerkabuğunun kaya türü özellikleri de iç etken olarak tanımlanabilir. Jeomorfoloji açısından iç dinamik süreçler genelde yapıcı özellik taşırlar ve evrimin ilksel hareket noktasını tayin ederler. Jeomorfolojik evrimin değişik aşamalarında ortaya çıktıkları taktirde ise evrimde kesinti ve karışıklıklara yol açarlar. 12 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları13 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları14 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları15 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları16 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları17 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders NotlarıII.2.2. Dış etken ve süreçler (external process and factors) B u n l a r ı n e n e r j i k a y n a ğ ı g ü n e ş t i r v e y e r ş e k i l l e n m e s i n d e k i e t k i l e r i y e r ç e k i m i ( e a r t h ’ s g r a v i t y ) n e d e n i y l e m e y d a n a g e l i r. İç dinamik süreçlerle belirlenmiş olan ilksel topoğrafya yüzeyi üzerinde etkin olurlar. İç dinamik etkenlerin geneldeki yapıcı/kurucu etkisine karşın dış dinamik süreçler, iç dinamik süreçlerin şekillendirdiği ilksel topoğrafyayı yer çekiminin de etkisiyle sürekli aşındırmak, tesviye etmek (denüdasyon-denudation) ve sonuç olarak ise deniz seviyesine alçaltmak işlevini yerine getirirler. Bu nedenle yerşekillerinin oluşum sürecinde iç ve dış dinamik süreçler karşılıklı etkileşim içerisindedir. Bu etkileşimde iç dinamik süreçler egemen ise yapısal öğelerin ağırlıklı olduğu yerşekli grupları, dış etken ve süreçler etkin ise aşınım ve birikim unsurlarının egemen olduğu yerşekli grupları egemen olur. Dış etkenler topoğrafya üzerinde belli süreçler şeklinde cereyan ederler. Yerkabuğunu şekillendiren süreçler değişmeyen (statik) ve değişken (dinamik) olmak üzere iki grupta toplanır. Y e r k a b u ğ u y ü z e y i n d e k i k a y a ç l a r d a h e r h a n g i b i r y e r d e ğ i ş t i r m e y e y o l a ç m a d a n b i ç i m d e ğ i ş m e s i n e n e d e n o l a n s ü r e ç l e r statik süreç olarak tanımlanır. A y r ı ş m a (fiziksel ufalanma ve kimyasal ayrışma, günlenme / weathering) ve t o p r a k o l u ş u m u yerşekillenmesi üzerinde etkili olan en önemli statik süreçtir. Değişken veya dinamik süreçler ise y e r ç e k i m i n i n e t k i s i y l e y e r k a b u ğ u m a l z e m e s i n i n y e r d e ğ i ş t i r m e s i n e y o l a ç a n o l a y l a r d ı r. K ü t l e h a r e k e t l e r i (mass movements), s u (yağmur damlası, yüzey sellenmesi, akarsu, yeraltısuyu), b u z u l , r ü z g a r , d a l g a v e a k ı n t ı l a r v e o r g a n i z m a f a a l i y e t l e r i yerşekli oluşumunda etkili olan dinamik dış etken ve süreçlerdir. 18 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders NotlarıII.3. İklim, Morfoklimatik bölgeler ve jeolojik yorumlardaki kullanımı Yerşekli oluşumunu belirleyen dış etken ve süreçlerin (çözülme, kütle hareketleri, akarsular, rüzgar, buzul vb.) yerküre üzerindeki dağılımı iklim tarafından belirlenir. İklim karakterine bağlı olarak bu süreçler dünya üzerinde belirli alanlarda yoğunlaşmıştır. Bu kuşaklardaki yerşekillenmesi ve dolayısıyla meydana gelen jeomorfolojik yapı baskın dış sürece uygun olarak yapılanır. Bu nedenle her iklim kuşağında, o iklimi karakterize eden yerşekilleri oluşur. Yerküre üzerinde iklim farklılıkları nedeniyle meydana gelmiş topoğrafik özellikleri nedeniyle birbirinden ayrılan jeomorfolojik kuşaklara morfoklimatik bölge veya kuşak denir. Yerküre üzerinde günümüzdeki başlıca morfoklimatik kuşaklar soğuk, dönemsel soğuk, ılıman, subtropikal, yarı kurak ve tropikal olarak sıralanır (Tablo 1). Zaman içerisinde iklim kuşaklarının alanlarında salınımlar veya yerdeğiştirmeler olabilir. Bu durumda farklı iklim dönemlerine ilişkin yerşekilleri iç içe veya üst üste gelişir ve jenetik açıdan farklı jeomorfolojik birimler bir arada izlenir. Statik süreçler (çözülme/ayrışma) y e r k a b u ğ u n u n m a l z e m e s i o l a n k a y a l a r ı y e r i n d e d e ğ i ş i k l i ğ e u ğ r a t a r a k d i n a m i k s ü r e ç l e r l e y e r d e ğ i ş t i r e b i l e c e k h a l e h a z ı r l a r. Dinamik süreçler ise y e r d e ğ i ş t i r m e y e h a z ı r h a l e g e t i r i l m i ş m a l z e m e n i n a ş ı n d ı r m a ( e r o s i o n ) , t a ş ı m a ( t r a n s p o r t a t i o n ) v e b i r i k t i r m e ( d e p o s i t i o n ) y o l u y l a y e r d e ğ i ş t i r m e s i n e , d o l a y ı s ı y l a y e r ş e k i l l e n m e s i n e n e d e n o l u r. Bu kapsamda yerşekillerinin oluşum ve evriminde statik ve dinamik süreçler birbirini tamamlayıcı bir sistem işlerler. 19 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders NotlarıYerşekillenmesi üzerinde etkin olan iç dinamik süreçlerin belirlediği yapısal şekillenmede bu tür coğrafik kuşaklar oluşmaz. Dolayısıyla, yerşekili oluşumunda ilksel topoğrafya iç dinamik süreçlerin niteliğine bağlı olarak birbirine benzer nitelikler sunar. Ancak, herhangi bir bölgede ilksel topoğrafyanın jeomorfolojik evrim içersinde geçirdiği değişimler iklimin belirlediği baskın dış etken ve süreçlere bağlı olarak gelişmeye başlar. İç dinamik süreçlerin kurucu/yapıcı, dış dinamik süreçlerin ise bozucu/aşındırıcı/tesviye işlevleri arasındaki denge, jeomorfolojik evrim süresince oluşan yerşekillerinin biçimini ve özelliklerini tayin eder. Örneğin iç dinamik süreçler şekillenmede etkin ise tektonik ağırlıklı yerşekili grupları, dış süreçler ağırlıklı ise aşınım egemen yerşekilleri oluşur. 20 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders NotlarıBÖLGE COĞRAFİ KONUM DIŞ SÜREÇ VE ETMENLER YERŞEKİLLERİ Soğuk (glacial) Kutup bölgeleri Kalıcı karlı dağ zirveleri Buzul aşındırma ve biriktirmesi Cilalı ve hörgüç kayalar, tekne vadi, buz yalağı, basamaklı yamaç, asılı vadi, fiyord, buzul gölü, moren, ve moren setleri, durumlin, ekser, kames, sandur ovası Dönemsel soğuk (periglacial) Kutup-ılıman kuşak geçişi karlı dağ buzul çevresi Buzkar (nival) aşındırması, donma-çözünme ve fiziksel ufalanma, soliflüksiyon, kütle hareketleri, rüzgar Solüfliksiyon taraçaları, poligonal ve şeritli topraklar, yuğrulmuş topraklar, buz kaması, kumul, lös, blok döküntüsü ve kaya buzulları Ilıman (humid/temperate) 40º-60º enlemleri arası Orta şiddette kimyasal çözülme, hafif donma- çözünme, kütle hareketleri, akarsu aşındırma ve biriktirmesi İleri derecede yoğun drenaj ve vadi ağı, hızlı yamaç gelişimi, yapısal denetim hariç basık tepe, sırt ve dorukler, kaide seviyesi yönünde düzenli topoğrafik alçalım, seçici aşınım maksimum. Subtropikal kuşak (Çöl kuşağı) (arid) 30º-40º enlemleri arası Fiziksel ufalanma, rüzgar aşındırma ve biriktirmesi, çamur ve yüzey sellenmesi (mud- sheet flood) Pediment, kumul, yardang, anıt kaya, çöl kaldırımı, yapı platformları, playa gölü, bahada bolson, kaliş, çamur ve moloz akması Yarı kurak (semi-arid) Subtropikal-ılıman (step) Subtropikal-tropikal (savan) Kurak dönem: subtropikal kuşak süreçleri Yağışlı dönem: sellenme karakterli akarsu aşındırma ve biriktirmesi. Yüzeysel sellenme Kurak dönem: Subtropikal süreçler Yağışlı dönem: Tropikal süreçler Dik eğimli yamaç, kanyon vadi, yapı platosu, pediment, birikinti koni ve yelpazesi, çamur akıntıları, playa, badlands, kaliş, kabuk, kumul, birikinti koni ve yelpazesi, talus Subtropikal kuşaktan ılıman kuşağa geçiş Tropikal (tropical) Ekvatoral bölge 0º-30º enlemleri arası Derin ve şiddetli kimyasal ayrışma, kütle hareketleri, yüzey yıkanması ve akarsu taşınması Gelişim hızı düşük dik eğimli yamaçlar ve keskin sırtlar, seçici aşınma etkisi az, ani yükselen diklikler, genel topoğrafik farklılıklar maksimium, lateritik topraklar Tablo 1. Yerkürenin morfoklimatik kuşakları 21 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders NotlarıIlıman bir iklimde, yağmur ve akarsuların etkisiyle gelişmiş morfoloji (üstte) ile glasiyal bir iklimde gelişmiş morfoloji (yanda) arasındaki farkı gösteren diyagramlar 22 Prof.Dr. Kadir Dirik Ders Notları