Jeokimya Jeokimya Maden Bazı Tanımlar İ ZOT İ P KR İ STAL B İ R İ M FORMÜLLER İ N İ N YAPISI VE UZAY GRUPLARI E Ş İ T, KOORD İ NASYON POL İ EDERLER İ N İ N Ş EK İ LLER İ VE ATOMSAL İ L İ Ş K İ LER İ E Ş İ T VEYA BENZER OLAN KR İ STALLERD İ R. ÖRNEK: NaCl, PbO, MgO (PER İ KLAS). İ ZOMORF İ KR İ STAL İ ZOTOP KR İ STALLER İ N K İ MYASAL YAPILARI VE DOLAYISIYLA BÜNYELER İ , B İ RBİ R İ NE ÇÖZELT İ KR İ STALLER İ OLU Ş TURACAK KADAR ÇOK YAKIN İ SELER, BUNLARA “ İ ZOMORF İ ” KR İ STALLER DEN İ R. ATOMLAR BUNLARDA KAR Ş ILIKLI OLARAK YER DE Ğİ Ş T İ R İ RLER. BU YER ALMA YA %100 OLUR YA DA KES İ KL İ OLAB İ L İ R. SICAKLIK YÜKSELD İ KÇE BU ÖZELLİ K ÇO Ğ ALAB İ L İ R.D İ ADOH İ Bİ R ELEMENT BA Ş KA B İ R ELEMENT İ N YER İ N İ ALIYORSA, BU YER ALMA İ Ş LEM İ NE D İ ADOH İ DEN İ R. İ ZOMORF İ YE KAR Ş ILIK OLARAK KR İ STALLERDEK İ ELEMENTLER B İ RB İ RLER İ N İ NYER İ N İ ALMAZLAR, SADECE B İ R İ S İ D İĞ ER İ N İ N YER İ N İ ALIR. BU OLAYIN OLAB İ LMES İ İ Ç İ N, İ YON VEYA ATOM ÇAPLARININ B İ RB İ RLER İ NE YAKLA Ş IK OLMASI LAZIMDIR. ELEKTROSTAT İ K DENGEN İ N MUHAFAZA ED İ LM İ Ş OLMASI GEREK İ R. D İ ADOH İ , B İ LHASSA ATOM SAYILARI 1, 8 (1+8), 18 (1+18), 32 (1+32) KADAR FARKLI OLAN ELEMENTLER ARASINDA GENELL İ KLE MEYDANA GEL İ R.M TANE A-ATOMUNUN YER İ N İ GENE AYNI SAYIDA B-ATOMU ALMI Ş SA BUNA “MONOMER D İ ADOH İ ” DEN İ R. M TANE A-ATOMUNUN YER İ N İ N TANE B-ATOMU G İ R İ YORSA, BUNA “POLMER D İ ADOH İ ” DEN İ R. POL İ MER D İ ADOH İ DE DE Ğ ERL İ K FARKLI OLUP, ELEKTROSTAT İ K DENGE BOZULUR. BUNDAN DOLAYI 1 ’ DEN FAZLA ATOM ARASINDA D İ ADOH İ OLAB İ L İ R. B İ RDEN FAZLA ELEMENT ARASINDA GERÇEKLE Ş EN D İ ADOH İ YE “BA Ğ LANTILI D İ ADOH İ ” DEN İ R.BA Ğ LANTILI D İ ADOH İ : BU DURUMDA YER DE Ğİ Ş T İ REN ELEMENTLER AYNI ELEKTR İ K Y Ü K DE Ğ ERDE DE Ğİ LSE, ARADAK İ FARK İ K İ NC İ B İ R D İ ADOH ELEMENT TARAFINDAN KAPATILIR. Ö RNE Ğİ N PLAJ İ OKLAZLARDA Na+1 ve Si+4 yerini Ca +2 Al+3 ALARAK ELEKTROSTAT İ K DENGE SA Ğ LANIR.İ DEAL ÇÖZELT İ B İ R MADDE ÇÖZÜCÜ İ Ç İ NDE ATOMLARINA VEYA İ YONLARINA AYRILARAK ÇÖZÜLEB İ L İ YORSA BU İ DEAL B İ R ÇÖZELT İ D İ R. YAN İ ANYON VE KATYONLARINA AYRILIYORSA BU İ DEAL B İ R ÇÖZELT İ D İ R.TUZLAR SU İ ÇER İ S İ NDE TAMAMEN İ YONLA Ş IRKEN, BAZI B İ LE Ş İ KLER DE ÖRNE Ğİ N Ş EKERDE OLDU Ğ U G İ B İ , MOLEKÜLLER İ NE AYRILIRLAR, VE SULU ÇÖZELT İ LER İ OLU Ş TURURLAR. BU İ YON VE MOLEKÜLLER SU İ Ç İ NDE TIPKI GAZ MOLEKÜLLER İ G İ Bİ DÜZENS İ Z B İ R HAREKET HAL İ NDED İ RLER. ÇÖZELT İ KAR Ş IT YÜKLÜ İ YONLARIN B İ RB İ R İ N İ ÇEKEMEYECEKLERİ KADAR SEYRELT İ K İ SE, İ YONLAR B İ RB İ RLER İ YLE Bİ RLE Ş MEDEN SU İ Ç İ NDE ADETA YÜZERLER. ÇÖZELT İ DEK İ İ YONLARIN SAYISI YÜKSELT İ LECEK OLURSA BEL İ RL İ B İ R SINIRDAN SONRA İ YONLAR B İ RB İ R İ N İ ÇEKEREK, B İ RLE Ş İ RLER VE İ YON DURUMLARINI KAYBEDEREK B İ LE Ş İ K HAL İ NE GEÇERLER BUNA GÖRE BU B İ LE Ş İ KLER SU İ Ç İ NDE ANCAK BELİ RL İ ORANA KADAR ÇÖZÜNEB İ L İ RLER. HER B İ LE Ş İ K İ Ç İ N FARKLI OLAN BU ÇÖZÜNME SINIRINA O B İ LE Ş İĞİ N “ ÇÖZÜNME SINIRI” DEN İ R.KOLLO İ DAL ÇÖZELT İ MADDELER ÇOK KÜÇÜK PARÇALARA AYRILARAK SUDA YÜZERLER. BU İ DEAL ÇÖZELT İ DEN FARKLIDIR. BU ÇÖZELT İ LER KOLLO İ DAL ÇÖZELT İ LERD İ R. KOLLO İ DAL ÇÖZELT İ LER, İ R İ SÜSPANS İ YONLARA GEÇ İ Ş GÖSTER İ RLER. SÜSPANS İ YONLARDA TANE DAHA BÜYÜKTÜR. KOLLO İ DAL ÇÖZELT İ LERDEK İ KÜÇÜK TANELER, ENERJ İ VEREREK YÜZEYLER İ ÇOK DAHA KÜÇÜK TANELER HAL İ NE GEÇMEYE ÇALI Ş ARAK, JELLER İ HASIL EDERLER. BU YÜZDEN STAB İ L DE Ğİ LD İ RLER.KOLLO İ DAL ÇÖZELT İ LER İ N ÜST TARAFLARI İ YONLARLA KAPLIDIR. SU MOLEKÜLLER İ İ LE KAPLI OLANLARA H İ DROF İ L DEN İ R. H İ DROF İ L İ YONLARLA KAPLI OLANLARA DA H İ DROFOB ÇÖZELT İ LER DEN İ R. H İ DROFOBCEVHER M İ NERALLER İ VE GANG M İ NERALLER İ B İ R VEYA B İ RDEN FAZLA K İ MYASAL OLARAK FARKLI VEYA BENZER M İ NERALLERDEN OLU Ş MUŞ KEND İ S İ NDEN METAL ELDE ED İ LEB İ LECEK M İ NERAL TOPLULU Ğ UNA (CEVHER) DEN İ R. HER CEVHER GENELL İ KLE İ K İ ANA M İ NERAL GRUBUNDAN OLU Ş UR. BUNLAR, 1. CEVHER M İ NERALLER İ , 2. GANG M İ NERALLER İCEVHERDE METALLER İ İ HT İ VA EDEN VE O METAL İ N KEND İ S İ NDEN ELDE ED İ LD İĞİ M İ NERALE CEVHER M İ NERAL İ DEN İ R. GANG M İ NERALLER İ N İ N METAL İ HT İ VA ED İ P ETMEMES İ PEK ÖNEML İ DE Ğİ LD İ R. B İ R ÇOK PB VE ZN YATA Ğ INDA S İ DER İ T (FECO3) VARDIR. FAKAT, BU AZ OLUP KULLANILMAZ. BU DURUMDA, BU B İ R GANG M İ NERAL İ D İ R. GANG M İ NERAL İ DAMARLARDA TE Ş EKKÜL EDER. M İ NERAL AGREGATI VE JEL İ B İ R TEK M İ NERAL VEYA ÇEŞ İ TL İ M İ NERALLER B İ RBİ RLER İ N İ N BÜYÜMELER İ N İ ENGELLERLER. O ZAMAN, TEK KR İ STAL YER İ NE M İ NERAL TOPLULUKLARI OLU Ş UR. BU M İ NERALLER NAD İ REN İ D İ YOMORFTURLAR. GENELL İ KLE H İ P İ D İ YOMORF VE KSENOMORFTURLAR. BUNLARA, “M İ NERAL AGREGATI ” DEN İ R. KR İ STAL İ N B İ R HAL ALMAYARAK SULU ÇÖZELT İ LERDEN ÇÖKELEN, AMORF B İ R HALDE VE BÖBREK, ÜZÜM Ş EKL İ NDEK İ KARI Ş IMLARADA “JEL ” DEN İ R.JEOLOJ İ K TERMOMETRE MADEN YATAKLARINDA OLU Ş UM VE BA Ş KALA Ş IM SICAKLI Ğ INI BULDU Ğ UMUZ M İ NERAL OLU Ş UMLARINA “JEOLOJ İ K TERMOMETRE” ADINI VER İ R İ Z. BU TERMOMETREN İ N, T İ P İ MORF M İ NERAL, PARAJENEZ, Ş EK İ L, RENK, YAPI VE DOKU İ LE İ L İ Ş K İ LER İ N İ B İ L İ YORUZ. JEOLOJ İ K TERMOMETRE OLARAK KULLANILAN M İ NERALLER İ N ÖZELL İ KLER İ ÇOK OLMAKLA BERABER, ER İ ME NOKTASI, AYRI Ş MA, MOD İ F İ KASYON DE Ğİ Ş İ KL İ KLER İ VE ÇÖZELT İ KAPANIMLARI EN ÖNEML İ LER İ NDEND İ R.T İ P İ MORF VE ARSIZ M İ NERALLER T İ P İ MORF M İ NERALLER BAZI M İ NERALLER, SINIRLARI ÇOK DAR F İ Z İ KOK İ MYASAL Ş ARTLARDA OLU Ş URLAR. BUNLARA “T İ P İ MORF M İ NERALLER” DEN İ R. D İĞ ER YANDAN, BAZI M İ NERALLER ÇOK GEN İ Ş F İ Z İ KOK İ MYASAL Ş ARTLARDA OLU Ş TUKLARI HALDE, BU Ş ARTLARIN ÇEŞ İ TL İ KISIMLARINDA RENK, B İ LE Ş İ M, Ş EK İ L VS. ÖZELL İ KLER İ DE DE Ğİ Ş İ M GÖSTEREB İ L İ R. O ZAMAN DA BUNLARA T İ P İ MORF DEN İ R.T İ P İ MORF KR İ STALLER, BAZI MADEN YATAKLARI VEYA BAZI SICAKLIK VE BASINÇLAR İ Ç İ N KARAKTER İ ST İ KT İ RLER. T İ P İ MORF M İ NERALLER, MADEN YATAKLARININ OLU Ş UMLARININ AÇIKLANMASINDA YARARLI OLAB İ L İ RLER VE JEOLOJ İ K TERMOMETRE İ LE YAKIN İ L İ Ş K İ LER İ VARDIR. ARSIZ M İ NERALLER BAZI M İ NERALLER ÇOK GEN İ Ş Ş ARTLARDA OLU Ş URLAR. BUNLARA “ARSIZ M İ NERALLER ” DEN İ R.PSEUDOMORF İ VE PARAMORF İ MADEN YATAKLARINDA, BAZI M İ NERALLER KEND İ LER İ NE ÖZGÜ OLAN, B İ L İ NEN GEOMETR İ K DI Ş Ş EK İ LLER İ N HAR İ C İ NDE BULUNAB İ L İ RLER. BU DURUM, B İ R M İ NERAL İ N ÇOK ÇEŞ İ TL İ SEBEPLERLE DAHA ÖNCEDEN OLU Ş MU Ş B İ R M İ NERAL İ N YER İ N İ ALMASI İ LE MEYDANA GEL İ R. EĞ ER A İ LE B ARASINDA K İ MYASAL YAKINLIK VARSA BUNA “PSEDUOMORF İ ” DEN İ R.PSEUDOMORF İ ORTAMIN F İ Z İ KOK İ MYASAL KO Ş ULLARINI GÖSTER İ R. ÖRNEK: KAOL İ N VE ORTOKLAZ VER İ LEB İ L İ R. BOZUNMA İ LE ORTOKLAZ YER İ NE KAOL İ N OLU Ş UR. A İ LE B M İ NERAL İ ARASINDA K İ MYA AYNI KALARAK STRÜKTÜREL FARKLILIK OLU Ş UYORSA BUNA DA “PARAMORF İ ” DEN İ R. ORTAMDA P VE T ’ N İ N DE Ğİ Ş T İĞİ N İ GÖSTER İ R. ÖRNEK: ? VE ? KUVARS.KAMUFLAJ: CLARK SAYISI K ÜÇÜ K ATOMLARIN B Ü Y Ü K OLAN ELEMENTLER İ N YER İ N İ ALMASIDIR. MESELA G a TAB İ ATTA B İ LE Ş İ K OLU Ş TURMAZ. YALNIZ A l ’ UN YER İ N İ ; AL B İ LE Ş İ KLER İ NDE ALIR. AYNI Ş EK İ LDE C d Ç OK SIK OLARAK Z n S İ Ç İ NDE YER ALIR. KAMUFLAJIN DERECES İ , YER İ ALINAN VE YER ALAN ELEMENT İ N İ YON Ç APLARININ VE K İ MYASAL KARAKTERLER İ N İ N B İ RB İ RLER İ NE YAKINLIK DERECELER İ NE BA Ğ LIDIR. A) KAMUFLAJ: YER DE Ğ İ Ş T İ REN ANA VE İ Z ELEMENTLER AYNI İ YON YARI Ç AP VE VALENS DE Ğ ER İ NDED İ RLER ( Ç İ ZELGE 3.4). B) YAKALAMA (CAPTUR İ NG): YER DE Ğ İ Ş T İ REN ANA VE İ Z ELEMENTLER FARKLI İ YON YARI Ç API VEYA VALENS DE Ğ ER İ NDED İ RLER ( Ç İ ZELGE 3.5).   C) YAKALANMA (ADM İ SS İ ON): K ÜÇÜ K ELEKTR İ K Y Ü K DE Ğ ERL İ VEYA B Ü Y Ü K İ YON Ç APLI B İ R ESER ELEMENT İ N, DAHA Y Ü KSEK ELEKTR İ K Y Ü KL Ü VEYA K ÜÇÜ K İ YON YARI Ç APLI B İ R ANA ELEMENT İ N YER İ N İ ALMASI OLAYIDIR. Li +1 un Mg +2 YER İ NE GE Ç MES İ VEYA F -1 İ N O -2 YER İ NE GE Ç MES İ B İ L İ NEN EN T İ P İ K Ö RNEKLERD İ R.  SORPS İ YON: B İ R MADDEN İ N D İĞ ER B İ R MADDE TARAFINDAN KEND İ NE BA Ğ LANMASI OLAYINA GENEL OLARAK SORBS İ YON DEN İ R. ADSORBS İ YON, GAZLARIN VEYA SIVILARIN BA Ş KA B İ R KATI VEYA SIVI MALZEMEN İ N DI Ş Y Ü ZEY İ NE YERLE Ş MES İ DEMEKT İ R.   İ YON DE Ğİ Ş İ M İ : K İ L M İ NERALLER İ N İ N FAZLA NEGAT İ F Y Ü KLER İ SONUCU KEND İ KATYONLARINI ,DE Ğ İ Ş EB İ L İ R B İ R B İ Ç İ MDE GEV Ş EK TUTMA YETENE Ğ İ SONUCU OLU Ş AN B İ R YER DE Ğİ Ş T İ RME OLAYIDIR.ZEOL İ TLER İ N SULARIN TEM İ ZLENMES İ NDE KULLANILMASI BU Ö ZELL İĞİ SEBEB İ YLED İ R.SUKSESYON (KR İ STALLE Ş ME YA Ş SIRASI) F İ Z İ KOK İ MYASAL Ş ARTLARA GÖRE M İ NERALLER, ZAMAN SIRASINA GÖRE KR İ STALLE Ş ME GÖSTER İ RLER K İ , BU OLAYA “SUSSESYON” DEN İ R. JENERASYON (NES İ LLENME) BAZI M İ NERALLER FARKLI YA Ş LARDA B İ RKAÇ DEFA TEKRARLANAB İ L İ R K İ BUNA “JENERASYON” (NES İ LLENME) DEN İ R.S İ NJENET İ K B İ R CEVHER İ Ç İ NDE BULUNDU Ğ U KAYAYLA AYNI ANDA OLU Ş MUŞ SA, AYNI ADRESE A İ T İ SELER BUNA “S İ NJENET İ K ” DEN İ R. EP İ JENET İ K CEVHER İ Ç İ NDE VEYA YANINDA BULUNDU Ğ U KAYAÇTAN ZAMANA BA Ğ LI OLARAK, DAHA SONRA GELM İ Ş VE YERLE Ş M İ Ş İ SE BUNA “EP İ JENET İ K” DEN İ R. ENDOJEN CEVHERLE Ş ME YAN KAYACIN KEND İ BÜNYES İ NDEN İ LER İ GEL İ YORSA, YAN İ CEVHER KAYACIN KAYACIN KEND İ S İ NDEN OLU Ş MU Ş PR İ MER VEVEYA SECONDER ZENG İ NLE Ş ME İ SE, CEVHERLE Ş ME ENDOJEND İ R. EKSOJEN CEVHER KAYACA DI Ş ARIDAN GELM İ Ş İ SE, YAN İ KÖKEN İ ANA KAYACIN KEND İ S İ DE Ğİ L İ SE, CEVHERLE Ş ME EKSOJEND İ R. HEM CEVHERLE Ş ME VE YAN KAYACIN OLU Ş UM ZAMANLARI HEM DE CEVHER İ N KÖKEN İ GÖZ ÖNÜNDE TUTULURSA, 4 ANA T İ PTE CEVHERLE Ş MEDEN SÖZ ED İ L İ R. S İ N-ENDO • S İ N-EKSO • EP İ - ENDO • EP İ -EKSO •S İ NJENET İ K VE ENDOJENET İ K OLU Ş UMLARA, ULTRABAZ İ K VE BAZ İ K KAYAÇLAR İ Ç İ NDE KR İ STAL İ ZASYON D İ FERANS İ YASYON İ LE OLU Ş MU Ş KROM İ T, PLAT İ N, T İ TANOMAGNET İ K VE İ LMEN İ T YATAKLARI ÖRNEK OLARAK VER İ LEB İ L İ R. S İ NJENET İ K VE EKSOJENET İ K OLU Ş UMLARA, MAGMATOJEN SED İ MANTER SÜLF İ T YATAKLARI GÖSTER İ LEB İ L İ R. EP İ JENET İ K-ENDOJENET İ K YATAKLARA VER İ LECEK EN İ Y İ ÖRNEK, LATERAL SEGREGASYON İ LE ZENG İ NLE Ş ME, YERALTISUYU VE SIZMA SULARI İ LE ZENG İ NLE Ş MED İ R. EP İ JENET İ K-EKSOJENET İ K YATAKLARA DA, H İ DROTERMAL DAMARLAR, METASOMAT İ K OLU Ş UMLAR, İ MPREGNASYONLAR VE REJENERASYON YATAKLARI ÖRNEK OLARAK VER İ LEB İ L İ R.