Genel Jeoloji ( Uluslararası Stratigrafik Tablo ) A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 1 TÜRKİYE JEOLOJİSİ DERS NOTLARI Uluslararası Stratigrafik Tablo Sarı ve turuncu: Senozoik Mavi: Jura Yeşil: Kretase A › Prekambriyen Cr › Kristalin birimler (Yaşı ayırtlanmamış, saptanmamış olan birimler) Qu › Kuvarsit G › Gnays Mr › Mermer Pcr › Paleozoik kristalin metamorfik kayaçlar (Gül rengi) KOYU KAHVERENGİ Yaşlı Paleozoik Yaşlı Birimler (Kambriyen, Ordovisyen, Silüryen, Devoniyen) c › Kambriyen yaşlı birimler s › Silüryen yaşlı birimler (Kocaeli, İstanbul’un her iki yakası) sd › Silüryen – Devoniyen yaşlı birimler d › Devoniyen yaşlı birimler Hakkâri Bölgesi, Zonguldak Ereğli (sd), Kocaeli (s) İstanbul’un her iki yakası, Toroslar, Antalya Körfezinin doğu kıyıları, Adana’nın kuzeyi, kısmen Hatay çoğunlukla sedimanter bazıları metamorfik etki altında kalarak başkalaşım geçirmiştir. AÇIK EFLATUN Genç Paleozoik Yaşlı Birimler (Karbonifer, Permiyen) P › Paleozoik (ayırtlanmamış) ka › Alt Karbonifer kk › Kömürlü Karbonifer k › Karbonifer pk › Permo-Karbonifer pm › Permiyen pM › Permiyen – Mezozoik (Masifler çevresinde) Hakkâri, Kocaeli yarımadası ve Torosların bir kısmı. A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 2 KOYU EFLATUN t › Trias Kayaçları CAM GÖBEĞİ RENGİ (Jura Yaşlı Kayaçlar) j › Ayırtlanmamış Jura jl › Jura – Liyas jd › Jura – Dogger jm › Jura – Malm jdm › Jura – Dogger – Malm jv › Jura volkanitleri jkr › Jura – Kretase M › Ayırtlanmamış Mezozoik (mavimsi yeşil) Mc › Tersiyeri de içine alan Mezozoik YEŞİL (Genel Olarak Dağ Kuşaklarında) kr › Kretase krf › Kretase Filiş krü › Üst Kretase kra › Alt Kretase kraf › Alt Kretase Filiş krüv › Üst Kretase Volkanit krüf › Üst Kretase Filiş krep › Kretase – Paleosen Filiş: Derin denizlerdeki yelpaze şeklinde düzenli sediman birikiminin olduğu yer. Kırıntılı sedimantasyon sonrası slope (yamaç) sonrası çökelimi. İnce taneli malzeme. TURUNCU Paleojen Yaşlı Birimler (Paleosen, Eosen, Oligosen) e › Eosen (ayırtlanmamış) el › Orta Eosen (Lütesiyen) ep › Alt Eosen – Paleosen eü › Üst Eosen ef › Eosen Filiş eolf › Eosen – Oligosen Filiş ev › Eosen Volkanitleri eol › Eosen – Oligosen A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 3 old › Oligosen Denizel olf › Oligosen Filiş olj › Oligosen jipsli seri ol › Oligosen Genel olarak Kuzey Anadolu’da görülür. Trakya Bölgesi, Güney Anadolu, Doğu Karadeniz, Orta Batı Karadeniz. KOYU SARI m › Miyosen ma › Alt Miyosen mo › Orta Miyosen mü › Üst Miyosen md › Miyosen Denizel mv › Miyosen Volkanitler Ege bölgesinde yoğun görülür. Kuzey Anadolu fay hattı boyunca Çerkez, Havza, Taşova, Erzincan, Karlıova, Güneydoğu Anadolu Bölgesinde, Orta ve Batı Toroslarda, Gelibolu, Çanakkale, Trakya (Ergene), Bafra ve Çarşamba’da görülür. AÇIK SARI mk › Miyosen Karasal (ayırtlanmamış) pld › Pliyosen Denizel pl › Pliyosen nd › Neojen Denizel nv › Neojen Volkanit nj › Neojen jipsli-tuzlu n › Neojen Karasal (ayırtlanmamış) GRİ Q › Kuvaterner plQ › Pliokuvaterner Qe › Eski Kuvaterner Qy › Yeni Kuvaterner Gri renk en genç birimleri ifade eder. Adana, Seyhan-Ceyhan Deltası, Tuz gölü havzası, Sinop, Bafra, Çarşamba, Sakarya, Düzce bölgelerinde görülür. PEMBE Neojen – Pliyosen yaşlı genç volkanitleri ifade eder. Kızılcahamam, Doğu Anadolu Bölgesi, volkanik dağ kuşakları olan Hasan Dağı, Nemrut, Süphan, Güney Doğu Anadolu Bölgesi, Sivrihisar, Ege Bölgesi, Kapadokya bölgesinde görülür. A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 4 ASKERİ YEŞİL mof › Mezozoik Ofiyolitli Birimler Bazıları kesik çizgi, bazıları kesik olmayan çizgi doldurulmuş şekilde gösterilir. KIRMIZI Doğu – Orta Karadeniz, Bolu civarındaki Istranca Dağı, Marmara’nın güneyi, Ege’nin kuzeyi, Orta – Doğu Anadolu bindirme kuşağı bölgelerinde görülür. Granit, granodiyorit türü kayaçlar gözlenmektedir. MASİF Yüksek P ve T şartlarında geçmiş, kökeni sedimanter kayaçlara dayanan uzun jeolojik dönemlerden bu yana çok büyük hareketler geçirmemiş, duraylı ve çevresindeki birimlere göre yaşlı, metamorfik, içlerinde plütonik zonların olduğu yekpare kütlelerdir. Çekirdekte › Migmatit, gnays, amfibolit Kılıfta › daha az metamorfizma; şist, mermer, fillit, kuvarsit görülür. Türkiye’de Kambriyen öncesi Kaledoniyen, Hersiniyen, Alpin orojenezi etkileri görülmektedir. Türkiye’nin başlıca Metamorfik Masifleri ? Istranca masifi ? Menderes masifi (en büyük) ? Ilgaz masifi ? Kazdağı masifi ? Uludağ masifi ? Sultandağı masifi (Konya, Afyon) ? Anamur masifi ? Amasya – Tokat masifi ? Yozgat – Akdağ masifi ? Kırşehir masifi ? Niğde masifi ? Malatya masifi ? Bitlis masifi ? Akdağmadeni masifi 1) Istranca Masifi Batıda Tunca ırmağı, kuzeyde Bulgaristan, doğuda Karadeniz ile sınırlanmıştır. ? Trakya havzası Senozoik kayaçlarının bulunduğu havzadır. Tek başına olan Istranca masifinin güneybatısında Senozoik havza Trakya’nın doğalgaz ve kısmen petrol yataklarının rezervuar kayaç özelliği gösteren havzadır. İki önemli istiften oluşur: a) Kristalin Metamorfik Kayaçlar Gnays, metagranit, fillit, şist, arduvaz, mermer, kalkşist b) Plütonik Sokulumlar (Kristalin metamorfik kayaçlar içine sokulumlar) Granit, diyorit, siyenit, gabro, monzonit ? Dereköy magmatitleri (Gabrodiyorit) ? Demirköy batoliti (Granit, granodiyorit) Plütonik sokulumlar genellikle Demirköy ve Dereköy bölgesinde yayılım göstermektedir. Plütoniklerin etrafındaki birimlerin kökeni karbonatlı ve kırıntılı kayaçlara dayalı metamorfizma ürünleridir. İğne adası bölgesinde Istranca masifiyle uyumsuz olarak bulunan en yaşlı birimler (Genç Kretase) gözlenmektedir. Istranca masifinin uplift olması Genç Kretase’den sonra meydana gelmektedir. Plütonik kayaçlar metamorfik birimlerin kestiği bölgelerde skarn zonları bulunmaktadır ve burada maden yatakları için zengin cevherleşme meydana gelmiştir. Istranca ortasında yer alan Demirköy graniti en genç sokulumdur ve Demirköy granodiyorit plütonu olarak adlandırılmaktadır. Yer yer kalsit ve şistlerle olan dokanak bölgesi onları (sokulumları) termik olarak etkilemiş ve böylece iri kristalli mermerler, kalkşistler oluşmuş ve belirgin yerlerde skarn zonları gelişmiştir. A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 5 2) Menderes Masifi En büyük masiftir. Kuzeyde İzmir-Ankara ofiyolit kuşağı, güneyde Batı Toroslar arasında olan ve bütün Ege’yi kaplayan masif. Büyük Menderes, Küçük Menderes ve Gediz grabenleriyle doğu-batı yönünde yarılmış durumdadır. Bu masif hemen hemen her çeşit metamorfizmaya uğramış kayaç topluluklarını içermektedir. Menderes masifinin çekirdek kısmı Alt Paleozoik veya daha eski (Kambriyen öncesi) yaştadır. Şist kılıf seviyeleri Geç Paleozoik yaştadır. Mermer kılıfın ise alt seviyeleri Permiyen, orta seviyeleri Trias Liyas, üst seviyeleri ise Geç Kretase yaşlıdır. Menderes masifi birçok metamorfizma evresi geçirmiştir. Ancak en son metamorfizma evresinden bir önceki evrede (Jura’da) metamorfizma tüm masifi etkilemiş, hatta çekirdek kısmında ergimeye (anateksi) kadar ilerlemiştir. Kretase’yi izleyen en son evrede ise metamorfizma tümüyle retrograde metamorfizmaya dönüşmüştür. Çekirdekte › Migmatit, çekirdek gnaysları, şistleşmiş gnayslar Kılıfta › Şist, mermer, kuvarsit, kalkşist Sokulum kayaçları › Granodiyorit, granit ? Radyometrik Rubidyum-Stronsiyum yaş çalışması sonrası yaşı 529 milyon yıldır. 3) Kırşehir – Akdağmadeni Masifi Kuzeyde ofiyolitik karmaşık (mof), güneyde Kızılırmak mecrası arasında bulunmaktadır. Menderes masifi gibi çok parçalı bir görünümdedir. Kırıkkale, Kaman, Keskin, Şereflikoçhisar ve Kızılırmak’a kadar dağılım göstermektedir. Orta Anadolu ve Kızılırmak masifi olarak da bilinmektedir. Genellikle 500 – 600 °C sıcaklıkta bir yeşil şist fasiyesi metamorfizması öngörülmüştür. Amfibolit fasiyesinde gelişen metamorfizmanın derecesi 600 °C’yi bulmaktadır. Bölgenin kuzeydoğusunda yer alan birimlerde sıcaklığın 700 °C’ye kadar yükseldiği ancak basıncın 3-4 kbar kadar düşük olduğu, bu nedenle de anateksinin gelişmediği öne sürülmektedir. Akdağmadeni bölgesindeki bölgesel metamorfizmanın 500 – 600 °C ve en fazla 5 kbar basınç koşulları altında oluştuğuna ve bu nedenle orta derece bir metamorfizma ve tipik olarak amfibolit fasiyesini simgelediği belirtilmektedir. Metamorfizmanın şiddeti dereceli olarak Güneybatıdan – Kuzeydoğuya doğru artmaktadır. Çekirdekte › Gnays, mikaşist, kuvarsit Kılıfta › Mermer, kalkşist Plütonik sokulum › Granit, siyenit, gabro, diyorit. 4) Taşköprü – Kargı – Boyabat Masifi Orta – Batı Karadeniz bölgesinde, Gökırmak ile Kızılırmak arasında yer almaktadır. Kastamonu, Çankırı ve Sinop illerini de içermektedir. Bazı araştırmacılar tarafından Elekdağ – Saraycık masifi ve Gökırmak nehrinin kuzeyi olan Daday – Devrakani masifi olarak iki bölüme ayrılmıştır. Kuzeyde prehnit-pumpelliyit fasiyesi, güneyde glakofan şist fasiyesi, daha da güneyinde yeşil şist fasiyesi arada yer yer albit-epidot-amfibolit fasiyesi ve yer yer eklojit fasiyesleri görülmektedir. Genellikle 200 - 550 °C gibi düşük sıcaklık, 2-10 kbar gibi yüksek basınç koşullarında oluşmuştur. Bölgede yaygın bir dağılımı olan eklojitler 250 - 350 °C ve 5-8 kbar basınç koşulları altında oluşmuştur. 5) Bitlis Masifi Van Gölü’nün güneyinde, Güneydoğu Anadolu – Doğu Anadolu bölgesi arasında doğu-batı uzanımlı Arap ile Anadolu levhasının bindirme hattının güneyinde bulunan masiftir. İki ayrı metamorfizma döneminde 3 farklı fasiyeste metamorfizmanın varlığı ortaya konmuştur. Alpin ve Alpin öncesi orojenez dönemlerinde gerçekleşen bir metamorfizma süreci bu bölgede yaygın olarak gözlenmektedir. Çekirdekte › Gnays, amfibolit Kılıfta › Şist, kuvarsit, fillit, mermer, kalkşist ? Güneyde kuşak üzerinde ofiyolitik karmaşık (Mezozoik) bulunur. A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 6 PALEOZOİK BİRİMLER (545 – 245 MİLYON YIL ÖNCESİ) Türkiye’de Paleozoiğin kesintisiz (tam seri) olarak izlendiği bölgeler ? Zap bölgesi ? Orta Toroslar bölgesi ? Tufanbeyli – Sarız Kambriyen – Permiyen ? Silifke – Ovacık ? Sultandağı – Çataltepe ? İstanbul – Kocaeli Ordovisyen – Karbonifer ? Zonguldak Karbonifer – Permiyen ? Çamdağ Ordovisyen – Devoniyen ? Karadere – Safranbolu Kambriyen – Devoniyen Türkiye’deki Prekambriyen oluşuklar ? Amanos ? Karadere ? Derik (Mardin) ? Bütün Paleozoiğin en iyi gözlendiği yer Tufanbeylidir (Toroslar). Paleozoiğin karakteristik fosilleri: ? Kambriyen › Trilobit (indeks fosil) ? Silüryen › Graptolit, radyolarya ? Ordovisyen › Brakiyopod, mercan, zırhlı balık, konodont, radyolarya ? Karbonifer › Fusulina, endotira ? Karbonifer – Permiyen › Bentik foraminiferler (fusulina) Paleozoik dönemin ekonomik açıdan önemi ? Kambriyen › Şeyl ve kumtaşları ? Devoniyen › Kireçtaşları ? Karbonifer › Kömür yatakları, antrasit damarları (Zonguldak) o Vestfaliyen › Karadon kafı ve Kozlu kafı o Namuriyen › Alacaağzı kafı A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 7 MEZOZOİK BİRİMLER (65 – 245 MİLYON YIL ÖNCESİ) Türkiye’de Mezozoiğin kesintisiz (tam seri) olarak izlendiği yerler ? Karaburun yarımadası ? Tufanbeyli – Sarız ? Amanos dağları ? Zap suyu kesiti (Hakkâri) ? Hazro antiklinali (G.D.A.B) Ayrıca Gümüşhane, Bayburt, Seydişehir, Ankara, Sinop Ayancık, Kocaeli, Ereğli, Zonguldak. Üst Kretase birimleri ülkemizde 4 farklı fasiyeste yayılım gösterir: ? Volkanik Birimler › Doğu Karadeniz’de görülür ve doğuya ilerler. ? Filiş Fasiyesi › Orta Karadeniz’de görülür ve batıya ilerler. (Kumtaşı, kil taşı, marn, silt taşı) ? Ofiyolitik Fasiyes › İki kuşaktan oluşur. o İzmir, Balıkesir, Ankara, Erzurum zonu o Muğla, Gaziantep, Van Gölü güneyine kadar olan bölge (Radyolarit, grovak, serpantinit, dünit, yastık lav, lerzolit, harzburjit) ? Kalker Fasiyesi › Karbonatlı sığ su birimleridir. Mezozoiğin karakteristik fosilleri: ? Triyas › Konodontlar, foraminiferler, ammonitler, radyolarya, ostrakodlar. ? Jura › Bentik foraminiferler, ammonitler, radyolarya, ostrakodlar, karasal dinozorlar, artropodlar (eklem bacaklılar), pelesipoda ? Jura – Kretase › Calpionellid (mikrofosil) (Titoniyen – Berriyasiyen geçişi) ? Kretase › Cyclolites, planktonik foraminiferler, ostrakodlar, innoceramites, radyolarya, ? Geç Kretase › Mesosaurus, crinoid, belemnites, rugoglobigerina, globotruncana Mezozoik dönemin ekonomik açıdan önemi ? Petrol (Batman, Mardin, Adıyaman) (Kretase) ? Fosfat (Hatay, Antep, Adıyaman) ? Bakır (Elazığ, Küre) ? Kurşun-Çinko (Adana, Kayseri, Akdağmadeni) ? Jura kireçtaşları (mermer) ? Triyas mermerleri ? Kretase boksit yatakları ? Kromit yatakları (ofiyolitikler içinde) 2 önemli Mezozoik ofiyolit birimi vardır: ? Ofiyolitli kayaçlar ? Ofiyolitli-radyolaritli karmaşık seriler Türkiye’deki ofiyolitik birimler (mof) ? Triyas yaşlı (Antalya körfezi batısı) › En yaşlı ofiyolitik birim ? Jura yaşlı (Ankara kuzeyi ve çevresi, Kayseri doğusu) ? Orta Kretase yaşlı (Ankara ve doğusu, Batı ve Orta Toroslar) ? Üst Kretase (Karaburun’dan (İzmir) Ankara’ya bir hat boyunca) ? En üst Kretase – Paleojen (Hatay, Güneydoğu Anadolu bindirme hattı boyunca) A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 8 ? İdeal bir ofiyolitik dizilimde en altta ultramafik kayaçlar, en üstte yastık lavları ve pelajik (derin deniz) sedimanları yer alır. Ofiyolitli-radyolaritli Mezozoik yaş tayinleri 1. Radyometrik yaş tayini (Gabro, dayk, yastık lavlar) 2. Bağıl yaş tayini (radyolarya, globotruncana, globigerina, nannoplanktonlar) Türkiye’deki belli başlı ofiyolitik birimler ? Antalya napı ? Kırıkkale (Irmak formasyonu) › Alt Kretase-Kampaniyen ? İzmir-Bursa arası (filiş, radyolarit ve volkanik piroklastik kayaçlar, ultramafik kayaçlar) ? Tavşanlı bölgesi ? Tokat-Tekneli bölgesi (Sentoniyen) ? Konya-Karaman bölgesi › Konya (Ermenek) ? Bitlis bölgesi masifi A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 9 SENOZOİK BİRİMLER (GÜNÜMÜZ – 65 MİLYON YIL ÖNCESİ) Senozoik dönemin Türkiye’de tam seri olarak gözlendiği yerler ? Trakya havzası ? Kelkit vadisi ? Haymana-Polatlı-Tuzgölü ? Güneydoğu Anadolu Bölgesi Diğer görüldüğü yerler ? Batı Anadolu Kırka, Emet, Bigadiç (Miyosen – Pliyosen) › Bor ve borat yatakları, alkali tuzlar Soma, Tunçbilek, Gediz, Uşak (Miyosen – Holosen) › Linyit yatakları ? Orta Anadolu Haymana, Polatlı, Tuzgölü › Evaporitik kayaçlar Kırşehir, Yerköy, Yozgat, Sungurlu (Eosen – Pliyosen) Ulukışla (Geç Paleosen – Pliyosen) Adana (Miyosen – Holosen) ? Doğu Anadolu Sivas, Zara, Darende, Balaban (Paleosen – Pleistosen) › Evaporitik kayaçlar Muş, Hınıs, Tekman, Karayazı (Eosen – Pliyosen) ? Ergene havzası petrol ve doğalgaz için en çok sondaj yapılan yerdir. Senozoik dönemin ekonomik açıdan önemi Bigadiç, Kırka, Sarıkaya, Emet › Borat yatakları Kırka, Sarıkaya › Bor Soma, Tunçbilek, Domaniç, Gediz › Linyit ve endüstriyel hammadde (kil, zeolit, bor) Yozgat-Yerköy › Denizel kömürler ? Karasal Neojen birimleri önemli linyit ve bor yataklarını içerir. ? Manisa – Kula volkanitleri Türkiye’nin en genç volkanitleridir. Paleojen ülkemizde 4 farklı oluşuk ve fasiyeste incelenir: ? Filiş fasiyesi (Kırıntılı derin denizel) (Batı Karadeniz, Doğu Marmara, Kayseri, Haymana, Polatlı) ? Volkanik fasiyes (Kırşehir, Kastamonu, Gümüşhane) ? Kalkerli marn (Güneydoğu Anadolu Bölgesi) ? Acıgöl ve karasal fasiyesler (Trakya, Marmara) Neojen ülkemizde 3 farklı oluşuk ve fasiyeste incelenir: ? Denizel Neojen › Kıbrıs, Muğla, Orta Toroslar, Hatay, Van Gölü çevresi, Mardin, Urfa ? Sarmasiyen (Acı su fasiyesi) › İstanbul, Trakya, Gelibolu, Sinop, Trabzon, Bafra, Çarşamba ? Karasal {Tatlı su (laküstrin) bölgeler} › Anadolu ? Gastropod, peleciyopod, ostrakod, alveolin, assilina, discocyclina, globigerina ? Nummulites Paleosen – Eosen – Oligosen’de görülür en belirgin ve yaygın olarak Eosen. ? At › Paleosen Fil › Oligosen Deve, geyik, keçi, kedi, zürafa › Eosen Würn dönemi: Kuvaternerde buzullaşma evrelerini içeren dönem. Kuvaterner kıyı taraçaları › Bütün Karadeniz boyunca görülür. Travertenler › Ege, Marmara, Tuz Gölü, Akşehir, Konya, Ereğli Flüviyal göller › Tuz Gölü Pleistosen buzullaşma alanları › Kaçkar Dağları, Ağrı Van ve Hakkâri bölgesindeki dağ silsileleri Delta depozitleri A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 10 PLÜTONİZMA Türkiye’de asidik plütonik kayaçlar (kırmızı renkli) ve bazik plütonik kayaçlar (haki yeşili renkli) oldukça fazladır. Hemen hemen Türkiye yüzölçümünün ¼’ünü kapsarlar. Asidik plütonik kayaçlar (granit, granodiyorit, siyenit, gabro, diyorit) ve bunlara bağlı olarak oluşan metalik cevher yatakları (Fe, W, Au-Ag, Pb-Zn, Sb-Mo,Cu-Mo) skarn zonlarında meydana gelirler. Bazik plütonik kayaçlar (peridotit, serpantinit, harzburjit, gabro) ofiyolitik dizilime bağlı olarak oluşurlar. (%3’lük kısmı Türkiye’de) Bu kayaçların en önemli metalik cevher yatağı kromitlerdir. Istranca Masifi Batıdan doğuya doğru 3 ayrı plütondan oluşur. Kırklareli Metagraniti – Dereköy Magmatitleri – Demirköy Batoliti a) Kırklareli Metagraniti: Batolit görünümündedir. Kristallenme yaşı › 245 MY (Geç Permiyen – Hersiniyen orojenezi) Metamorfizma yaşı › 144 MY (Jura-Kretase – Alpin orojenezi) b) Dereköy Magmatitleri: Gabro, diyorit, siyenit, monzonit Bulgaristan’a yakındır. Lakolit biçimindedir. Oluşturduğu skarn zonunda manyetitçe zengin cevherler meydana gelmiştir. Sokulum yaşı › Üst Kretase – Jura (Alpin orojenezi dönemi) c) Demirköy Batoliti: Istranca masifi doğusunda Demirköy çevresinde yaklaşık 120 km 2 ’lik alan kaplar. Granitik, granodiyoritik ve tonalitik bir plütondur. Çevre kayaçlarla yer yer bakır, demir ve molibdence zengin skarn zonları oluşturmuştur (Aplit damarları bulunur). Kocaeli Yarımadası 2 plütonik sokulum içerir. a) Sancaktepe (Gebze) Granit Plütonu Gebze’nin 6 km kuzeyinde Devoniyen’de (Hersiniyen orojenezi) sokulum yapmıştır. b) Çavuşbaşı Çiftliği (Granodiyorit - kuvarsdiyorit plütonu) İstanbul Anadolu yakasında Anadolu Hisarı – Alemdağ arasında 5 km çaplı diyapir şeklinde dairesel bir kristalin masiftir. Ordovisyen-Silüryen (Hersiniyen orojenezi) yaşlı kırıntılara sokulum yapmıştır. Kapıdağ Yarımadası Marmara Denizi güneyindedir. İki ayrı Plüton halindedir. Doğu ve batı granodiyorit masifi halindedir. Yeşilşist fasiyesinde gelişmiştir. Hersiniyen orojenezi döneminde sokulum yapmıştır. ? Bu bölge bordür taşı yapmak için kullanılır. Uludağ Masifi Granodiyorit Plütonu Orta ve iç kesimleri geniş bir batolittir. Batolitin mermerlerle olan temasında özellikle Wolfram minerallerinden Şellit bir skarn zonu gelişmiştir. Genç Paleozoik (Hersiniyen orojenezi döneminde) sokulum yapmıştır. Eğrigöz, Akdağ ve Alaçam Granit Plütonu Dursunbey, Simav, Emet arasında yer alır. Eğrigöz graniti › Alpin orojenezi döneminde yerleşmiştir. Akdağ graniti › Hersiniyen ve Alpin döneminde oluşmuştur. Alaçam graniti › Hersiniyen döneminde yerleşmiş (360 MYÖ), 330 MYÖ ikinci bir anateksi dönemi geçirdiği, 89 MYÖ masif termik metamorfizmaya uğramıştır. Söğüt Bölgesi (Orta Anadolu) Permiyen yaşlı birimlerle örtüldüğü ve plütonun Paleozoikten önce katılaştığı ifade edilir. A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 11 Kırşehir - Kaman Bu bölgede; Bazik Plütonlar › Üst Kretase’de Asidik Plütonlar › Eosen’de yerleşmiştir. Çiçekdağ, Kırşehir ve Yerköy, Yozgat Sokulum › Üst Kretase’de Laremiyen dağ oluşumu döneminde olmuştur. Sivas, Suşehri ve Zara Siyenit batoliti, Lutetian – Priabonian (Eosen) süresince çökelmiş olan filiş fasiyesindeki volkanosedimanter birim ile bunun üzerine gelen andezitik birimler içine sokulum yapmış durumdadır. Sokulum › Priabonian (Üst Eosen) Gümüşhane Hersiniyen orojenezinde oluşmuş, Alpin orojenezinde eski ve yeni Kimmeriyen safhalarından etkilenmiştir. Plütonik sokulum › Paleozoik sonu, Liyas öncesi İkizdere – Kaçkar (Rize Masifi) Türkiye’nin en büyük asidik plütonu (600 km 2 ) Kretase-Eosen yaşlı birimlere sokulum yapmıştır. Sokulum › Orta-Üst Eosen Erzincan Dolayları (Kop Dağı – Karadağ – Keşiş Dağı) Bazik Plütonlar Sokulum › Geç Kretase-Eosen Hatay Bölgesi – Mersin Kuzeyi Bazik plütonlardan (peridotit, piroksenit, harzburjit ve gabrodan) oluşur. Kromit yatakları içerir. Sokulum › Geç Kretase Datça – Fethiye – Köyceğiz – Marmaris Bazik plütonlardan (peridotit, piroksenit, harzburjit, dünit, gabro) oluşur. Kromit yatakları yoğundur. Mercek şekilli kromitler. Alpin orojenezinin Laremiyen aşamasından etkilenerek yerleşmişlerdir. Sokulum › Kretase A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 12 VOLKANİZMA ? Türkiye yüzölçümünün yaklaşık %10,6’sı volkanik kayaçlarla kaplıdır. ? En çok stratovolkanlar vardır. (Hasan Dağı, Erciyes, Büyük ve Küçük Ağrı) Bunlar lav-tüf ardalanması sonucu oluşmuşlardır. ? Kalderalar (Tendürek, Nemrut), Maar (Acıgöl) Batı Anadolu’daki Volkanizma ? Miyosen’de başlayıp Pliyosen, Pleistosen, Holosende devam eden bir volkanizma vardır. ? Alkalin ve kalkalkalin volkanizma Miyosende etkili olmuştur. ? Toleyitik bir volkanizma görülmemiştir. 1) İzmir - Karaburun sahası volkanitleri Granitik magmadan türemiş. Üst Miyosen – Pliyosen yaşındadır. 2) Foça - Menemen bölgesi volkanitleri Foça bölgesi alkalin magmanın özelliklerini gösterir. Menemen’deki volkanik kayaçlar 2 farklı magmadan oluşur: i) Bazalttan riyolite kadar uzanan bir magma ii) Birincil alkali olivin bazalt magması 3) Kula bölgesi Manisa - Kula en genç volkanik faaliyetin tipik bir örneğidir. Kuvaternerde başlamış 12000 yıl öncesine kadar devam etmiş ve üç aşamada gelişmiştir. I. Safha › 1,1 milyon yıl - bazalt akışı. II. Safha › 300 bin yıl - küçük bileşik koniler III. Safha › 12 bin yıl - oluşan lösit ve traki bazalt konileri. (İlkel insan ayak izleri gözlenmiştir.) 4) Uşak yöresi volkanitleri Kalkalkalin nitelikte 4 evrede gelişmiş volkanizma 5) Bodrum yarımadası volkanitleri Orta Miyosende monzonit sokulumu ile başlamış şiddetli bir kalkalkalin volkanizma bunu takip etmiştir. Orta Anadolu’da Genç Volkanik Faaliyet ? Galatya masifi; Kızılcahamam-Köroğlu-Işık Dağı volkanitleri Ankara’ya en yakın volkanitlerdir. ? Bu bölgedeki volkanik faaliyet yaşı Tersiyer - Kuvaternerdir. GB - KD uzanımlı bir kuşak halindedir. 1) Erenler – Alacadağ masifi Konya’nın güneybatısında lav kubbesi ve ignimbirit yatağından oluşur. Kalkalkalin volkanizmadır. 2) Karadağ volkan sahası Karaman kuzeyinde Pliyosende başlar. Kubbeler ve kalderalar oluşmuştur. 3) Karapınar yöresinin genç volkanları Konya - Niğde arası maar şeklinde kraterler, cüruf konileri ve kalkan-kubbe biçiminde lav yığınlarıdır. Acıgöl ve Meke Gölü maarları patlama krateri. ? Orta Anadolu’daki en büyük bazaltik cüruf konileri içeren dağ: MEKE DAĞI 4) Hasan Dağı - Melendiz Dağı volkanları Aksaray - Niğde arasında bulunur. Büyük Hasan Dağı (3268 m) tepesinde 3 farklı tip kayaç vardır: Bazalt, andezitobazalt, andezit 5) Nevşehir güneybatısında Neojen - Kuvaterner volkanizması Üst Miyosende başlamıştır. Magma kalkalkalin tiptedir. ? Arap - Afrika levhası ile Anadolu levhacığı arasındaki bindirme sonucu meydana gelen volkanizma ürünleridir. (Kıta - Kıta) 6) Erciyes Dağı volkan topluluğu Kayseri - Develi - İncesu arasındadır. 500 km 2 ’lik alan kapsar. 3916 m yüksekliğindedir. Volkanik faaliyet Miyosen sonlarında başlamıştır. Merkez koni andezitik - stratovolkanik bir yapıdadır. A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 13 ? Orta Anadolu Volkanik Faaliyeti Kalkalin nitelikte › Andezit, dasit, riyodasitler Alkalin nitelikte › Bazalt, trakit, fonolitler Doğu Anadolu Volkanizması 1) Solhan Volkanitleri (Muş) Trakitik dokulu, ince olivin fenokristalli bir bazalttır. Alkali lavlarla oluşmuştur. DAF’tan yaşlıdır. ? Türkiye’de Neojen - Kuvaterner yaşlı yerüstü volkanizmasının en yaygın olduğu bölge Doğu Anadolu Bölgesidir. 2) Nemrut Kalderası En genç volkanik patlama Nemrut. (300 - 400 yıl önce) 3) Süphan Dağı volkanı 4000 m yükseklik (stratovolkan), kalkalkalin tipte vir volkandır. Andezit, dasit, riyolit lavları ve tüf, ignimbirit ve piroklastik. En şiddetli patlama Kuvaternerde olmuştur. 4) Tendürek Dağı Volkanizması (Stratovolkan, alkalin) 500 m yükseklik, çift konilidir. Çift kraterlidir. Doğu Anadolu’nun en genç, en yeni aktif volkanı olma özelliği vardır. 5) Ağrı Dağı volkanları Büyük ağrı 5137 m ve Küçük ağrı 3898 m’dir. Stratovolkan tipinde (Kalkalkalin lavlardan oluşmuş). İki safhada gelişmiş; 1. Üst Neojende andezitik yapı oluşmuş, 2. Kuvaternerde genç bazaltik lav akıntıları ve yan koniler meydana gelmiştir. 6) Erzurum - Kars bölgesinde Neojen volkanizması Çöküntü volkanizması vardır. Üst Miyosende başlamış ve Kuvaterner başına kadar devam etmiştir. BAŞLICA OROJENİK BİRLİKLER Ülkemizde orojenez Alpin öncesi ve Alpin dönemi diye ikiye ayrılır. Alpin öncesi orojenik olaylar: ? İlk ve en eski, G.D.A.B (Derik çevresinde) ve Kuzeybatı Anadolu Pontidlerde (Ilgaz Dağı çevresinde) izlenir. ? Kaledoniyen ve Hersiniyen orojenezlerinin izlerine İstanbul çevresi, Çamlıca, Adalar civarında rastlanır. ? Hersiniyen orojenezinin ilk evreleri Zonguldak bölgesinde, Namuriyen ve Vestfaliyen serileri arasında izlenmektedir. ? Dünyanın en derin 2. kanyonu: Pınarbaşı Valla Kanyonu (800 m derinlik, 20 m uzunluk) Alpin dönemindeki orojenik olayların sırası: 1) Geç Kimmeriyen Safhası: Pontidlerin Orta Kesimi (Kastamonu, Sinop, Boyabat) 2) Austriyen Safhası: Batı Pontidler (Zonguldak, Amasra) Doğu Toroslar (Elazığ, Bingöl, Erzurum) 3) Laramiyen Safhası: İç Anadolu ve Toroslar (şiddetli kıvrılmış) Pontidler ve kenar kıvrımları (hafif kıvrılmış) Kırşehir, Yozgat masifi intrüzyonları gelişmiş. 4) Pireniyen Safhası: Karadeniz kıyıları (Şile, Sinop), Pontidler ve Toridler büyük deformasyona uğramış. 5) Radoniyen Safhası: Miyosen sonunda meydana gelmiş. G.D.A.B’da etkili olmuş. 6) Valonikinyen Safhası: Üst Pliyosen’de görülmüş. A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 14 TEKTONİK BİRLİKLER (Kuzeyden Güneye) 1) Pontidler Ankara’yı da içine alan Karadeniz kıyı dağları ile tüm Karadeniz bölgesini, Marmara’nın tamamını ve Kuzey Ege’yi(İzmir-Karaburun) kapsar. Helvetik › Şiddetli ve etkili › Önemli Transgresyonlar Pireniyen › Şiddetli ve etkili › Önemli Transgresyonlar Alpin Laremiyen › Hafif › Triyas - Liyas Austriyen › Belirgin gözlenir. › Malm - Baremiyen Kimmeriyen › Belirgin gözlenir. › Malm - Baremiyen Hersiniyen › Senamoniyen - Turoniyen Kaledoniyen › Lütesiyen 2) Anatolidler Orta ve Batı Anadolu’nun metamorfik kristalin birimlerini barındırır. Ofiyolitik fasiyeste gelişmiş ve uyumsuzlukla örtülü Tersiyer birimlerini içerir. Doğu Anadolu, İç ve Batı Anadolu, Ege’nin geri kalan kısımlarını kapsar. Anatolit birliğinin jeolojik ve tektonik özellikleri: a) Üst Kretase’ye kadar tüm Paleozoik ve Alt Mezozoik birimler az çok metamorfizma geçirmiş b) Üst Kretase yaşlı birimler metamorfikler üzerine uyumlu, bazen de boşluklu olarak gelir. c) Alt Eosen birimleri açılı uyumsuzlukla ve kalın taban konglomerasıyla yaşlı birimleri örter. d) Orta Eosen sığ denizel ve volkanik fasiyeste gelişmiş kalın çökeller lav ve tüf birimleri e) Genç Eosenden Oligosen ve Miyosene kadar karasal fasiyeste jipsli, tuzlu seriler oluşmuş (Orta Anadolu), yer yer lagünel fasiyes gelişmiş f) Üst Miyosendeki yükselmeyle güneyinde yer üstü volkanizması (Hasan, Erciyes Dağı) faaliyete geçmiştir. g) Miyosen - Pliyosen tabakaları genellikle yataydır. Yer yer kıvrımlanmıştır. h) İlk şiddetli orojenik hareket Kretase sonu (Laremiyen) başlamış, Preniyen ve Halvetikte devam etmiş, Miyosende bitmiştir. i) Pontidten farkı Kaledoniyen ve Hersiniyen orojenezlerine ait izler yoktur. Paleozoik - Mezozoik arasında belirgin diskordans görülmemiştir. j) Magmatik faaliyet Laremiyen kıvrılma safhasına bağlı gelişmiştir. 3) Toridler Kuzeyde Anatolid, güneyde Akdeniz ve Kenar Kıvrımlarıyla sınırlıdır. En şiddetli ve yaygın orojenik hareket Kretase sonunda Laremiyende olmuştur. Erken Eosende taban konglomerası daha yaşlı birimler üzerine diskordandır. a) Toroslar Kambriyenden başlayarak Miyosen sonuna kadar gelişmiş. (Bitlis, Anamur, Sultandağı) b) Toroslar bölgesinde ilk hareket Alpin – Kimmeriyen. ? Miyosen sonunda Toroslar deniz yüzeyine çıkmıştır. Yükselme devam etmektedir. 4) İranidler Toridler ile İranidler bir arada incelenir. 5) Kenar Kıvrımları Bölgesi Bu kuşak Anadolu’daki Alpin ön çukurunun kıvrım serileri içinde gelişmiş, Eokambriyenden başlayarak Pliyosen ve tüm devirler boyunca bir çökel havza olarak kalmıştır. A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 15 FAYLAR Ülkemiz iki özellik ile karakteristik Dikey sistem: Normal - ters eğim atımlı faylar Yatay sistem: Doğrultu atımlı faylar KAF 1200 km’nin üzerinde Edremit Saroz’dan başlar doğuya doğru Marmara Denizi ve Bölgesinin güneyinden Adapazarı, Bolu, Düzce, Gerede, Çerkeş, Ilgaz, Reşadiye ve Erzincan’a kadar ulaşır, Karlıova’da DAF ile birleşir. ? Sağ yönlü, doğrultu atımlı faydır. ? Toplam atım 85-90 km. ? Erken - Geç Miyosen yaşlıdır. Karakteristik özellikleri Tektonik göller, sıcak su çıkışları, travertenler, çek-ayır havzaları, yer yer volkanik faaliyetler. DAF 400 km’lik bir hat ile Karlıova’dan başlar, Elazığ, Hazar, Gölbaşı, Hatay, Lübnan, İsrail, Ölüdeniz’e kadar devam eder. Kızıldeniz bölgesi açılmaya (riftleşmeye) başlayan okyanus ortası sırt bölgesidir. ? Sol yönlü, doğrultu atımlı faydır. ? Toplam atım 80 ± 10 km ? Orta – Geç Miyosen yaşlıdır. Ecemiş Fayı (Çukurluğu) KD – GB uzanımlı, 150 - 200 km uzunluğunda. DAF’a paralel uzanır. Adana-Karaisalı, Niğde-Çamardı, Pozantı-Kamışlı bölgesinde yer alır. İçi genç birimlerle doldurulmuştur. ? Sol yönlü, doğrultu atımlı faydır. ? Toplam atım yaklaşık 80 km. ? Paleosen - Lütesiyen yaşlıdır. GDA Bindirme Fayı › Miyosende oluşmuş, 20 km kadar kuzeydeki genç birimler güneydeki yaşlı birimler üzerine bindirmiştir. Bindirmeler › Trakya, Istranca, Kocaeli, Çatalca, Antalya dirsek bölgesi, Ankara, Kastamonu-Sinop civarı, GAB (en büyüğü). Horst ve Grabenler › Ege bölgesinde açılmaya bağlı olarak eğim atımlı normal fay sistemleri ve horst-graben yapıları gözlenir. (Büyük ve Küçük Menderes, Gediz grabenleri) Türkiye’de 1. Doğrultu atımlı fay, 2. Eğim atımlı fay, 3. Ters fay ve bindirme fayı vardır. KAF Erken - Geç Miyosen DAF Orta - Geç Miyosen Ecemiş Paleosen - Lütesiyen A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 16 TÜRKİYE’NİN PALEOTEKTONİK – PALEOCOĞRAFİK EVRİMİ 1) Permo Triyasdaki Durum ? Anadolu 240 milyon yıl önce Gondwana kıtasının kuzeyinde yer alan Paleotetis Okyanusuna bakan kuzey kenarının bir parçasını oluşturuyordu. ? Paleotetis Okyanus tabanı güneye eğimli dalma batma zonu ile Türkiye platformu altına daldı. ? Permiyen platformu Triyasda kırılıp açılmıştır. ? Riftleşip Alt Triyas yaşlı Karakaya formasyonunu oluşturmuştur. 2) Jura Başındaki Durum ? Kimmeriyen kıtası sürekli parçalanmış. ? Neotetisin güney kolu büyümüş. ? Paleotetisin kuzey kolu ise Batı Karadeniz boyunca genişlemiş. ? Doğu Pontid bölgesindeki şiddetli toloyitik volkanizma bu dönemde aktifleşiyor. 3) Jura Sonu – Kretase Başındaki Durum ? Paleotetisin Orta Jura’da (Dogger) kapanmasıyla ? Doğu Pontid ve Kafkasya’da kabuk kalınlaşması ? Tibet tipi volkanizmaya sebep olmuştur. ? Alt Kretase boyunca ? Karbonat şelf oluşumları birikmiş ? Kara yükselmesi hızlanmış ? Resifler arasına türbiditler yerleşmiştir. ? Neotetisin ilk kapanımı ? Ofiyolitlerin yayılımı 145 MY ? Karbonat platformunun oluşumu 4) Üst Kretase – Paleosen Durumu ? Pontidlerde Üst Kretase başlangıcında dalma-batma olmuştur. ? Alplerde ve Türkiye’de Neotetis’in tektonik gelişimi meydana gelmiştir. ? Convergent (yaklaşan) rejimin başlaması ? Ofiyolitik napların yerleşmesi ? Neotetis’in kuzey kolunun kapanması Paleosen sonu, Eosen başıdır. 5) Üst Eosen – Alt Miyosen Durumu ? Türkiyedeki orojenezler K-G yönünde sıkışmaya devam etmiştir. ? Eosen sonunda Doğu Pontidlerdeki Rize plütonu sokulumu bitmiştir. 6) Alt – Orta Miyosen Durumu ? Arabistan - Avrasya çarpışmıştır. ? KAF, DAF ve Anadolu levhası oluşmuştur. 7) Pliyosen – Güncel Dönem Durumu ? Türkiye - İran platosunun sıkışması nedeniyle Pliokuvaterner yaşlı Tibet türü yaygın volkanizma gelişmiş ? Arabistan levhasında bindirmeli kenar kıvrımları oluşmuş ? Arap levhası üzerinde (riftleşmeden dolayı) Akçakale grabeni ve Karacalı Dağ volkanı oluşmuştur. A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 17 TÜRKİYE’DE DOĞAL KAYNAKLAR PETROL GDAB ve Trakya bölgelerinde var. Ayrıca Karadeniz kıyısı boyunca araştırma yapılıyor. Petrol kıyıları › Batman, Mardin, Adıyaman, Hazro, Raman Dağı, Karacadağ, Ergene GDAB bindirme zonunun Türkiye tarafında Arabistan sahaları kadar kaliteli olmasa da petrol vardır. Tuz Gölü ve çevresindeki bazı tuz normları doğalgaz ve petrol aramasına tâbi tutulmakta aynı zamanda yurt dışından gelen petrol ve doğalgaz burada depolanmaktadır. BORAT Marmara güneyi, Emet, Bigadiç, Uşak, Kırka, Gömet, Akhisar’da (Neojen havzaları) bulunmaktadır. Miyosen yaşlı gölsel birimler de borat madeni içerirler. PERLİT Doğu Anadolu’nun büyük bir kısmı, Sivas, Kapadokya, Kızılcahamam, Konya, Galatya masifi, Marmara güneyi, Ege kuzeyi (Neojen Kuvaterner). Volkanik malzemedir. (Volkan konileri etrafında yaygın) Tarım, boya, kimya sanayinde kullanılır. ALÜMİNYUM Adıyaman, Antep, İskenderun, Adana, Hatay ve az da olsa Zonguldak’ta görülür. FOSFAT GDAB: Mazıdağı, Bozova, Urfa, Kilis, Antep, Hatay Gübre hammaddesidir, karasallaşmayı ifade eder. Dünyada en büyük fosfat yatağı Fas civarındaki Moritanya İslam Cumhuriyeti’nde. DEMİR Orta - Batı Toroslarda, Anadolu’da ve kısmen Ege’de Erzincan, Bingöl, Elazığ, Kayseri, Adana, Ordu, Giresun, Anamur, Kütahya, Ankara civarı, Eskişehir KURŞUN – ÇİNKO Özellikle Doğu Karadeniz’de, Bitlis, Elazığ, Bingöl, Niğde, Adana, Kayseri, Akdağmadeni BAKIR Piritin bol olduğu yerler: Küre(Elazığ), Doğu Karadeniz (Artvin, Samsun), Erzurum, Kayseri, Çorum, Kastamonu’da yaygın. KİL Endüstriyel hammadde olarak kimya, deterjan, boya, petrokimya, sondaj, çimento sanayinde kullanılır. Neojen yaşlı sedimanter göllerin içinde yaygındır. TAŞ KÖMÜRÜ › Zonguldak LİNYİT › Ege’de TUZ - JİPS › Orta ve Batı Anadolu