Saha Raporu Jeolojik Kesitler JEOLOJİK KESİTLER JEOLOJİK KESİTLER ? ? Bir bölgenin jeolojik durumu tam olarak yalnızca jeolojik Bir bölgenin jeolojik durumu tam olarak yalnızca jeolojik haritalar ile açıklanamaz. Jeolojik unsurlar haritalarda haritalar ile açıklanamaz. Jeolojik unsurlar haritalarda ancak iki boyutlu olarak gösterilebilir. ancak iki boyutlu olarak gösterilebilir. ? ?Litolojik ve yapısal unsurların derine doğru değişimleri Litolojik ve yapısal unsurların derine doğru değişimleri ancak jeolojik kesitler ve blok diyagramlar ile mümkün ancak jeolojik kesitler ve blok diyagramlar ile mümkün olmaktadır. olmaktadır. ? ?Kesit düzleminin duruşuna göre jeolojik kesitler Kesit düzleminin duruşuna göre jeolojik kesitler a a- - Düşey jeolojik kesitler Düşey jeolojik kesitler b b- - Eğik jeolojik kesitler Eğik jeolojik kesitler c c- - Yatay jeolojik kesitler Yatay jeolojik kesitler olarak sınıflandırılabilir. olarak sınıflandırılabilir.? ? Jeolojik çalışmalarda yaygın olarak düşey jeolojik Jeolojik çalışmalarda yaygın olarak düşey jeolojik kesitler kullanılmaktadır. Diğer ikisi ise ancak özel kesitler kullanılmaktadır. Diğer ikisi ise ancak özel durumlarda kullanılır. durumlarda kullanılır. ? ? Jeolojik kesit çıkartılırken bazı noktalara dikkat Jeolojik kesit çıkartılırken bazı noktalara dikkat etmek gerekir. Şöyle ki: etmek gerekir. Şöyle ki: ? ? Jeolojik kesitlerin doğrultusu ve sayısı jeolojik Jeolojik kesitlerin doğrultusu ve sayısı jeolojik yapıyı en iyi ve tam yansıtacak şekilde seçilmelidir. yapıyı en iyi ve tam yansıtacak şekilde seçilmelidir. ? ? Bir jeolojik kesitte kesit doğrultusu, kesitin geçtiği Bir jeolojik kesitte kesit doğrultusu, kesitin geçtiği yerdeki dağ, dere tepe, yerleşim merkezlerinin yerdeki dağ, dere tepe, yerleşim merkezlerinin isimleri, yatay ve düşey ölçek belirtilmelidir. isimleri, yatay ve düşey ölçek belirtilmelidir. ? ? Kesitteki litolojik birimler boyama, desenleme veya Kesitteki litolojik birimler boyama, desenleme veya numara ve simgelerle gösterilebilir. numara ve simgelerle gösterilebilir. Üstte, yatay tabakalardan oluşan bir araziye ait jeolojik harita ve altta Bu jeolojik haritaya ait AB ve BC Doğrultulu jeolojik kesitleri içeren blok diyagram. Yatay tabakaların formasyon sınırları topografyaya uyumlu olarak eş yükseklik eğrilerine paralel uzanır.Üstte eğimli ve dik Üstte eğimli ve dik tabakalardan oluşan kıvrımlı tabakalardan oluşan kıvrımlı bir arazinin jeolojik bir arazinin jeolojik haritası; altta ise bu haritası; altta ise bu haritanın AB ve BC haritanın AB ve BC doğrultularındaki jeolojik doğrultularındaki jeolojik kesitlerini içeren blok kesitlerini içeren blok diyagram görülmektedir. diyagram görülmektedir. Aynı kalınlıktaki tabakaların Aynı kalınlıktaki tabakaların mostra genişliklerinin eğim mostra genişliklerinin eğim açısı ile ters orantılı olarak açısı ile ters orantılı olarak nasıl değiştiğine dikkat nasıl değiştiğine dikkat ediniz. ediniz.Üstte, yapısal basenin Üstte, yapısal basenin jeolojik haritası; jeolojik haritası; altta AB ve BC altta AB ve BC doğrultularındaki doğrultularındaki jeolojik kesitlerini jeolojik kesitlerini içeren blok diyagramı içeren blok diyagramıÜstte, dom yapısı sunan Üstte, dom yapısı sunan bir arazinin jeolojik bir arazinin jeolojik haritası; altta bu haritası; altta bu haritanın AB ve BC haritanın AB ve BC doğrultularındaki doğrultularındaki jeolojik kesitlerini de jeolojik kesitlerini de içeren blok diyagram. içeren blok diyagram.Üstte kıvrımlı ve Üstte kıvrımlı ve faylı bir arazinin faylı bir arazinin jeolojik haritası, jeolojik haritası, Altta bu jeolojik Altta bu jeolojik haritanın AB ve BC haritanın AB ve BC doğrultularındaki doğrultularındaki jeolojik kesiti. jeolojik kesiti.Üstte, kıvrımlanmış ve Üstte, kıvrımlanmış ve aşınmış bir arazi aşınmış bir arazi üzerinde yatay üzerinde yatay tabakalar bulunduran tabakalar bulunduran (açısal uyumsuzluk) bir (açısal uyumsuzluk) bir bölgenin jeolojik bölgenin jeolojik haritası; altta, Bu haritası; altta, Bu jeolojik haritaya ait AB jeolojik haritaya ait AB ve BC doğrultularındaki ve BC doğrultularındaki jeolojik kesitleri içeren jeolojik kesitleri içeren blok diyagram. blok diyagram.Metamorfik bir Metamorfik bir araziye intrüzyon araziye intrüzyon yapmış batolit ve yapmış batolit ve daykları bulunduran daykları bulunduran bir bölgenin jeolojik bir bölgenin jeolojik haritası; altta, bu haritası; altta, bu haritanın AB ve BC haritanın AB ve BC doğrultularındaki doğrultularındaki jeolojik kesitlerini de jeolojik kesitlerini de içeren blok diyagram. içeren blok diyagram.? ? Kesitteki jeolojik unsurlar jeolojik haritalarda Kesitteki jeolojik unsurlar jeolojik haritalarda olduğu gibi ya dikine veya enine simgeler halinde olduğu gibi ya dikine veya enine simgeler halinde verilir. verilir. ? ? Dikine belirteçte en yaşlı birim en altta en genç birim ise Dikine belirteçte en yaşlı birim en altta en genç birim ise en üstte yer alır. en üstte yer alır. ? ? Yatay olarak sıralanmış belirteçlerde ise en yaşlı birimden Yatay olarak sıralanmış belirteçlerde ise en yaşlı birimden en genç birime doğru açıklama yapılır. en genç birime doğru açıklama yapılır. ? ? Litolojik birimlerin yanına yaşları biliniyorsa Litolojik birimlerin yanına yaşları biliniyorsa mutlaka yazılmalıdır. mutlaka yazılmalıdır. ? ? Bazı durumlarda jeolojik yapıyı daha iyi açıklamak Bazı durumlarda jeolojik yapıyı daha iyi açıklamak için düşey ölçek yatay ölçekten farklı alınabilir. için düşey ölçek yatay ölçekten farklı alınabilir.Bir jeolojik haritadan istenilen doğrultuda düşey jeolojik kesit almak için şu işlemler sırasıyla uygulanır: 1. Jeolojik harita üzerine jeolojik kesit doğrultusu çizilir. Kesitin başlangıç ve bitiş noktaları harflendirilerek belirtilir (örneğin: AA' veya AB gibi). 2. Kesit izi üzerine milimetrik kağıt konarak kesit izi ile eş yükseklik eğrilerinin, formasyon sınırlarının fayların, uyumsuzlukların, kıvrım eksenlerinin kesişme noktaları işaretlenir. 3. Kesit doğrultusundaki topoğrafik harita çizilerek kesit çizgisi üzerine kesit izindeki formasyon sınırları, faylar, uyumsuzluklar, kıvrım eksenleri vb. aktarılır. Jeolojik düşey kesit alımı5. Jeolojik unsurların duruşları kesit doğrultusu dikkate alınarak yerleştirilir. ? Kesit düzlemsel yapı unsurlarının eğim yönünde ise: ? Kesitteki tabaka ve fay düzlemlerinin eğim açıları gerçek eğim açılarıdır. ? Kesit düzlemsel yapı unsurlarının doğrultusuna dik değilse kesitteki tabaka ve fay düzlemlerinin eğim açıları görünür eğim açılarıdır. Bu açı da bir nomogramdan kolayca bulunur. 6. Gerçek ve görünür eğim açıları kesit çizgisi üzerinde yatay referans çizgisine göre alınır.Gerçek ve görünür eğimler Gerçek ve görünür eğimler ? ? Doğrultu çizgilerine paralel olarak alınan enine kesitlerde, Doğrultu çizgilerine paralel olarak alınan enine kesitlerde, tabakanın eğim yönü ve miktarı ne olursa olsun tabaka tabakanın eğim yönü ve miktarı ne olursa olsun tabaka kesitte mutlaka yatay vaziyette görünecektir. Bu yanıltıcı kesitte mutlaka yatay vaziyette görünecektir. Bu yanıltıcı bir durumdur ve çok önemlidir. bir durumdur ve çok önemlidir. ? ? Jeolojik enine kesitlerin geçirileceği hatlara Jeolojik enine kesitlerin geçirileceği hatlara kesit çizgisi kesit çizgisi veya veya kesit güzergahı kesit güzergahı, , adı verilir. adı verilir. ? ? Harita üzerinde kesit çizgisi seçiminde çok dikkat etmek Harita üzerinde kesit çizgisi seçiminde çok dikkat etmek gereklidir. gereklidir. ? ? Bu kesit çizgisinin mümkün olduğunca sahadaki birimlerin Bu kesit çizgisinin mümkün olduğunca sahadaki birimlerin çoğunluğunu kapsamasına çalışılmalıdır. çoğunluğunu kapsamasına çalışılmalıdır. ? ? Diğer önemli bir nokta ise, kesit üzerine tabakaların Diğer önemli bir nokta ise, kesit üzerine tabakaların gerçek eğim gerçek eğim miktarları ile yerleştirilmelerini sağlamaktır. miktarları ile yerleştirilmelerini sağlamaktır.? ? Diğer önemli bir nokta ise, kesit üzerine tabakaların Diğer önemli bir nokta ise, kesit üzerine tabakaların gerçek eğim gerçek eğim miktarları ile yerleştirilmelerini sağlamaktır. miktarları ile yerleştirilmelerini sağlamaktır. ? ? Bunun için mümkün olduğunca alınacak kesit çizgisini, Bunun için mümkün olduğunca alınacak kesit çizgisini, tabaka doğrultularına tabaka doğrultularına (doğrultu çizgilerine) (doğrultu çizgilerine) dik olarak dik olarak geçirmeye özel önem göstermek gerekmektedir. geçirmeye özel önem göstermek gerekmektedir. ? ? Bazı çizim veya arazi şartlarından dolayı, bu durum Bazı çizim veya arazi şartlarından dolayı, bu durum sağlanamıyorsa, bu takdirde tabakaların sağlanamıyorsa, bu takdirde tabakaların görünür eğimleri görünür eğimleri bulunup, jeolojik enine kesitlerde bu değerin kullanılması bulunup, jeolojik enine kesitlerde bu değerin kullanılması zorunludur. zorunludur.Gerçek ve görünür eğimler Gerçek ve görünür eğimler Yatay ? ?Eğim miktarı Doğrultu çizgisi Doğrultu çizgisi 600 m 500 m ?Jeolojik kesitlerde gerçek ve görünür eğim Jeolojik kesitlerde gerçek ve görünür eğim miktarlarının kullanılması miktarlarının kullanılması ? ? Enine kesit çizimlerinde dikkat edilmesi gereken önemli Enine kesit çizimlerinde dikkat edilmesi gereken önemli hususlardan biri, kesit üzerinde tabaka eğim açısını hususlardan biri, kesit üzerinde tabaka eğim açısını çizerken, gerçek veya görünür eğim açılarından hangisinin çizerken, gerçek veya görünür eğim açılarından hangisinin kullanılacağını bilmektir. kullanılacağını bilmektir. ? ? Çizilecek enine jeolojik kesitlerde şayet kesit güzergahı Çizilecek enine jeolojik kesitlerde şayet kesit güzergahı tabaka doğrultusuna tam dik olarak geçmişse, (sadece bu tabaka doğrultusuna tam dik olarak geçmişse, (sadece bu takdirde) takdirde) tabaka kesitte tabaka kesitte gerçek eğim miktarı gerçek eğim miktarı ile temsil ile temsil edilir. edilir. ? ? Aksi halde tabakalar, kesitlerde gerçek eğim yerine Aksi halde tabakalar, kesitlerde gerçek eğim yerine görünür eğim miktarı görünür eğim miktarı ile çizilir. ile çizilir. ? ? Jeolojik haritadan yapılacak enine kesitlerde, kesit Jeolojik haritadan yapılacak enine kesitlerde, kesit çizgisiyle kayabirimi arasında gelişen duruma göre, çizgisiyle kayabirimi arasında gelişen duruma göre, başlıca üç temel ilişki mevcuttur. başlıca üç temel ilişki mevcuttur. 1. Kesit çizgisi, tabaka doğrultusuna dik ise, 2. Kesit çizgisi, tabaka doğrultusuna paralel ise, 3. Kesit çizgisi, tabaka doğrultusuna ne tam dik ne de tam paralel değilse, yani onu 0° - 90° arasında herhangi bir açı ile kesiyorsa Kesit hattı ile gerçek ve görünür eğim ilişkileri Kesit hattı ile gerçek ve görünür eğim ilişkileri 1 2 3 35 35 35 A B Harita planı x y ?1. Kesit çizgisi, tabaka doğrultusuna tam dik olarak geçiyorsa: 1. Kesit çizgisi, tabaka doğrultusuna tam dik olarak geçiyorsa: A A- -B kesit çizgisi tabaka doğrultusuna tam dik geçiyor ise, tabaka B kesit çizgisi tabaka doğrultusuna tam dik geçiyor ise, tabaka eğimi, hiçbir değişikliğe uğramadan, kesit çizgisi üzerindeki x eğimi, hiçbir değişikliğe uğramadan, kesit çizgisi üzerindeki x noktasında, doğrudan 35 noktasında, doğrudan 35° ° ile temsil edilir (görünür eğim = gerçek ile temsil edilir (görünür eğim = gerçek eğim). eğim). 2. Kesit çizgisi, tabaka doğrultusuna tam paralel olarak geçiyorsa: A-B kesit çizgisi tabaka doğrultusuna tam paralel ise, bu durumda tabaka gerçek eğimi ne olursa olsun, görünür eğim sıfır olacaktır (yani tabakalar yatay görünecektir). Çünkü tabaka doğrultusu, tabaka düzlemi ile yatay düzlemin arakesitidir ve bu doğru yatay düzlemdeki bir yatay çizgiye karşılık gelir. Dolayısıyla bu yatay çizgiden geçen A-B kesit çizgisine tabakanın eğimi yansımaz. ? ? Kesit çizgisi, tabaka doğrultusuna ne tam dik, ne de tam Kesit çizgisi, tabaka doğrultusuna ne tam dik, ne de tam paralel değilse: paralel değilse: ? ? Biraz önce anlatılan (1) ve (2) durumlarının dışında, Biraz önce anlatılan (1) ve (2) durumlarının dışında, şayet A şayet A- -B kesit çizgisi ile tabaka doğrultusu B kesit çizgisi ile tabaka doğrultusu arasında herhangi bir açı varsa, (yani arasında herhangi bir açı varsa, (yani ? ?= 0 = 0° ° ile 90 ile 90° ° arasında ise), arasında ise), bu takdirde çizilecek kesitte A bu takdirde çizilecek kesitte A- -B kesit B kesit çizgisi üzerindeki görünür eğimi bulmak gerekecektir. çizgisi üzerindeki görünür eğimi bulmak gerekecektir. ? ? Anlaşılır olması bakımından bu durumu şekildeki örneği Anlaşılır olması bakımından bu durumu şekildeki örneği ile açıklamaya çalışalım; ile açıklamaya çalışalım; ? ? Şekildeki örnekte tabakanın gerçek eğim miktarı 35 Şekildeki örnekte tabakanın gerçek eğim miktarı 35° ° dir. Ancak tabaka doğrultusu ile A dir. Ancak tabaka doğrultusu ile A- -B kesit çizgisi belirli B kesit çizgisi belirli bir açı yapmaktadır ( bir açı yapmaktadır ( ? ?=45 =45° °). ). ? ? Bu takdirde bu tabaka ölçümünün, A Bu takdirde bu tabaka ölçümünün, A- -B kesit çizgisine en B kesit çizgisine en yakın olduğu y noktasında, görünür eğim değerini yakın olduğu y noktasında, görünür eğim değerini kullanmak gerekecektir. kullanmak gerekecektir. ? ? Bu gibi durumlarda tabakanın gerçek eğim miktarı ( Bu gibi durumlarda tabakanın gerçek eğim miktarı ( ? ?) ) ve tabaka doğrultusu ile kesit çizgisi arasındaki açının ( ve tabaka doğrultusu ile kesit çizgisi arasındaki açının (? ?) ) değerlerine göre, Şekilde görünür eğim miktarının değerlerine göre, Şekilde görünür eğim miktarının bulunması için bir tablo geliştirilmiştir. bulunması için bir tablo geliştirilmiştir. ? ? Bu tablolardan yararlanarak ( Bu tablolardan yararlanarak ( ? ? ) açısı, tabaka doğrultusu ) açısı, tabaka doğrultusu ile kesit çizgisi arasındaki açıdır. ( ile kesit çizgisi arasındaki açıdır. ( ? ?) ) açısı, tabakanın gerçek eğim miktarı değerlerini açısı, tabakanın gerçek eğim miktarı değerlerini göstermektedir. göstermektedir. ? ? ( ( ? ?') açısı ise aranan görünür eğim değerini ') açısı ise aranan görünür eğim değerini yansıtmaktadır. yansıtmaktadır.Görünür eğim hesaplama Tablosu (nomogramı).Görünür eğim nomogramı Görünür eğim nomogramı