Projelendirme Jeolojik ve Topografik Verilerin ARC GIS ile Yorumlanması ANKARA ÜN İVERS İTES İ MÜHEND İSL İK FAKÜLTES İ JEOLOJ İ MÜHEND İSL İĞİ BÖLÜMÜ MÜHEND İSL İKTE PROJELEND İRME I-II KONU: JEOLOJ İK VE TOPOGRAF İK VER İLER İN ARC GIS İLE YORUMLANMASI HAZIRLAYAN: İPEK TA ŞDELEN DANI ŞMAN: Prof.Dr.: Do ğan AYDAL 2005 1 1. G İR İŞ.................................................................................................................................................................. 2 2. UZAKTAN ALGILAMA.................................................................................................................................. 3 2.1. UZAKTAN ALGILAMANIN KULLANIM ALANLARI.......................................................................................... 4 3. UZAKTAN ALGILAMA PROJES İN İN GENEL A ŞAMALARI ................................................................ 5 4. CO ĞRAF İK B İLG İ S İSTEM İ......................................................................................................................... 7 5. JEOLOJ İK TOPOGRAF İK HAR İTALARIN SAYISAL ORTAMA AKTARILMASI............................ 8 5.1. PROJEKS İYON TANIMLAMA:.......................................................................................................................... 8 5.2. REKT İF İKASYON İŞLEM İ:............................................................................................................................. 12 5.3. SAYISALLA ŞTIRMA İŞLEM İ:......................................................................................................................... 15 5.4. KATMANLARM TANIMLANMASI:................................................................................................................. 16 5.5 VER İTABANI OLU ŞTURULMASI:.................................................................................................................... 19 5.6. CO ĞRAF İ VER İLER İN G İR İLMES İ: ................................................................................................................ 20 5.7. ÜÇ BOYUTLU (3D) MODEL OLU ŞTURMA: .................................................................................................. 21 6. ANTALYA SAH İL İNDEN ALINAN NUMUNELER İN TABLOSU ......................................................... 23 7. YAPILAN İŞLEMLER: ................................................................................................................................. 26 8. GENEL CBS VE UA TER İMLER İ............................................................................................................... 44 9. KAYNAKLAR................................................................................................................................................. 45 10. TE ŞEKKÜR................................................................................................................................................... 46 2 1. G İR İŞ Uzaktan algılama 1909 yılında Wilbur Wright tarafından bir uçak kullanılarak ilk defa sıralar halinde Hava Foto ğrafı çekimiyle kuralla şmaya ba şlamı ştır. II. Dünya Sava şı sırasında False Colour (kamuflaj çözücü) foto ğrafların ve RADAR’ın icadıyla da bugünkü anlamdaki uzaktan algılamaya ilk adımlar atılmı ştır. Altmı şlı yıllarda Multispectral Sacanning System (MSS) (çok bantlı algılama sistemi) denen aletin geli ştirilmesi, uzaktan algılamanın birçok sahaya uygulanma olana ğını yaratarak, bu alanda büyük bir atılım yapılmasına ön ayak olmu ştur. 1972 yılında; ilk LANDSAT ( o zamanki ismi ERTS ) uydusunun uzaydaki yörüngesine oturtulmasıyla yeryüzü hakkında devamlı bilgi akı şı gerçekle ştirilerek, uzaktan algılamada yeni bir çı ğır açılmı ştır. Uzaktan algılama tekni ğinden faydalabilmek için bu tekni ğin sistemli e ğitimi gerekir. Bu e ğitim birbiriyle sıkı sıkıya il şkili, fakat içeri ği farklı üç kısımdan olu şur; 1. Uzaktan Algılamanın Temel Kavramları; uzaktan algılama fizi ğini, algılayıcı aletleri (sensors) ve platformları içerir. 2. Görüntü İşleme (image processing); bilgisayar programları kullanımını öngörür. 3. Yorumlama (interpretasyon); elde edilen bilgileri de ğerlendirme ve uygulama yöntemlerini ele alır. Uzaktan algılamanın de ği şik konulardaki ba şarılı uygulamaları, birçok ülkeyi kendi uzaktan algılama uydusunu uzaya yerle ştirme çabası içine sokmu ştur. Hiç ku şku yok ki, yakın bir gelecekte uzaya çıkanlar arasındaki yarı ş k ızı şacak ve uzaktan algılamanın sürekli geli şmesine yardımcı olacaktır. Bu gerçe ği görerek, bu konudaki e ğitim ve çalı şmalarını şimdiden yönlendirenler gelecekte kazançlı çıkacaklardır. 3 2. UZAKTAN ALGILAMA Yeryüzünden belirli uzaklıklara, atmosfer ya da uzaya yerle ştirilen platformlara monte edilmi ş ölçüm aletleriyle yeryüzünün do ğal yapay objeleri konusunda bilgi alma ve de ğerlendirme tekni ğine denir. Burada önemle vurgulanması gereken ilk konu; algılamanın yeryüzüne dönük olarak havadan ya da uzaydan yapılması, bir di ğeri de algılamanın objelerle fiziksel temasa geçilmeden gerçekle ştirilmesidir. Kısacası uzaktan algılama; bir cisme dokunmadan o cisim konusunda bilgi edinme ve uydudan gelen verilerle o cismi algılayarak ne olduğuna karar vermektir. PLATFORM: Dünya’yı belirli uzaklıklardan gözlemleyebilmek için gerekli algılama aletlerini ta şıyacak araçlara gereksinim vardır. Algılama aletlerini ta şıyan bu araçlara platform denilir. Uzaktan algılamayı olu şturan 4 ana parça şunlardır; 1. Enerji kayna ğı 2. Enerjinin katetti ği yol 3. Gözlenen cisim 4. Uydu ve algılayıcı. Uzaktan algılamayı olu şturan 4 ana parçadan bir olan Enerji (EMR: Elektro Manyetik Radyasyon) Pasif Enerji ve Aktif Enerji olmak üzere ikiye ayrılır. Güne şten gelen enerjiyi kullanarak algılama yapılıyorsa o uzaktan algılamaya pasif enerjili uzaktan algılama denir (Güne ş). O uydudan veya o cismin kendisinin enerji olu şturup, gidip kar şıda algılayaca ğı cisme çarpıp tekrar gelmesi aktif enerjili uzaktan algılama tekni ğidir (Radar ). Uzaktan algılama için analog veriler (foto ğraflar) ile sayısal veriler (uydudan alınan veriler) gerekir. Analog verilere standart foto ğraflar ve hava foto ğrafları örnek verilebilir. Sayısal verilere ise uydudan elde edilen veya sayısallaştırılan foto ğraflar örnek verilebilir. 4 2.1. Uzaktan Algılamanın Kullanım Alanları • Jeoloji • Orman • Maden • Ziraat • Çevre • Askeri • İnşaat • Arkeoloji • Şehir ve bölge planlama 5 3. UZAKTAN ALGILAMA PROJES İN İN GENEL A ŞAMALARI 1) Problemin Tanımlanması a) Kriter; maden yata ğı için m i çal ı şılacak, mühendislik jeolojisi için mi (sıvıla şma, oturma, çökme, … ara ştırılması) çalı şılacak, genel jeolojik hatların tespitinde mi kullanılacak, ziraat alanı için mi çalı şılacak bu amaçlara göre tespit edilip kriterler belirlenir. b) Hipotezin belirlenmesi; % kaç do ğruluk oranında yapılabilirli ği çıkan sonucuna göre tespit edilir ve karar verilir. 2) Veri Toplama a) Harita toplama; MTA, DS İ, … den literatür ara ştırılması yapılarak ilgili harita alımı yapılır b) Haritaların sayısalla ştırılması c) Uydu görüntüsü sa ğlama 3) Kullanılacak görüntü i şleme sisteminin seçimi a) Yazım seçimi; kullanaca ğımız bilgisayar programını, yazılımı, projemizin büyüklü ğüne ve gereksinimine göre belirleriz b) Donanım seçimi; bilgisayarımız yapılacak i şin gerektirdi ği yazılımı kar şılayacak kapasitede olmalı 4) İstatistiksel veri elde etme a) Görüntünün iyi duruma getirilmesi i şlemleridir. b) Tek boyutlu ve çok boyutlu istatistik veri elde etme i şlemleri ( uydu görüntüsünün aritmetik ortalaması, standart sapma, mod, medyan, …. vb.) 5) İlk görüntü elde etme: Görüntünün kalitesi de ğerlendirilir 6) İşlem öncesi düzeltmeler a) Radyometrik düzeltme b) Geometrik düzeltme; uydu üzerine koordinatların yerle ştirilmesi 7) Görüntü iyile ştirme a) Kontrast düzeltme b) Çizgisellik veya sınır ortaya çıkarılması 6 8) Görüntünün yorumlanması a) Probleme göre kriterlerin konulması b) E ğitimsiz sınıflama c) E ğitimli sınıflama d) Do ğrulu ğun sınanması 9) GIS (CBS) ortamında veri dönü ştürme: Bilgilerin haritaya çevrilmesi yapılır a) Elde edilen bilginin Raster veya Vektör olarak dönü şümünün yapılması; raster resim formatındadır ve piksel bazında veri verir, vektör ise çizgiselseldir. b) Gerekli sorgulamanın yapılması 10) Sonuca varılması ve problemin çözülmesi: İşin ba şında ortaya konan hipotezin Kabul veya Red edilmesi. 7 4. CO ĞRAF İK B İLG İ S İSTEM İ Co ğrafi bilgi sistemleri (CBS), mekansal verilerin toplandı ğı, görüntülendi ği, analiz edildi ği, grafik ve veri tabanı bilgilerinin ili şkisel olarak kullanılabildi ği, istenen bilgiye sorgulama yoluyla eri şimin sa ğlandı ğı bilgisayar destekli sistemlerdir. CBS, nesneleri ve olayları görüntülemek, analiz etmek, i şlemek, sorgulamak ve haritalamak için tüm araçları içermektedir. CBS’in en önemli bile şenleri; donanım, yazılım, veri, organizasyon ve personeldir. Co ğrafi Bilgi Sistemlerinde sayısız katman sanal olarak üst üste getirilmekte, bir biri ile entegre biçimde kullanılabilmekte ve analiz edilebilmektedir. Co ğrafi Bilgi Sistemlerinin Bazı Kullanım Alanları: • Çevre yönetimi • Güvenlik-suç takibi • Havza yönetimi • Ula şım planlaması • Uygun yer seçimi • Çok kriterli karar verme • Kazı-dolgu çalı şmaları • Akıllı harita üretimi • Alan planlaması • Envanter çalı şmaları • İzleme, senaryo ve trend analizleri • ÇED projeleri • Kirlilik modellemesi • Üç boyutlu arazi modelleme • UZAKTAN ALGILAMA • Araç takibi • MIS ve SCADA Entegrasyonu • Deprem hasar analizleri • Vergi takibi vb. 8 5. JEOLOJiK TOPOGRAF İK HAR İTALARIN SAYISAL ORTAMA AKTARILMASI 5.1. Projeksiyon tanımlama: Scanner ile taranmı ş ka ğıt ortamdaki haritalar TIF, JPEG, GIF, BMP, . ..vb image formatında kayıt edilir. Image formatındaki verileri sayısalla ştırmaya ba şlamadan önce dünya koordinat sistemine göre tanımlamaları yapılır. Haritaların rektifikasyon i şlemleri için en gerekli olan veri referans koordinat de ğerleri ve bu noktaların harita üzerindeki konumlarının belirlenmesidir. Bu referans noktalardan en az dört tane olmak zorundadır. ArcGIS programının image, grid, tin,.. .,vb formatındaki verilerin projeksiyon, datum ve zon tanımlamaları ArcCatalog kısmından yapılır. Fakat shapefile formatındaki shp, dxl; tyr, e00,..., vb vektörel yerlerin rektifikasyon i şlemlerinin projeksiyon, datum ve zone tanımlamaları ArcToolbox kısmından yapılır. Bütün yerlerin kontrol noktaları yani referans noktaların konum ve de ğerlerinin girilme i şlemi ArcMap kısmında yapılır. Açılan pencereden sol kısımdaki dizin yapısından yola çıkarak raster dosyası bulunur. Aynı zamanda açılan bu pencere üzerinden dosyaların düzenlenmesi ve vektörel dosyaların tanımlanma i şlemleri de gerçekle ştirilir. 9 ArcCatalog penceresi üzerinde raster data üzerine gelinerek sa ğ click yapılarak properties komutu seçilir. Açılan pencereden Spatial Reference kısmından edit komutu seçilir. Aynı pencerede Projection kısmında Undefined komutu yazar. Bu kısımda tanımlayaca ğımız projeksiyonun özellikleri yer alır. Edit komutuna basılıp açılan pencereden Select komutuna basılarak Coordinate Systems penceresi açılır. Daha sonra bu pencereden Projected Coordinate Systems dizini click edilerek projeksiyon sistemi açılır. 10 Bu projeksiyon sistemlerinden Harita Genel Komutanlı ğının kullandı ğı UTM sistemi seçilir. Datum olarak da WGS 84 seçilir. Paflanın Zonu seçilerek Add butonuna basılır. Açılan pencerede seçilen projeksiyon sisteminin özellikleri gösterilir. Herhangi bir hata yapıldı ğında aynı pencere üzerinden Modify butonuna basarak bir önceki pencereye dönerek düzeltme yapabilirsiniz. 11 Projeksiyon tanımlaması bittikten sonra Apply, ardından da OK butonuna basılarak projeksiyon tanımlama i şlemi tamamlanmı ş olur. Bundan sonraki i şlem ArcMap ortamında raster verinin rektifikasyon i şlemidir. Vektörel verilerin projeksiyon tanımlama i şlemi yukarıda belirtildi ği gibi ArcGIS programında ArcToolbox kısmında gerçekle ştirilir. Yine Start / Programs / ArcGIS / ArcToolbox. / Enter ile i şlem ba şlatılır. Açılan pencereden Data Management Tools / Projections / Deline Projection Wizard (shapefiles, geodatabase) komutuna click edilir. Açılan pencereden dosya seçilerek OK butonuna daha sonra da Next butonuna basılır. Açılan pencereden Select Coordinate System butonuna basılarak yukarıda anlatılan i şlemler yapılarak sırayla Next ve Finish yapılarak projeksiyon tanımlamaları tamamlanmı ş olur. 12 5.2. Rektifikasyon i şlemi: Bundan sonraki işlem raster dataların rektifiye edilme i şlemidir. Raster veya vektörel dataların rektifiye i şlemleri ArcMap’de gerçekle ştirilir. Start / Programs / ArcGIS / ArcMap / Enter ile program ba şlatılır. Açılan pencereden OK butonuna basılarak yeni bir sayfa açılmı ş olur. Daha sonra Add Theme butonuna basılarak açılan pencereden raster data seçilir ve Add butonuna basılır. Daha sonra OK’ye basılarak raster datanın görüntülenmesi sa ğlanır. Açılan pencereden rektifikasyon i şlemi için View / Toolhars / Georeferencing / Enter click edilir. ArcGIS programında rektifiye i şlemlerinde, daha önceden rektifiye edilmi ş bir haritadan belirtilecek referans noktalar i şaretlenerek de yapılabilir. 13 Harita uzerindeki gridlerin kesi şti ği noktalar mümkün mertebede zoom’lanır. Zoom’lama i şlemlerini ana menü üzerindeki sembolleri kullanılarak da yapılabilir. Bu i şlemlerden sonra rektifiye için gerekli olan kontrol noktaları Zoom’lanarak üzerlerine Control Points sembolü ile double dick edilir. Fakat bundan önce mutlaka View Link Table sembolü click edilerek Link Table penceresinin açılması sa ğlanır. Açılan Link Table penceresindeki Auto Adjust komutu click halden kaldırılarak pasif duruma getirilir. Buradaki amaç RMS de ğerlerinin ve geometrik düzeltmenin kontrol noktalarının tamamı girildikten sonra hesaplanmasıdır. 14 Kontrol noktası raster data Uzerinde belirlendikçe Link Table penceresinde Source ve Map de ğerleri yer alır. Buradaki X Map ve Y Map grubunda yer alan de ğerler içine click edilerek gerçek de ğerler girilir ve Enter’a basılır. De ğerler girildikten sonra ikinci kontrol noktası raster data üzerinden belirlenir ve Link Table penceresindeki Link grubunda kontrol noktaları s ıralanır. Bir raster data’yı rektifiye etmek için bu şekilde en az 4 (dört) nokta girilmelidir. Tüm kontrol noktaları girildikten sonra Auto Adjust komutu aktif hale getirilerek hem geometrik hem de RMS de ğerleri hesaplatılır. RMS de ğerlerinin hassas bir rektifikasyon i şlemi için 1 (bir) de ğerinin altında olması gerekir. Rektifikasyon i şleminde RMS de ğerleri istenilen de ğere yakın veya tam çıktı ğı zaman raster data Georeferencing menüsü click edilerek buradan sırayla Update Display, Update Georeferencing ve Rectify komutları click edilir. Rectify komutu ile de kayıt edilir. Bundan sonra sayısalla ştırma i şlemine geçilir. 15 5.3. Sayısalla ştırma i şlemi: Rektifiye edilmi ş raster data’nın sayısalla ştırılmasında ilk i şlem olarak raster data üzerinde yer alan vektörel verilerin katman olarak tanımlanmasına geçilir. Yine burada unutmadan söylemek gerekir ki olu şturulacak katmanlarında projeksiyon tanımlamalarının mutlaka yapılması gerekir. Aksi takdirde katman eklemelerinde program tarafından hata mesajı verilir. Daha da önemlisi di ğer programlara, katman ve projelere nakilinde çakı şma hatası verir. 16 5.4. Katmanlarm tanımlanması: Bu çalı şma i şlemi ArcCatalog kısmında yapılır. Yine ArcCatalog programı Start / Programs / ArcGIS / ArcCatalog / Enter ile çalı ştırılır. Burada unutmadan söylemek gerekirse ArcGIS programındaki ana bölüm olarak tabir edebilece ğimiz bir çok fonksiyonu gerçekle ştirdi ğimiz ArcMap kısmında otomatik olarak ana menü üzerindeki ArcCatalog sembolü click edilerek ula şılabilir. Aynı özellik ArcGIS programının di ğer kısımlarındaki ArcCatalog, ArcToolbox menüsü üzerinde de vardır. Di ğer kısımlara geçmelerde kısayol olarak kullanılır. ArcMap sembolü , Arc Toolbox sembolü , ArcCatalog sembolü bu şekildedir. Açılan ArcCatalog penceresi üzerinde raster data ile alakalı katmanların tanımlanmasına geçilir. ArcCatalog üzerinde proje dizini click edilir ve aynı dizin üzeride sa ğ click edilerek katmanların tanımlanmasına geçilir. Sa ğ click New / Shapefile 17 Burada katman adı (name) kutusuna ilk olarak girilir. En önemli olanı Feature Type kutusuna katmanın GIS sınırları içersindeki vektör türü seçilir. Proje ile ilgili projeksiyon, rektifiye, katman tanımlama, ...., vs i şlemler tamamlandıktan sonra ArcGIS programının ArcMap kısmına geçilir. Start / Programs / ArcGIS / ArcMap / Enter veya ArcCatalog’dan sembolü tıklanarak program açılır. ArcMap bölümü GIS çalı şmalarında a ğırlıklı olarak vektör i şlemlerinin yapıldı ğı kısımdır. Açılan menüden Add Theme sembolü seçilerek rektifiye edilmi ş olan raster data da dahil tüm shapefile’lar tek tek veya hepsi seçilerek Add butonuna basılır. 18 ArcMap penceresini kısaca tanıtmak gerekirse sol sütunda proje ile alakalı katmanlar yer alır. Sa ğ kısımda ise harita ile ilgili i şlemler yapılır. Sa ğ alt kö şede imlecin bulundu ğu her noktanın co ğrafi koordinatını belirtir. Sayısallaştırma çalı şması için gerekli katmanlar eklendikten sonra ArcMap programından View / Toolbars / Editor fonksiyonu aktif hale getirilir. Editor menüsünden Start Editing komutu seçilir. Yine aynı menüden Target komutu click edildi ği zaman çalı şma sayfasının sol kısmında yer alan katmanlar yer alır. Bu katmanlar içersinden sayısalla ştırma yapaca ğımız katman click edilir. İlgili katman seçildikten sonra Editor menüsünden kalem şekli üzerine click edilerek ba şlanır. Topografik haritaların çiziminde kontur üzerine ne kadar sık aralıklarla click atılırsa yapılan sayısalla ştırma çalı şması da o kadar hassas olur. Yanlı ş bir noktaya click yaptı ğınızda nokta üzerine gelip Control + Z veya Sa ğ click Delete Vertex komutları kullanılarak bir önceki noktaya dönülebilir. Konturun tamamı çizildikten sonra son nokta üzerine Double click yapılarak çalı şma tamamlanmı ş olur. Çalı şmaların elektrik kesintisi, program kilitlenmesi,...,vs sorunlardan dolayı kaybolmaması için sık sık kayıt yapılması gerekir. Aralıklarla Editor menüsünden Stop Editing komutu seçilir. 19 5.5 Veritabanı olu şturulması: Sayısallaştırma i şlemi tamamlanan vektörel verilere yönelik nitelik tabloları olu şturulur. Bu tablolarda vektörel verilere ait sözel, sayısal, image, video,....,vb her türlü verilen veritabanlarına aktarılabilir. Aktarma i şlemi için öncelikle veri tablolarında veri ba şlıkları olu şturulur. Örne ğin bir topografik haritadaki konturların z de ğerleri girilecekse veritabanı ba şlı ğı bu niteli ği temsil edecek bir isim girilmelidir (value, z,…, vb). ArcGIS programında katmanların veritabanları ArcMap kısmında olu şturulur. Yine ilgili katman ArcMap ortamında açılır. Katmanların yer aldı ğı kısımda ilgili katman seçili iken sa ğ click Open Attribute Table komutu click edilir. Kar şımıza Excel programım andıran bir sayfa açılır. Artık açılan veritabanı sayfasına sadece bu katman ile ilgili co ğrafi veriler girilebilir. Her katmanın kendine özgü ayrı ayrı veritabanları olu şturulur. İlk a şamada girilecek verinin tablo ba şlık adı ve en önemlisi veri türünün belirlenmesidir. Veritabanı sayfasından Options komutu click edilerek açılan komut seçeneklerinden Add Field komutu click edilir. Kar şımıza girilecek veriler ile ilgili Name, Type, Field Properties, width sorularının yer aldı ğı bir pencere açılır. Bu pencerede gerekli bilgiler girildikten sonra OK tu şuna basılır. Bu i şlemden sonra veritabanına ilgili veri kolonu eklenmi ştir. 20 5.6. Co ğrafi Verilerin Girilmesi: Bir katman içersinde yer alan vektörel verilerin her birine ait veritabanında bir veri satırı mevcuttur. Bu veri satırları yalnızca bir kalınan içersinde bir objeye aittir. Sadece bu objeye özgü olan nitelikler bu satıra yazılabilir. Verilen girilecek olan obje öncelikle ArcMap ortamında sayısal harita üzerinden seçilir. Seçili durumdaki objeye ait olan veritabanı satırı da aynı anda veritabanında da seçilmi ş olur. Böylelikle ilgili objeye ait veritabanı bulunmu ş olur. ArcMap ortamında veritabanı olu şturulacak katmanın Editor menüsünden Start Editing yapılır. Daha sonra ilgili katmanın veritabanı girilir. Seçili haldeki katmana sa ğ click Open Attribute Tablo komutu seçilir. Daha sonra harita üzerinden Editor menüsündeki Edit butonuna basılarak z de ğerinin girilece ği kontur seçilir. Daha sonra value (kontur katmanı için z de ğeri) kolunu kutusuna click yapılarak de ğer girilir ve Enter tu şuna basılır. Bu şekilde hem veritabanından hem de sayısal harita üzerinden objeler seçilebilir. Yeni veriler girildikten sonra yine Editor menüsünden Stop Editing yaparak i şlemlerin kayıt edilmesi sa ğlanır. 21 5.7. Üç Boyutlu (3D) Model Olu şturma: Co ğrafi Bilgi Sistemlerde yapılan çalı şmalarda hem 2 boyutlu hem de 3 boyutlu modeller üretilebilmektedir. 3 boyutlu model olu şturulmasında ana proses gerçek topografik görüntünün esas alınmasıdır. Bunun içinde topografik haritalarda yer alan E ş Yükselti E ğrileri GIS ortamına aktarılır. Veritabanlarına girilen E ş Yükselti E ğrilerine ait z de ğerleri referans alınarak bu de ğerler enterpolasyon yöntemi ile bir TIN dosyası olu şturulur. ArcGIS programında 3D model i şlemlerinin yo ğun olarak yapıldı ğı bölüm ArcScene bölümüdür. Start / Programa / AreGJS / ArcScene / Enter ile program açılır. Açılan ArcScene programının tüm fonksiyonları 3D model i şlemleri ile ilgilidir. Yine ArcScene ana menüsü üzerinde yer alan Add Theme komutu ile e ş yükselti katmanı eklenir. Sonra 3D Analyst menüsünden Create / Modify TIN / Create TIN From Features komutuna click yapılır. 22 Sonuçta TIN görüntüsü elde edilir. 23 6. Antalya Sahilinden Alınan Numunelerin Tablosu Antalya Körfezi Plajları Sedimentleri ArkaPlaj-BKoordinatlar Koordinatlar Çakıl A ğır Cu Pb Zn Ni Co Mn Fe V Cr Ba Ti Örnek No Kuzey Do ğu (>2mm)mineral(ppm) (ppm)(ppm)(ppm) (ppm) (ppm) (%) (ppm) (ppm) (ppm) (%) der dak san der dak san (%) (%) ° ' " ° ' " ANT- P 24 156 36 18 02 30 9 04 0 0,1 11 4 28 321 16 542 2,1 42 153 52 0,113 152 36 18 49 30 11 O7 0,4 15 149 36 18 57 30 14 49 0,3 16 143 36 18 57 30 15 48 2 1,4 16 3 30 211 12 501 1,9 46 137 45 0,131 132 36 17 40 30 19 54 8 128 36 16 47 30 23 25 0 8 6 <3 22 72 7 621 1,8 54 259 59 0,169 126 36 16 27 30 24 31 11 139 36 18 29 30 27 52 0 3,8 10 7 35 58 7 529 2 54 80 85 0,292 134 36 23 55 30 28 29 3 2,2 10 5 29 47 6 688 1,7 43 75 71 0,198 113 36 25 05 30 28 57 8 ANT-P 25 110 36 29 44 30 31 52 18 1,7 7 <3 11 88 6 246 0,9 28 115 18 0,056 23 24 Antalya Körfezi Plajları Sedimentleri ArkaPlaj-BKoordinatlar Koordinatlar Çakıl A ğır Cu Pb Zn Ni Co Mn Fe V Cr Ba Ti Örnek No Kuzey Do ğu (>2mm)mineral(ppm) (ppm)(ppm)(ppm) (ppm) (ppm) (%) (ppm) (ppm) (ppm) (%) der dak san der dak san (%) (%) ° ' " ° ' " ANT-0 25 124 36 31 43 30 33 O8 0 86 8 <3 195 239 70 1961 13 848 299306 1,324 108 36 33 18 30 34 O8 2 7,6 103 36 34 36 30 35 10 4 0,1 9 3 27 11 6 729 1,5 37 18 49 0,177 118 36 35 36 30 35 32 60 1,6 98 36 36 11 30 34 O4 5 0,1 11 3 29 17 4 644 1,5 37 86 45 0,154 96 36 39 41 30 33 40 20 91 36 42 39 30 34 18 3 7,6 87 36 43 58 30 33 56 0 0,2 7 4 21 19 4 509 1,1 25 14 51 0,092 83 36 45 13 30 34 O8 6 0,7 5 3 16 12 3 487 0,8 22 20 39 0,074 79 36 47 58 30 34 38 0 0,1 5 4 14 8 2 292 0,7 15 36 27 0,049 76 36 51 03 30 37 24 4 0,3 8 <3 15 62 5 472 1 27 84 33 0,083 74 36 51 13 30 37 38 1 3,6 70 36 51 45 30 38 26 1 5,4 17 3 44 212 13 695 2,1 53 183 67 0,167 68 36 52 19 30 39 18 1 11 64 36 52 48 30 39 34 49 2,1 13 <3 23 73 7 581 1,3 35 102 51 0,108 61 36 51 00 30 49 46 8 9 57 36 51 16 30 53 24 0 2,4 8 4 30 48 5 484 1,5 39 111 101 0,111 53 36 51 23 30 55 42 1 6 24 25 Antalya Körfezi Plajları Sedimentleri ArkaPlaj-BKoordinatlar Koordinatlar Çakıl A ğır Cu Pb Zn Ni Co Mn Fe V Cr Ba Ti Örnek No Kuzey Do ğu (>2mm)mineral(ppm) (ppm)(ppm)(ppm) (ppm) (ppm) (%) (ppm) (ppm) (ppm) (%) der dak san der dak san (%) (%) ° ' " ° ' " ANT- O 26 49 36 51 33 31 0,06 29 1 4 <3 24 40 5 372 1,5 36 158 42 0,113 46 36 50 10 31 O8 O4 0 0,3 5 <3 28 31 4 320 1,2 25 104 57 0,071 44 36 50 00 31 O9 O5 0 6 41 36 49 51 31 11 23 0 0,2 6 3 25 35 4 321 1,3 28 106 69 0,079 39 36 49 28 31 13 29 0 36 36 48 21 31 20 47 0 0,2 3 <3 11 16 2 433 0,8 20 76 44 0,057 33 36 47 54 31 21 57 0 2,3 5 5 16 17 3 271 0,8 19 57 58 0,045 30 36 45 10 31 27 O5 0 1,4 26 36 44 36 31 28 59 0 0,5 4 <3 12 15 2 353 0,8 19 83 37 0,056 25 26 7. YAPILAN İŞLEMLER: 1) Çalı şılan bölgenin (Antalya) 1/100.000’lik topografik haritaları temin edildi. Bunlar O24-O25-O26 ve P24-P25 1/100.000’lik topografik haritalarıdır. 2) Elde edilen bu topografik haritalar bilgisayar ortamında görüntülenebilmesi için öncelikle TIFF formatında tarandı. 3) Çalı şılacak bilgisayar programı temin edildi. Arc GIS kullanılan programın adıdır. 27 4) Topografik haritalar çalı şılan bilgisayar programına import edildi. 5) Topografik haritalar dünya koordinat sistemine oturtuldu 28 6) Çalı şılacak bölgenin uydu görüntüleri sa ğlandı 7) Uydu görüntüleri bilgisayar programına import edildi 29 8) Uydu görüntüleri dünya koordinat sistemine oturtuldu (rektifiye edildi). 9) Topografik haritaları mozaik yapıldı 30 10) Topografik haritaların sayısalla ştırılması yapıldı 11) Sayısallaştırılmı ş paftaların veri tabanları olu şturuldu (yükseklik modeli). 31 12) Sayısal yükseklik modeli olu şturuldu (DEM: Digital Elevation Model) 13) Aspect (bakı) haritaları olu şturuldu. 32 14) Slope (e ğim) haritaları olu şturuldu. 33 15) Shading (gölgeleme) haritaları olu şturuldu. 16) Bölgenin TIN (Triangulated Irregular Network) haritaları yapıldı. 34 17) Numunelerin kendine has TIN haritaları yapıldı ÇAKIL YÜZDES İ: A ĞIR M İNERAL YÜZDES İ: 35 Cu ppm: Pb ppm: 36 Zn ppm: Ni ppm: 37 Co ppm: Mn ppm: 38 Fe YÜZDES İ: V ppm: 39 Cr ppm: Ba ppm: 40 Ti YÜZDES İ: 41 18) Üç boyutlu görüntüler elde edildi 42 19) Üç boyutlu görüntülerin üzerine numunelere ait veriler oturtuldu. 43 44 8. GENEL CBS VE UA TER İMLER İ BAND: Elektromanyetik enerji yayılımında herhangi bir dalga boyu aralı ğını belirtmek için kullanılan terimdir. DEM / Digital Elevation Model (Sayısal Arazi Modeli): Yüzey yüksekliklerinin bilgisayar ortamında modellenmi ş gösterimidir. DIGITIZE (sayısalla ştırma): Analog veriyi dijital/sayısal veriye dönü ştürme işlemidir. GEOREFERENC İNG (jeoreferanslama): Uydu görüntülerini ya da raster verilerini yer kontrol noktaları yardımıyla seçilen koordinat sistemi ve harita projeksiyonuna göre do ğru konumuna getirme i şlemidir. IMAGE (imaj): Mekansal bilgi içerir ve analog ya da dijital formatta bulunabilir. LAYER (katman): Görüntüleme i şlemi sırasında kullanılan, birbirinden ba ğımsız olarak düzenlenen raster/resim, vektör ve CAD nesnelerinden olu şur. MAP PROJECTION (harita projeksiyonu): Yuvarlak bir yüzeyi düzlem üzerinde gösterebilmeye yarayan matematiksel dönü şümdür. RASTER OR RASTER OBJECT (resim ya da resim nesnesi): İki boyutlu dizindeki bir veri tipini tanımlayan numaralarla ifade edilen resim nesnesidir. RECTIFICATION (düzeltme/rektifikasyon): bir raster/resim ya da vektör nesnesindeki geometrik bozulmaların giderilmesidir. RESOLUTION (çözünürlük): Bir raster/resim üzerindeki detay seviyesidir. VEKTOR (vektör): Co ğrafi Bilgi Sistemleri’nde kullanılan temel nesne tiplerinden biridir. Nokta, çizgi, poligon ana elemanlarından olu şur. Herhangi bir raster/resim nesnesi sayısalla ştırıldı ğında elde edilen nesnedir. 45 9. KAYNAKLAR 1. Uzaktan Algılama (HAT) 2. Co ğrafi Bilgi Sistemleri (HAT) 3. Uzaktan Algılamada Temel Kavramlar (Atila SESÖREN 1999) 4. Uzaktan Algılama Ders Notları (Prof.Dr.Do ğan Aydal) 5. ArcInfo 8 Building a Geodatabase (Andrew MacDonald) 6. Using ArcGIS Geostatistical Analyst (Kevin Johnston, Jay M. Ver Hoef, Konstantin Krivoruchko, and Neil Lucas) 7. Using ArcGIS 3D Analyst (Bob Booth) 46 10. TE ŞEKKÜR Çalı şmamda desteklerini esirgemeyen Jeoloji Mühendisleri İpek TA ŞDELEN ve Ali USLU’ya ve bana olan büyük katkılarından dolayı de ğerli Hocam Prof.Dr. Do ğan AYDAL’a çok te şekkür eder, saygılarımı sunarım.