Fiziksel jeoloji Jeolojiye Giriş - 3 Su ve Rüzgar Erozyonu • Toprağın su ve rüzgar tarafından uzaklaştırılması; çoğunlukla ormanların yok olması yada düzensiz tarım yüzünden çölleşmeyle sonuçlanır 77Şiddetli Toprak Erozyonuna Örnekler Şiddetli Toprak Erozyonuna Örnekler 78Karakteristik fosil Ammonitler…İz fosil (dinozor ayak izi) Fosilleşmiş ağaç gövdesiDünyanın OluşumuDünyamız Dünyamız Gezegenler GezegenlerBuradayız!Ünlü Alman filozofu Immanuel Kant tarafından 1755 de ortaya atılan bu teoriye göre güneş sistemi dönerek hareket eden gaz ve toz bulutlarının yoğunlaşması ile oluşmuştur. Son yıllarda bilhassa astronomlar tarafından elde edilen bulgular bu eski teoriyi yeniden gündeme getirmiştir. Buna göre güneş sistemini oluşturan gaz ve bulutlar yavaşça dönerken gravite etkisi ile büzüşmüş, bu büzüşme dönme hızını arttırmış, bu hızlı dönme ise bulutların yassılarak bir disk şekline gelmesine neden olmuştur. Aşağıdaki şekillerde bu evrim sırası ile gösterilmiştir. Dünyanın Oluşumu – Büyük Patlama ve Nebula Teorisi Başlangıçta saçılmış, kabaca küresel biçimli, yavaşça dönen nebula büzüşmeye başlamıştır Büzüşme ve dönme sonucunda düz, hızlı dönen bir disk gelişmiştir. Merkezde yoğunlaşan malzeme proto Güneşi oluşturacaktır.Dünyanın Oluşumu – Büyük Patlama ve Nebula Teorisi Gaz ve kül parçacıkları birbirine çarparak birbirlerine yapışmaya başlamışlardır Çarpışarak yapışan parçalar giderek büyümüş ve neticede gezegenler meydana gelmiştirGüneş Sistemimiz Güneş Sistemimiz Kayalık (İç) Gezegenler Gazsı (Dış) Gezegenler Güneşe yakın ve uzak yörüngeye sahip gezegenler farklı yapıdadırlar. Güneşe yakın olan iç gezegenler (Merkür, Venüs, Dünya ve Mars) küçük ve kayalıktır. Bunlar güneşe yakın olduklarından içlerindeki gazlar uçarak ayrılmış geriye yoğun malzeme kalmıştır. İç gezegenlerden kaçan uçucu maddeler dış gezegenler (Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün) tarafından tutulmuştur. Bu gezegenler son derece iri olup kayalık benzeri bir çekirdeğe ve başlıca helyum ve hidrojenden oluşan bir dış kesime sahiptirler. Bir dış gezegen olan Plüto ise güneşten en uzak yörüngeye sahip olmasına rağmen donmuş gaz, buz ve kaya karışımından oluşmaktadır.Kayaç İçeren (İç) Gezegenler • Küçük boyutlu ve güneşe en yakın • Katı yüzeye sahiptir • Yoğun mineraller içerir MarsGazsı (Dış) Gezegenler • Büyük boyutlu, güneşe en uzak • Gazsı yüzey, sıvı/katı çekirdek. Satürn• Jeoloji nedir? – Jeoloji yerin alt sistemlerini inceleyen bilim dalıdır. Bunlar; – Atmosfer – Biyosfer – Hidrosfer – Litosfer – Manto – Çekirdek Yeryuvarı YeryuvarıYerin İç YapısıKabuk boyunca sondaj!Kabuk • Manto üzerinde yüzer konumda bulunur • Çünkü daha az yoğunluğa sahiptir • Yüzer konumlu kabuk aşağı doğru hareket eder • Kabuk yukarı doğru itilir. • Kuvvetlerdeki bu denge durumuna izostasi denir Bölüm Bölüm 2 2: : Yeryuvarının Özellikleri Yeryuvarının Özellikleri Bölüm Bölüm 2 2: : Yeryuvarının Özellikleri Yeryuvarının ÖzellikleriYer içinin alt bölümleri Bu üç ana tabakanın alt bölümleri de vardır. Kabuk; OKYANUSAL KABUK (kahverengi) KITASAL KABUK (yeşil). Okyanusal kabuk (8-10 km) incedir, yoğundur ve Okyanusal havzaların altında (mavi) bulunur. Kıtasal kabuk daha kalındır (20-70 km), düşük yoğunluktadır ve kıtaların büyük bölümünü oluşturur. Kabuk mantonun en üst bölümü üzerinde bulunur. • Litosfer – kabuk ile mantonun en üst bölümünü içerir • Astenosfer – mantonun üst bölümünü içerir Litosfer ve Manto Litosfer ve Manto Sial ve Sima grubu Sial ve Sima grubu kayalar! kayalar!Yeryuvarının Fiziksel Özellikleri • Yoğunluk • Sismik dalgaların yayılımı • Basınç • Sıcaklık • Derinlik Pangea Kıtaların Ayrılması195 milyon yıl önce94 milyon yıl önceGünümüzPlummer et al 2003 Kıtaların AyrılmasıGelecek… 50 milyon yıl sonra2) Jeolojinin Tarihçesi ? Eski görüşler ? Katastrofizm ? Modern jeolojinin doğusu Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye GirişJeolojinin Öncüleri Robert Hooke Nicola Steno James Hutton William Smith 1600 1650 1700 1750 1800 1850Jeolojinin Öncüleri Robert Hooke Nicola Steno James Hutton William Smith Charles Lyell 1600 1650 1700 1750 1800 1850 1900Nicola Steno – 1638 - 1686 1669-Niels Stensen (Steno) Forerunner adlı makalesi, Tuscany bölgesinin jeolojik kesitlerini içerir, sedimanların yatay tabakalar halinde çökeldiğini ortaya koyana önemli gözlemler vardır. Robert Hooke (1635-1703) 1668-Robert Hooke Royal Society’de yaptığı sunumda depremleri, oluşumlarını, fosillerin bulunuşunu ve taşların içinde oluşumunu anlatmı, kilisenin etkisinde kalarak oluşan görüşlere karşı çıkmıştır William Smith (1769-1839) 1815-çoğunlukla fosiller ve bunların tanınması ile ilgilenmiştir, İnşaat Müh. William Smith İngiltere, Galler ve İskoçya’nın büyük bir bölümünün jeoloji haritasını hazırlamıştır. Bu şu ana kadar yapılan en büyük alana ait jeolojik haritadır. Dört yıl sonra, Smith tutuklanarak hapse gönderilmiştir. 3) Bilimsel Çalışmanın Doğası ? Hipotez ? Teori ? Bilimsel yöntem Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye GirişBilimsel Çalışmanın Doğası Dört temel adım: 1) Verilerin toplanması (gözlem/ölçüm) 2) Hipotez geliştirilmesi (bir yada daha çok) 3) Hipotezin test edilmesi 4) kabul/düzenleme/redGezegen Olarak Yeryuvarı ? Güneş çevresinde 365 gün 5.48’46’’ ? Güneşe en yakın 3 Ocak-146.4 milyon km ? Güneşe en uzak 4 Temmuz-151.2 milyon km ? Ortalama uzaklık 150 milyon km ? Güneşe en yakın iken hızı en fazla, en uzak olduğu zaman en az, ortalama 30 km/sn ? Şekli ve boyutları ? 16 YY Macellan tarafından yuvarlak olduğu savı ? Ekvatordaki yarıçapı 6378.4 km ? Kutuplardaki yarıçapı 6359.9 km Yeryuvarının Genel Özellikleri Yeryuvarının Genel Özellikleri Yeryuvarının Genel Özellikleri Yeryuvarının Genel Özellikleri4) Dünyaya Bakış ? Hidrosfer ? Atmosfer ? Biyosfer ? Katı Yerkabuğu Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye giriş Jeolojiye giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye giriş Jeolojiye girişDünyamız Dünyamız Gezegenler GezegenlerKayaç İçeren (İç) Gezegenler • Küçük boyutlu, güneşe en yakın. • Yüzeyleri katı. • Yoğun minerallerden oluşur. MarsH Hid idros rosfer fer ? Okyanuslar (en çok orana sahip) Yer yüzeyinin % 71’i ? Nehirler, göller, buzullar, yeraltı suları ? Atmosfer Dünyanın suyla kaplı alanları Dünyanın suyla kaplı alanlarıAtmos Atmosfer fer ? Güneş ısısı & UV ışınlardan korur ? Hava: enerji değişimine bağlı olarak Yer yüzeyi & atmosfer arasında Atmosfer & daha dış uzay arasında 95-100 km gazlar homojen 80 km’ye kadar en çok azot %78, oksijen %21, argon %0.934 ve karbondioksit % 0.033 Az miktarda H, metan, azoksit, ozon Büyük kentlerin üzerinde kükürtdioksit, azotdioksit ve amonyak Dünyanın yüzeyini çevreleyen hava tabakası Dünyanın yüzeyini çevreleyen hava tabakasıYerin atmosferi ince ve kırılgan bir tabakadır.Litosferi saran tabaka ATMOSFER’dir. Gazların bileşimi volkanik patlamalar ve bitki solunumu ile açığa çıkmaktadır.Volkanlardan çıkan gazlar ayrıca yeryüzünde okyanuslardaki suyun da oluşumuna yardım eder. HİDROSFER’in ilksel oluşumunu sağlar. Litosfer, Atmosfer ve Hidrosfer birlikte BİYOSFER’i oluşturur.Hipsografik Eğri ?Hipsografik eğri yerkabuğunun en yüksek noktası ile en derin noktası arasındaki hayali çizgidir. Bu çizgi üzerinde yerkabuğundaki değişik özelliklere sahip yüzey şekilleri bulunur. Toplam alandaki yüzdesiEn Dıştaki Katmanlar • Atmosfer – gazlar, Yer kütlesinin < % 0.01 • Hidrosfer – yeryüzünün % 71’ini kapsar • Biyosfer – Yeryüzüne yakın alanlardaki tüm süreçleri kapsarMexico Mexico Körfezi Körfezi • • Derin su önü Derin su önü • • Karmaşık Karmaşık jeoloji jeoloji • • Deniz tabanı Deniz tabanı afetleri afetleri Texas / Louisiana shelf Florida shelf Graphic: W. Bryant copyrightBi Biy yos osfer fer ? Yer yüzeyine yakın kesimlerde yoğunlaşmıştır ? Atmosfer, hidrosfer ve katı yer kabuğu ile yakın ilişkisi vardır Dünya üzerindeki tüm yaşam Dünya üzerindeki tüm yaşamKatı Yer Kabuğu Katı Yer Kabuğu ? Gezegenin geri kalanıBölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Yerin İçi kabuk manto çekirdek Okyanusal 0-6 km (“genç”, < 180 m.y.) Kıtasal 0-34 km (yaşlı, 3.8 b.y.kadar) Üst 34-670 km Alt 670-2900 km Dış (sıvı) 2900-5160 km İç (katı) 5160-6370 km 3 ana bölüm:Yerin İç YapısıKabuk boyunca sondaj!Yer içinin alt bölümleri Bu üç ana tabakanın alt bölümleri de vardır. Kabuk; OKYANUSAL KABUK (kahverengi) KITASAL KABUK (yeşil). Okyanusal kabuk (8-10 km) incedir, yoğundur ve Okyanusal havzaların altında (mavi) bulunur. Kıtasal kabuk daha kalındır (20-70 km), düşük yoğunluktadır ve kıtaların büyük bölümünü oluşturur. Kabuk mantonun en üst bölümü üzerinde bulunur. Yeryuvarının en dış kesimi jeolojik olarak en aktif bölgedir Depremler, volkanlar, dağ ve okyanus oluşumları gibi büyük jeolojik süreçler burada gelişir Üst mantonun bir bölümünü ve tüm kabuğu içerir. Bu bölge LİTOSFER (kayaç tabakası) olarak adlandırılır.Litosfer çok kuvvetli fakat kırılgan bir tabakadır. Yerin yaklaşık dış 100 km’lik bölümünü oluşturur. Kıtaların olduğu yerlerde daha kalın, okyanus tabanlarında Daha incedir. Litosferin altında ASTENOSFER bulunur (zayıf tabaka).Astenosfer Üst mantonun bölümüdür. Astenosfer sıcak, yumuşak ve plastik bir malzeme gibi davranır. Zayıftır, yavaş ve akıcıdır, henüş katılaşmaya yüz tutmuş kayaç içerir. Genellikle yer yüzeyinin 100 - 350 km altına kadar iner.Kabuk • Manto üzerinde yüzer konumda bulunur • Çünkü daha az yoğunluğa sahiptir • Yüzer konumlu kabuk aşağı doğru hareket eder • Kabuk yukarı doğru itilir. • Kuvvetlerdeki bu denge durumuna izostasi denir Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye GirişYer İçi • Izostasi – kabuk kendisini çevreleyen kabuksal materyallerle denge halindedir & manto üzerinde yüzer (floats) konumdadır.5) Yerin Dinamik Hareketleri ? Plaka tektoniği ? Plaka sınırları Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye GirişPla Plaka ka te tek ktoni toniği ği Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Yerin en dış katı kabuk kısmı olan litosfer, yumuşak özellikli astenosfer katının üzerinde hareket etmektedir. Yer mantosu yer içindeki ısıyı konveksiyon akımları ile açığa çıkartmakta ve yaymaktadır. Bu nedenle litosfer tabakası birçok büyük parçalara ayrılmakta ve konveksiyon akımlarının izlendiği manto üzerinde yavaşca hareket etmektedir. Pla Plaka ka sınırları sınırları Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş “plaka” olarak adlandırılan litosfere ait bu farklı parçaların kenarları/sınırları plaka sınırlarında buluşmaktadır. İki plaka arasında 3 tür hareket vardır : ? Konverjan (Yaklaşan) ? Diverjan (Uzaklaşan) ? TransformAfrika Plakası Arabistan Plakası Avrasya Plakası Anadolu Bloğu• 3 Tür Plaka SINIRI: – Diverjan, Konverjan, Transform Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş• Diverjan – plakalar birbirinden ayrılmakta, çoğunlukla okyanusal sırt ortalarında Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş• Konverjan – plakalar birbirne doğru hareket eder (3 farklı yakınlaşma: okyanusal- okyanusal, okyanus-kıta, ve kıta-kıta) Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş• Transform – plakalar birbirlerine göre farklı yönlerde hareket ederler Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş Bölüm Bölüm 1: 1: Jeolojiye Giriş Jeolojiye Giriş