Jeoformoloji Jeomorfoloji Bölüm 4 1 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları IV.3. Akarsuların Jenetik Sınıflandırılması Akarsular genelde şu şekilde sınıflandırılmaktadır: a) Konsekan akarsular (Consequent stream) b) Subsekan (Subsequent) c) Obsekan (Obsequent) d) Resekan (Resequent) e) İnsekan (Insequent) f) Superimpose/Binik (Superimposed) g) Antesedan (Antecedant) c: consekan akarsu2 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları s: subsekan akarsu, o: obsekan akarsu, r: resekan akarsu, i: insekan akarsu3 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Irmak, sırtları meydana getiren dayanıklı kayaçlardaki dar vadileri yararak su gediklerini oluşturur. Binik (superimposed) bir ırmağın oluşumu. Irmağın yatay/genç katmanları kazımaya başlaması. Yatay katmanın aşınmasıyla alttaki yapının yüzeye çıkması. su gediği 4 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Binik (superimposed) bir ırmağın oluşumu. 5 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Antesedan bir ırmağın oluşumu. IV.4. Drenaj (drainage) / Akaçlama Drenaj ağının örgülenme düzeni (tipi) topoğrafik eğim, kaya türü, yapısal özellikleri ve zaman tarafından belirlenir. Yeryüzü üzerinde çok çeşitli örgülenme düzeni gösteren drenaj tipleri gözlenir. Drenaj ağı örgülenmesi değişik nedenlerden dolayı bir akarsu havzası boyunca farklı özellikler sunabilir.6 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Dendritik drenaj Fay kontrollu (FF) Dendritik drenaj (C: clay, Ss: kumtaşı, dendritik drenaj (F: ince, C: iri dokulu) SC: kumlu kil) İnce dendritik drenaj İnce dendritik drenaj Dendritik-paralel drenaj Drenaj (drainage) / Akaçlama Tipleri 7 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Trellis drenaj Köşeli drenaj Köşeli drenaj Büküntülü drenaj Paralel drenaj Paralel drenaj8 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Kaba dendritik drenaj Karstik drenaj Karstik drenaj Işınsal drenaj Halkalı drenaj Işınsal-halkalı drenaj9 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Yelpaze drenaj Örgülü drenaj Menderesli drenaj Lagünel drenaj10 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları11 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları12 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları13 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Enine profiline göre vadi tipleri Enine profiline göre simetrik ve asimetrik olmak üzere iki tip vadi tipleri Simetrik vadiler14 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Asimetrik vadiler ve asimetrik vadilerin oluşumu Bir akarsu yatağının tek yönlü kayması (uniclinal shifting) Kuesta yörelerinde asimetrik vadi oluşumu15 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Kayaç sertliğine bağlı asimetrik vadi oluşumu Mendereslerin oluşturduğu asimetrik vadi16 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Bir yamacın aşırı yağış alması nedeniyle oluşan vadi asimetrisi Akarsu yatağı tipleri17 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Menderesli akarsu vadi tabanında oluşan yapılar ve çökeller18 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları19 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları20 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Yaygın/örgülü akarsu vadi tabanında oluşan yapılar ve çökeller21 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Bir ırmak kenarlarından taşıp taşkın oluşturduğunda, taşkın düzlü¤üne dökülen suyun hızı birden azalır, çünkü su geniş, sığ bir yaygı şeklinde dağıldığından akışa karşı daha büyük bir direnç gösterir. Hızdaki bu azalmaya karşılık, akarsu kanalının kenarları boyunca doğal setler (natural levee) olarak bilinen kumlu alüvyon tepecikleri çökelir Natural Levee oluşumu22 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Akarsu taraçalarının oluşumu. (a) Geniş bir taşkın düzlüğü bulunan bir ırmak. (b) Irmak aşağı doğru aşındırır ve daha aşağı bir düzeyde yeni bir taşkın düzlüğü meydana getirir. Eski, daha yüksekte duran taşkın düzlüğü kalıntıları ise akarsu taraçalarıdır. (c) Irmak aşağı doğru yeniden aşındırdığında başka bir akarsu taraçası düzeyi oluşur.23 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Akarsu taraçalarının oluşumu. A,B,C dolgu üzerinde gelişmiş dönemli (paired) terasların oluşumu. D, ana kaya üzerinde oluşmuş dönemli teras.24 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları A. Dönemsiz (unpaired) teras, B. Dönemsiz teras oluşumu.25 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları