Jeoformoloji Jeomorfoloji Bölüm 6 1 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları VI. KÜTLE HAREKETLERİ Ayrışma ile oluşmuş malzemenin veya kaya kütlelerinin yerçekiminin etkisiyle yamaçlardan aşağıya doğru yavaş veya hızlı bir şekilde kütlesel olarak yerdeğiştirme olayına kütle hareketi denir. Yamaç dengesinin bozulması kütle hareketlerinin oluşumunun en önemli nedenidir.2 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları KÜTLE HAREKETLERİNİ ETKİLEYEN ETMENLER Yamaç/şev üzerine etki eden yerçekimi kuvveti şevin dayanma kuvvetini aştığında şev yenilmesi (kütle hareketleri) olur. Şev duraylılığının sürmesine yardım eden kuvvetler şev malzemesinin dayanımı ve kohezyonunu, taneler arasındaki içsel sürtünme miktarını ve şevin dış desteğini kapsar. Bu etmenler birlikte bir şevin kesme dayanımını belirler. Şevin kesme dayanımı şev malzemesinin dayanımı ve kohezyonu, taneler arasındaki iç sürtünme miktarına ve şevin dış desteğine bağlıdır. Bu etmenler şev duraylılığını yükseltir. Yerçekimi kuvveti düşey yönde etki etmekle birlikte şeve paralel etkiyen bir bileşene sahiptir. Duraysızlığı arttıran bu kuvvet şevin kesme dayanımını aştığında şev yenilmesi olur.3 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Şevin kesme dayanımına karşı olan kuvvet yerçekimi kuvvetidir. Yerçekimi düşey yönde etki etmekle birlikte duraysızlığa yol açıp şeve paralel etkiyen bir bileşene sahiptir. Şev açısı ne kadar yüksek olursa şev’e paralel etkiyen kuvvet bileşeni o denli büyür ve kütle hareketi olma şansı da o denli artar. Çökme olmadan bir şevin dayanabildiği en yüksek açı duruş açısı / güvenlik açısı / doğal yığın açısı (a n g l e o f re p o s e ) dır . B u a ç ı d e ğ e ri n d e ş e v m a l z e m e s i n i n k e s m e d a y a n ı m ı i l e y e rç e k i m i k u v v e t i t a m o l a ra k d e n g e l e n i r . Pekişmemiş malzemelerde normalde duruş açısı 25° ile 40° arasında değişir. 40° den daha yüksek eğimli şevler genellikle günlenmemiş kayadan oluşur. Tüm şevler yeni koşullara sürekli uyarlandıkları anlamına gelen bir d i n a m i k d e n g e halindedir. Kütle hareketlerini bozucu ve genellikle yıkıcı bir olay olarak görme eğiliminde olsak bile bir şevin yeni koşullara uyarlanma yollarından biridir. Bir yamaçta bina ya da yol yapıldığı anda o şevin dengesi etkilenir. O halde belki de kütle hareketleriyle şev bu yeni koşullara ayak uydurmalıdır. Birçok etmen kütle hareketlerine neden olabilir: şev açısının değişmesi, malzemenin günlenmeyle zayıflaması, artan su kapsamı, bitki örtüsünde değişimler ve aşırı yüklenme gibi. Şev Açısı Şev açısı, genellikle kütle hareketlerinin başlıca nedenidir. Genelde şev açısı ne kadar yüksekse o şevin o denli daha az duraylı olduğu söylenir. Bu yüzden dik şevlerin kütle hareketleri geçirmesi tatlı eğimli olanlardan daha olasıdır.4 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Irmak aşındırmasıyla altının oyulması şev açısını artırarak (a) , şevin tabanını kaldırır ve şev yenilmesine (b) yol açabilir. Birçok süreç bir şevi dikleştirebilir. En yaygın olanlardan biri ırmak ya da dalga etkisiyle şevin altının oyulmasıdır. Bu, şevin tabanını kaldırır, şev açısını arttırır ve şeve paralel etkiyen yerçekimi kuvvetini arttırır. Özellikle fırtınalar sırasında dalga etkisi sıklıkla okyanusların ya da büyük göllerin kıyılarında kütle hareketlerine yol açar.5 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları6 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları (a) Otoyol kazıları bir şevin dengesini kazı noktasında dikleştirmenin yanı sıra desteğinin bir bölümünü ortadan kaldırarak (b) da bozar. (c) Bu tür hareketler heyelanlara yol açar. Yol yarmaları ve yamaçta inşaat alanları için yapılan kazılar yamaç yenilmesinin bir başka önemli nedenidir.7 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Günlenme/Ayrışma ve İklim Gevşek ya da az pekişmiş şev malzemesinde kütle hareketlerinin olması ana kayada olma olasılığından daha yüksektir. Kaya Yeryüzeyine çıkar çıkmaz günlenme onun kesme dayanımını azaltacak ve kütle hareketlerine duyarlılığını artıracak biçimde parçalayıp ayrıştırmaya başlar. Günlenme kuşağı ne kadar derine inerse bazı kütle hareket türlerinin olma olasılığı da o denli artar. Sıcaklıkların yüksek ve bol yağışın olduğu tropik bölgelerde günlenme etkileri birkaç on metre derine uzanmakta ve kütle hareketleri de çok yaygın biçimde derin günlenme kuşağında olur. Kurak ve yarı kurak bölgelerde günlenme kuşağı genellikle çok daha sığ derinliklerdedir. Buna rağmen yersel yoğun bulut hareketleri kısa zamanda önemli miktarda suyu bir alana boşaltabilir. Bu suyu emmek için yeterli olmayan az bitki örtüsü, yüzey akışını hızlandırır ve sıklıkla çamur akmalarına yol açar. Bitki Örtüsü Bitki örtüsü yamaç duraylılığını birkaç şekilde etkiler. Yağmurlu fırtınada suyu emerek alan bitki örtüsü kesme dayanımı yitimine yol açacak biçimde şev malzemesinin suya doygunluğunu azaltır. Bitki örtüsünün kök sistemi de toprak partiküllerini birbirine bağlayarak ve toprağı ana kayaya tutundurarak şevin duraylı hale gelmesine yardım eder. Bitki örtüsünün doğal ya da insan etkinlikleriyle yok edilmesi birçok kütle hareketinin başlıca nedenidir.8 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Aşırı yüklenme Hemen her zaman insan etkinliği sonucunda olan aşırı yüklenme tipik olarak malzemenin boşaltılması, doldurulması ya da yığılmasından kaynaklanır. Doğal koşullarda malzemenin yükü şevi destekleyen taneler arasında sürtünme ile birlikte tanelerarası dokanaklarla taşınır. Aşırı yüklenmenin ortaya çıkardığı ek ağırlık sırayla kesme dayanımını azaltıp şev malzemesini zayıflatarak malzeme içindeki su basıncını artırır ve şevin yenilmesine neden olur. Su İçeriği Kaya ya da zeminde bulunan su miktarı şev duraylılığını etkiler. Eriyen karlar ya da şiddetli fırtınalardan gelen çok miktarda su yamaç yenilmesi olasılığını büyük ölçüde artırır. Suyun yamaca eklediği ek yük kütle hareketine neden olmasına yeterli olabilir. Ayrıca şev malzemesi boyunca sızan sular kohezyon kaybına yol açarak taneler arasında sürtünmeyi azalır.9 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları KÜTLE HAREKETLERİNİ ETKİLEYEN UNSURLAR YAMAÇ MALZEME YAMAÇ SU HAREKET OLASILIĞI TÜRÜ EĞİMİ İÇERİĞİ Gevşek kum veya Doğal açı Kuru Kazı ile yamaç eğimi artmazsa duraylı kumlu silt Islak Kum suya doygunsa akabilir Orta Kuru Kazı ile yamaç eğimi artmazsa duraylı Kum, silt ve topraktan Islak Heyelan, kayma veya akmaya eğilimli oluşan karışım Yüksek Kuru Geçici olarak duraylı Islak Kayma veya akmaya çok eğilimli Çatlaklı ve deforme Orta-yüksek Kuru veya Kaya düşmesi veya kayması olabilir kayaç eğimli ıslak Sağlam kayaç Orta Kuru veya yaş Duraylı Yüksek Kuru veya yaş Kaya düşmesi veya kayması olabilir10 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Yapılaşma öncesi Yol Şev eğimini arttıran yol yarması Kesilen ağaçlar Dolgu Şev üstündeki yükü arttıran ev Şev’e ekstra su sağlayan su fıskiyesi11 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları12 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Jeoloji ve Şev Duraylılığı Bir alanın topografyası ile jeolojisi arasındaki ilişki şev duraylılığını belirleme açısın- dan önemlidir. Şevin altında uzanan kayalar şevle aynı yönde eğime sahip olduğun- da kütle hareketinin olma olasılığı kayaların şevin zıt yönünde yatay ya da eğimli olması durumundan daha yüksektir. Kayalar şevle aynı eğime sahip olduğunda ise çeşitli düzlemler boyunca süzülen su komşu kaya tabakaları arasında kohezif olma özelliğini ve sürtünmeyi azaltır. Bu, özellikle ıslak olduğunda kaygan hale gelen kil tabakaları mevcut olduğunda doğrudur. Kayalar şevin eğimiyle zıt yönde yatay ya da eğimli olduğunda bile eklemler şevin eğimiyle aynı yönde eğimlenir. Eklemler boyunca geçen su kayayı ayrıştırarak üstteki kayacın ağırlığı onu düşürene kadar bu açıklıkları genişletir.13 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Hareketlendiren Mekanizmalar En olağan hareketlenme mekanizmaları depremlerden oluşan güçlü titreşimler ile karın erimesi ya da yoğun bir yağış fırtınası ile gelen aşırı su miktarıdır. Volkanik püskürmeler, patlamalar ve hatta gürültülü gök gürlemeleri bile şev yeterince duraysız olduğunda bir heyelanı harekete geçirmeye yeterli olabilir. Dik dağ şevlerinden hızlı kar ya da buzun hızla aşağı hareketi olan çığlar gürültülü bir tüfek atışının sesi ya da ender durumlarda bir kişinin bağırması bile harekete geçebilir. KÜTLE HAREKETİ ÇEŞİTLERİ Kütle hareketleri genelde üç ana ölçütün ışığında sınıflandırılır: (1) hareket hızı (hızlı ya da yavaş); (2) hareket türü (başlıca düşme, kayma ya da akma) ve (3) içerdiği malzeme türü (kaya, zemin (toprak) ya da döküntü (moloz)). (1) Hareket hızına göre sınıflama Hızlı kütle hareketleri Malzemelerin görülebilen hareketini kapsar. Bu tür hareketler birdenbire olur ve malzeme yamaç aşağı çok çabuk biçimde hareket eder. Hızlı kütle hareketleri potansiyel olarak tehlikelidir ve sıklıkla can kaybı ve mülk zararlarıyla sonuçlanır. Çok sayıda hızlı kütle hareketi görece dik yamaçlarda olur ve kaya, zemin ya da döküntü içerir.14 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Yavaş kütle hareketleri Fark edilemeyen bir hızla ilerler ve genellikle eğilmiş ağaçlar, elektrik direkleri ya da çatlamış temeller gibi hareket etkileriyle saptanabilir. Hızlı kütle hareketleri daha dramatik olmakla birlikte yavaş kütle hareketleri çok daha büyük hacimli günlenmiş malzemenin yamaç aşağı taşınması ile sonuçlanabilir. (2) hareket türüne göre sınıflama Devrilme, akma, kayma, düşme ve kompleksvolmak üzere dört ana gurupta incelenebilir. Akma Kayma Düşme Düzlemsel kayma Dairesel kayma Göçme15 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları16 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları (a) (b) (c) Toprak akması Moloz akması Çamur akması (earth flow) (debris flow) (mud flow) Tutturulmamış malzeme üzerinde gelişen kütle hareketleri17 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları (a) (b) (c) Moloz çığı Dairesel (kavisli) kayma Moloz kayması (debris avalanche) Göçme (Slump) (debris slide) Tutturulmamış malzeme üzerinde gelişen kütle hareketleri18 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları (a) Kaya düşmesi. Bir yar veya dik dağ yamacından düşen kaya blokları, (b) Kaya kayması. Önemli miktarda kaya bloğunun yamaçtan aşağıya bir kütle şeklinde kayması, (c) Kaya çığı. Büyük kayaç kütlelerinin bir vadi içinde yüksek hızda akması (a) (b) (c) Tutturulmuş malzeme üzerinde gelişen kütle hareketleri. 19 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Düşme (Fall)20 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları21 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları22 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Düzlemsel kayma (Slip)23 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Dairesel kayma / Göçme (Slump)24 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Akma25 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları26 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Krip / sürünme27 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Soliflüksiyon28 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Kompleks29 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Peruda Depremin tetiklediği ve Yungay ile Ranrahirca kentlerinde 25,000 den fazla insanın ölümüne neden olan kompleks kütle hareketi. Şehrin 65 km doğusunda ve 6654 m yükseklikte başlayan kütle hareketi 320 km/saat hıza ulaşmıştırr30 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları31 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları 2008 Çin (Sichuan) depreminin tetiklediği moloz-çamur akması32 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları 2008 Çin (Sichuan) depreminin tetiklediği kaya kayması33 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları34 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları35 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları36 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları 17 Mart 2005 Kuzulu (Sivas Koyulhisar) Heyelanı37 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları38 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları39 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları40 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları41 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları42 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları43 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları44 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları45 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları46 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları47 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları48 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları49 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları50 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları51 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları52 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları53 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları