Kalite Kalite Güvence Sistemleri 1 YILDIZ TEKNDK ÜNDVERSDTESD MAKDNA FAKÜLTESD ENDÜSTRD MÜHENDDSLDĞD BÖLÜMÜ KALDTE GÜVENCE SDSTEMLERD VE BELGELENDDRME FABRDKA ORGANDZASYONU DERSD ÖDEVD Hazırlayan : T.Tığlı, B.Demir Ödev Danışmanı : C. TOKSOY Dstanbul 2002 2 ISO 9000 K.G.S. • ISO 9000’in Ortaya Çıkışı • ISO 9000 : 1994 • ISO 9000 : 2000 Revizyonu ISO 9000'in Ortaya Çıkışı 1979 yılında 132 ülkenin katılımı ile oluşan ISO bünyesinde, 176 numara ile kurulan Teknik Komite ( TC ), çalışmalarına başlamıştır. Komite sekreterliğini, 1979 Kanada Standardizasyon Konseyi adına, Kanada Standartlar Birliği üstlenmiştir. Türkiye’nin de içinde bulunduğu komitede; kalite profesyonelleri, danışmanlar, akademisyenler ve standardizasyon uzmanları görev almış, karşılıklı bilgi alışveriş platformları kurularak, kalite sisteminin asgari modülleri ve jenerik temelleri 1987 yılında resmen şekillendirilmiştir. 1987 yılında birçok ülke, ISO 9000 Kalite Güvence Sistemini kendi ülkelerine uyarlamış, gerekli altyapıları kurmuşlardır. ISO 9000’i etkili kılan, sistemin denetim ve belgelendirme mekanizması olmuştur. Pratikte, organizasyonlara adapte edilebilecek mükemmel bir kalite sistemi yoktur. Her organizasyonu bir organizma gibi düşünerek buna uygun tasarlanmış bir kalite gömleği üretilir. Taşeron-müşteri ilişkileri açısından organizasyonlar arası temas ve rekabetler yaşanmaktadır. Organizasyonlar arası kalite sistem rekabetini, gelecekte rekabet için ortak bir kalite sistem standardına oturmak, ortak bir kalite referansına sahip olmak şekillendirecektir. Kalite artık üniversal bir kavramdır. Benzer faaliyetlerle yönetilen, organizasyonel organizmaların aynı dili konuşması birbirine benzeyecek tarzda yönetilmesi, yapı ve görüntü uyumu, işletmeler arası haberleşme yeknesaklılığı sağlar. Dnsanlar iç in Dngilizce, Türkçe, Çince birer anlaşma dilidir. Dünyanın her yerinde, arzu eden her kişi Dngilizce ile haberleşme imkanı bulabilir. Bir organizasyonel organizma olarak tanımlanan işletmeler arasında da ortak bir haberleşme iletişim kanlı doğaldır. Bu kanala kaliteli sistem yönetimi adı verilir. 3 ISO 9000: 1987 ISO’nun Vizyon 2000 dökümanı olarak 1987 yılında ortaya konmuştur. a. Kelimeler : Uluslar arası ilişkilerde kullanılan her türlü sözcükler olup 8402 altında toplanmıştır. b. Kalite Yönetim Standardı : ISO 9000 Normları c. Özel Kalite Güvence Standartları : ISO 9001, ISO 9002, ISO 9003, ISO 9004 d. Kalite Sistemi Denetim Standardı : ISO 10011 e. Kalite Güvence Dçin Ekipman Kalibrasyon Ölçü Kontro lü : ISO 10012 Kalite Sistemi; müşteri ihtiyaçlarının belirlenmesinden, müşterinin tatmin edilmesine kadar, kalite halkasının her kademesi için; ürün veya hizmetin niteliğini etkileyen teknik, idari ve insani faktörlerin optimize edilmesidir. Kalite sisteminde, düşünülenin yazılması, yazılanın uygulanması ve uygulamaların belgelenmesi esastır. ISO 9000: 1987 Kalite Sistemi Standardaları; müşteri ihtiyaçlarının belirlenmesinden müşterinin tatmin edilmesine kadar, kalite halkasının veya izi kalite olan her faaliyet adımının; zaman, mekan ve imkan faktörlerine ait kuralları yazılı hale getiren, yazılı dökümantasyona göre icra eden, belgelenmiş uygulamalara sahip bir yönetim sistemidir. ISO 9000:1994 ISO 9000’den 9004’e kadar olan beş ana standardın revize edilmiş halleri 1994 yılında yayınlanmıştır. Bu revizyon ilk baskının yapıldığı 1987 yılından beri yapılan ilk revizyon olduğundan, birinci aşama revizyon olarak adlandırılmaktadır. ISO bülteni her ay yeni gelişmelerle ilgili olarak bilgi vermektedir. 4 Birinci aşama revizyonların temel amacı dökümanların kendi arasında oluşan uyumsuzlukların ve terminolojik aksaklıkların giderilmesidir. ISO/TC 176 mevcut durumda ISO çalışmaları yürüten firmaları etkilemeyecek şekilde daha geniş kapsamlı revizyonlar üzerinde çalışmalarını sürdürmektedir. ISO bünyesinde faaliyetlerini sürdüren TC 176 komitesi; 1987’de yayınlanan ilk versiyonunun uygulanmasında ortaya çıkan sorunları araştırılmış, geniş bir katılımla ISO 9000:1994 versiyonu doğmuştur. 1994 yılında yayınlanan il revizyon, günümüzde halen uygulanmakta olan revizyon olup, bir seri standarddan oluşan büyük bir dökümandır. ISO 9000:1994 Standartlar ailesi şekilde verilmiştir. 5 ISO 9000, standart serisi içerisinde yolunu arayan firmalar için bir harita niteliğindedir. Anahtar kalite terimlerini ve prensiplerini tanımlar ve firmalar için bir çok rehberlik hizmetlerini ihtiva eder. ISO 9004’de benzer bir rehberdir, bu durumda kalite sisteminin bir bütün olarak oluşturulabilmesi için diğer ISO 9000 elemanlarının yerleştirilmesi gerekir. ISO 9004 yalnızca geniş kapsamlı bir yol gösterici olarak ele alınabilir. Bu tür bir bölümün tasarlanmasının amacı tedarikçilere kalite sistemini geliştirme ve yürütme sırasında yardımcı olmak ve ilgili firma için hangi sistemin uygun olacağı konusunda bilgi vermektir. Bu durumda Kalite sisteminin işletilmesi açısından ISO 9001, 9002 ve 9003 sistemleri ana elemanlar olarak ortaya çıkmaktadır. Üretim sektörlerinin yapılandırılması amacı ile tasarlanan ISO 9000 normları, 1991 yılında hizmetler sektörüne de uyarlanmış; her sektör, her kapasite ve teknoloji platformuna tamamen uygun hale getirilmiştir. Tabloda üretim ve hizmetler sektörüne uyarlanan ISO 9000 elementleri listelenmiştir. ISO 9004-1, EN TSE 9004-1 ISO 9004-2, EN TSE 9004-2 Tanımlamalar Yönetim Sorumluluğu Kalite Sistemi Elemanları Kalite Sisteminin Mali Yönü Pazarlamada Kalite Özellik Ve Tasarımda Kalite Satınalmada Kalite Prosesde Kalite Ürün Doğrulama Muayene, Ölçme Ve Test Ekipmanlarının Kontrolu Tanımlamalar Hizmetlerin Karakteristikleri Hizmet Ve Hizmet Dağıtım Karakteristikleri Hizmet Ve Hizmet Dağıtım Karakteristiklerinin Kontrolu Kalite Sistemi Prensipleri Bir Kalite Sisteminin Anahtar Reçeteleri Yönetim Sorumluluğu Personel Ve Malzeme Kaynakları Kalite Sistemi Yapısı Müşteriler Dle Dlişkiler Kalite Sistemi Dşlem Elemanları 6 Uygun Olmayan Ürünün Kontrolu Düzeltici Faaliyet Dmalat Sonrası Faaliyetler Kalite Kayıtları Personel Ürün Emniyeti Dstatistiksel Tekniklerin Kullanımı Pazarlama Süreci Tasarım Süreci Hizmet Dağıtım Süreci Hizmet Performansı Analizi Ve Gelişimi ISO 9004-1, ISO 9004-2-1991 Kalite Yönetim Sistemi Elementleri ISO 9000 Standartlar serisine ait kalite elementleri seçim ve kullanma rehberi şeklinde aşağıda şematize edilmiştir. Gereksinim ISO 9001 ISO 9002 ISO 9003 Yönetim Sorumluluğu Kalite Sistemi Sözleşmenin Gözden Geçirilmesi Tasarım Kontrolü Doküman Ve Veri Kontrolü Satınalma Müşterinin Temin Ettiği Ürünün Kontrolü Ürün Tanımı Ve Dzlenebilirlik Proses Kontrolü Muayene Ve Deney 7 Muayene, Ölçme Ve Test Ekipmanı Muayene Ve Deney Durumu Uygun Olmayan Ürünün Kontrolü Düzeltici Ve Önleyici Faaliyet Taşıma, Depolama, Ambalajlama, Koruma Ve Sevkıyat Kalite Kayıtlarının Kontrolü Dç Kalite Denetimleri Eğitim Servis Dstatistiksel Teknikler Kapsamlı gereksinim Daha az kapsamlı gereksinim a. ISO 9001 ISO 9001 normları tasarım ve geliştirme, üretim, hizmete koyma ve servis hizmetlerini kapsar. Bu normların uygulandığı hallerde müşteriler firmalara ürünün nasıl olması gerektiğini bildirir ve buna bağlı olarak talep edilen ürüne göre üretim yapılır. Bu tür bir üretime tipik bir örnek olarak savunma sanayi ve havacılık gösterilebilir. Bu tür bir üretimde performans ile ilgili parametreler müşteri tarafından ortaya konur ve ardından ürünle ilgili tasarım, geliştirme, imalat, hizmete koyma ve servis hizmetleri verilir. Bu norm, kalite sisteminden istenen özellikleri ancak sözleşmede üreticinin ürünlerle ilgili tasarım ve teslimat yeteneklerinin gösterilmesinin istendiği hallerde ortaya koyar. Norm dahilinde ortaya konan koşullar, tasarımdan satış sonrası hizmete 8 kadar her safhada oluşabilecek eksikliklerin giderilmesi için istenmektedir. Normların sözleşmelerin bulunduğu şartlarda uygulanabilmesi için aşağıdaki durumların var olması istenir: a. Sözleşme, tasarım ve üründen beklentileri fonksiyonel maddeler olarak ortaya koyuyor ve bu amaçla üreticiden özel bir çaba beklentisi içinde bulunuyorsa, b. Üreticinin tasarım/geliştirme, imalat, hizmete koyma ve satış sonrası servis konusundaki becerilerini sergilemesi, dolayısıyla ürünün beklentileri karşılayabileceği garantisinin verilmesi gerektiği haller söz konusu ise. b. ISO 9002 Bu norm, sözleşmede üreticinin iyi seviyede ürünü teslim edebilmesi için gerekli olan prosesleri kontrol edebilme konusundaki becerilerini göstermesinin beklendiği hallerde ortaya çıkan talepleri karşılar. Bu norm tarafından ortaya konan koşullar ilk etapta imalat ve hizmete sokma konusunda ortaya çıkabilecek eksiklikleri ve muhtemel hataları önlemeyi, ayrıca mevcut halde ortaya çıkmış olan hataların tekrarlanmaması için gerekli tedbirleri almayı amaçlar.Normların, sözleşmelerin mevcut olduğu hallerde uygulanabilmesi için aşağıdaki durumların bulunması istenir. a. Ürünle ilgili beklentiler daha önceden tespit edilmiş bir tasarım ya da spesifikasyon olarak ortaya konmuşsa, b. Üreticinin, imalat ve hizmete koyma konusundaki becerilerini sergilemesi, dolayısıyla ürünün beklentileri karşılayabileceği garantisinin verilmesi gerekli olduğu haller söz konusu ise.ISO 9002, genel olarak özel sanayi gruplarında çalışan firmalar tarafından adapte edilen bir kalite standardıdır. Esasen ISO 9002 kalite sistemi, bir bütün halinde ortaya konan teknik bilgilere ve verilere dayanarak, müşteri isteklerine göre üretim gerçekleştiren ancak bu üretim esnasında tasarım ile ilgili bir faaliyeti olmayan firmalar için uygundur. 9 c. ISO 9003 Bu norm, sözleşmede, üreticinin nihai test ve onay sırasında ürünlerde oluşabilecek aksaklıkları izleyebilme ve kontrol edebilme konusundaki becerilerini göstermesinin beklendiği hallerde ortaya çıkan talepleri karşılar. Bu normun sözleşmelerin mevcut bulunduğu hallerde uygulanabilmesi için ürün teslimatı ve nakliyatı ile ilgili gerekli tedbirlerin alınmış olması gerekir. Zira ISO 9003 ürünün son kontrol ve test açısından yeterli özelliklere sahip olduğunu belgeler.ISO 9003, bitmiş ürünlerin test ve kontrolden geçtiğini belgeler. Bu sınırlı yapıdan ötürü kendi imalat sistemi olmayan ancak bir şekilde dışarıdan aldığı ya da fason yaptırdığı malları piyasaya süren firmalar için uygundur. Temel olarak ISO 9001, 9002 ve 9003 standartlarını; 9002’de 9003 standartlarını kapsar.9003 ise tek başına son kontrol ve test standardıdır. ISO 9000:2000 Revizyonu Uluslararası Standartlar Organizasyonu ISO, tüm dünya çapındaki ulusal standart kuruluşlarının bir federasyonudur. Uluslararası Standartların hazırlanması ISO Teknik Komiteleri (TC) tarafından yürütülür. Her üye kuruluş ilgili olduğu konu ile ilgili teknik komitede temsil edilme hakkına sahiptir. ISO ile bağlantılı uluslararası organizasyonlar da bu çalışmanın içerisindedirler. Teknik komiteler tarafından hazırlanan taslak Uluslararası Standartlar üye kuruluşların görüşlerini de almak için dağıtılırlar. Taslağın, Uluslararası Standart olarak yayınlanması için teknik komiteye (veya alt komiteye) katılan üye kuruluşların üçte ikilik çoğunluğunun onayı, ve son taslak için yapılan oylamada negatif oylar tüm ISO üyesi kuruluşların dörtte birini geçmemelidir. ISO 9001:2000 revizyonu ISO/TC 176 no’lu teknik komitenin SC 2 alt komitesi tarafından hazırlanmıştır. ISO 9002:1994 ve ISO 9003:1994'ün gereksinimleri ISO 9001:2000 ile birleştirilmiş ve ISO 9001:2000'in yayınlanması ile birlikte ISO 9002 ve 10 ISO 9003 kaldırılacaktır. Geçmişte ISO 9002:1994 ve ISO 9003:1994 uygulayan firmalar, uygulama kapsamını daraltarak ISO 9001:2000'i uygulayabilirler. ISO 9001'in 2000 yayını, "Kalite Güvence" terimini içermeyen revize edilmiş bir başlık taşımaktadır. Bu ISO 9001'in bu yayınında kalite yönetim sistemi gereksinimlerinin sadece ürün ve/veya hizmetin kalite güvence uygunluğu ile ilgili olmadığı, aynı zamanda bir organizasyonun müşteri tatmini sağlama kabiliyetini de ortaya koyduğu anlamına gelir. ISO 9001'in bu yayını, ISO 9004:2000, Kalite Yönetim Sistemleri - Performans Gelişimi Dçin Rehber , ile birlikte kalite yönetim sistem standartları çiftinin sürekli bir parçası olmak üzere geliştirilmiştir. Bu iki uluslararası standart beraber kullanılmak üzere tasarlanmışlardır, fakat aynı zamanda ikisi de tek başlarına kullanılabilen birer dokümandır. Kullanım kolaylığı açısından, bu iki standart benzer yapılara, fakat farklı kapsamlara sahiptirler. ISO 9001 kalite yönetim sistem gereksinimlerini, ürün ve/veya hizmet uygunluğu açısından ve belgelendirme amaçları doğrultusunda kullanılabilir. ISO 9004 ise bir organizasyonun bütündeki performansını iyileştirmek için kalite yönetim sistemi konularına rehberlik eder. ISO 9001 ve ISO 9004, kalite yönetim sistemi standartları çifti, tüm jenerik ürün kategorilerini (donanım, yazılım, işlenmiş malzeme ve hizmetler vb.) kapsar. Aynı zamanda her sektör için geliştirilebilecek gereksinimlere de taban oluştururlar. Yeni standardın geliştirilmesi ISO 14001 Çevre Yönetim Sistemleri - Kullanım rehberi ve Spesifikasyonlar ile uyum sağlanabilmesi için Teknik Komite ISO/TC 207, Çevre Yönetimi, SC 1 Çevre Yönetim Sistemleri alt komitesinin çalışmaları ile birlikte koordine edilmiştir. Şekilde bu standartta belirlenen kalite yönetim sistemi ihtiyaçları için proses modeli gösterilmektedir. Model, bu standarttaki 4 ana element başlığının entegrasyonunu grafiksel olarak yansıtmaktadır. 11 ISO 9000:2000 Kalite Yönetim Sistemi Proses Modeli 2000 yılı sonuna kadar ISO 9000 ailesine üç yeni standart daha eklenecektir. Bunlar; · ISO 9000:2000 Kalite Yönetim Sistemi; Genel Esaslar ve Tanımlar · ISO 9001:2000 Kalite Yönetim Sistemi, Gerekleri · ISO 9004:2000 Kalite Yönetim Sistemi; Performans Dyileştirme Rehberi Geçiş Süreci Akreditasyon kurumları, yetkili belgelendirme kuruluşları ile ekonomik organizasyonların; ISO 9000:1994’den ISO 9000:2000’ne geçişi önemli bir süreçtir. ISO TC 176 Komitesi, Uluslararası Akreditasyon Forumu (IAF) ile ortak bir çalışma grubu oluşturmuş, geçiş sürecinin planlanması rehberini dokümante etmektedir. Ortak çalışma grubunun 26 Eylül 1999’da Viyana’da gerçekleşen toplantısında; 12 "ISO 9000:2000 normları basılıp yayınlanmadan belgelendirme faaliyetlerinin, ISO 9000:1994 versiyonunun ruhuna uygun yürütülmesi ancak, belgelendirme kuruluşları 2000 yılından itibaren elementel kontrol listelerini ISO 9000:2000’e uyarlayıp ara veya gözetim denetimlerini yapabilirler.” şeklinde karar alınmıştır. Viyana toplantısı sonuç bildirisinde yer alan bu açıklama; belgelendirme kuruluşlarına Ocak 2000 tarihinde itibaren denetim yetkisini vermektedir. Ancak, belgenin düzenlenmesi ve ilgili organizasyonlara verilmesi, ancak nihai standardın Eylül 2000’den sonra basılacağı tarihten itibaren ISO 9000:2000’e göre resmi belge düzenlenebilecektir. ISO 9000:2000 standardının basılarak resmen yürürlüğe girmesinden itibaren (Eylül 2000’den sonra) ilk üç yıl içinde, ISO 9000:1994’e göre verilen ISO 9001, ISO 9002 ve ISO 9003 geçerliliğini kaybedecektir. Akreditasyon kurumları ile belgelendirme kuruluşları, ISO TC 176 ortak çalışma grubunun geliştireceği geçiş süreci rehberine göre uyarlanacaklardır. ISO 9000:2000, ISO 9000:1994’e oranla daha kapsamlı olup uygulanması daha uzun zaman alacak, muhtemelen maliyeti daha yüksek olacaktır. Yeni standardın uygulanması, denetim ve belgelendirme süreci birkaç yıllık deneyimden sonra, kusursuz uygulama imkanı elde edilmiş olacaktır. Halen ISO 9000:1994’e göre yapılanmakta olan organizasyonların aynı norma göre belgelendirilmesine devam edilmelidir. 2000 yılında uygulanmaya başlayacak kuruluşların da, mevcut norma uygun belgelendirilmesi doğru olacaktır. 13 QS 9000 Otomotiv ve otomotiv yan sanayi için ABD'in önde gelen kuruluşları tarafından geliştirilen DETROIT doğumlu bir kalite yönetim sistemidir. QS 9000 serisi kalite yönetim sistemleri, tasarım ve geliştirme esasına bağlı fason üretim yapan kuruluşlara uygulanabilen iki ayrı modeli vardır. QS 9000 Standartları birçok amaca hizmet etmektedir. En önemli amacı, yan sanayinin sürekli iyileşme ve gelişme moduna zorlanmasıdır. Bir başka yararı da, dış denetçiliğin ağır maliyetinden kurtulmaktır. QS 9000'in bu iki amacı etkili olarak gerçekleştirdiği söylenebilir. QS 9000'e sahip bir otomotiv yan sanayi kuruluşu, yabancı denetçiler olmaksızın, ABD otomotiv kuruluşlarına ürün üretebilir. QS 9000 Kalite Sistemi, tasarım ayaklı olsun veya olmasın; sürekli müşteri tatmini, müşteri isteklerini işletme diline eksiksiz ve doğru olarak çevirerek, istek ve arzulara uygun ürünlerin üretilmesini sağlayan bir seri koşullar manzumesidir. QS 9000 tamamen otomotiv endüstrisine yönelik gelişmesine rağmen, kolaylıkla servis işletmelerine ve otomotiv dışı sektörlere uyarlanabilir. ABD'in de QS 9000 Kalite Sisteminin belgelendirme süresi on sekiz ay ile otuz altı ay arasında değişmektedir. Bu süre içinde standard öğrenilir, dökümante edilir, personel eğitilir, sistem uyarlanır, sürekli iyileştirme süreci başlatılır ve sistemin etkinliği sürekli göz altında tutularak denetim ve belgelendirmeye açılır. Denetimi takiben belgelendirme süreci işletilir. Önemli büyüklükte bir bütçenin tahsisi halinde bu süre daha da kısaltılabilir. Yönetimin kararlılığı, para personel ve ekipman desteği, süreci önemli oranda kısaltabilir. Kayıt ve belgelendirme süreci ISO 9000 ile aynı olup, aynı kuruluşlar tarafından gerçekleştirilmektedir. Her ülkede ulusal akreditasyon kurulu bulunabilir. Ulusal ekreditasyon kurullarının birbirlerini daha iyi tanıyabilmeleri için, uluslar arası kayıtçılar derneği IRCA çatısı oluşturulmuştur. IRCA'nın tanıdığı belgelendirme veya kayıt kuruluşu denetim yetkisine sahip olur. QS 9000 Kalite Sistemini belgelendiren bir akreditasyon kurulu vardır. Amerikan Akreditasyon kuruluna bağlı işleyen bir kurul RAB/AIAG, QS 9000'in en üst organıdır. QS 9000'in işleyişi ile ISO 14 9000 Kalite Sisteminin işleyişi aynıdır. QS 9000 Kalite Sistemi, daha özellikli, ISO 9000'e oranla daha kapsamlı bir sistemdir. QS 9000; ABD'inde faal üç büyüklere (GM, FORD CHRAISLER) yedek parça, yarı monte edilmiş parça ve komponent, veya işletme malzemesi üreten kuruluşlar için şekillendirilen bir standartdır. Esasen ISO 9000 Kalite Sisteminde yer almayan üç çok önemli unsura sahiptir. QS 9000'de; sürekli iyileştirme, müşteri mutluluğunu arttırma ve eğitim etkinliği bileşenleri mevcut olup, bu bileşenleri ile ISO 9000'den ayrılmaktadır. QS 9000 de bu üç bileşen barometre gibi sürekli izlenir. Sürekli iyileştirme, artan müşteri mutluluğu ve artan eğitim etkinliği QS 9000'in temel dinamikleridir. QS 9000'de işletme malzemelerinin giriş kontrolleri de çok sıkı kurallara bağlanmıştır. Bu amaçla kütle (dökme) malzeme giriş kontrol süreci (BMAP) uygulanır. VDA 6.1 VDA 6.1. Avrupa Otomotiv ve Otomotiv Yan Sanayi Kalite Yönetim Sistemi olarak doğmuş bir standarddır. Alman Otomotiv Sanayicileri tarafından, Amerikan rakipleri gibi şekillendirdikleri bir standard olup, 1996 yılı Mayıs ayında revize edilerek yürürlüğe konmuştur. VDA 6 olarak doğan ve 1996 da yirmi üç elementi ile son şeklini alan VDA 6.1 Standardı Otomotiv ve Otomotiv Yan Sanayicileri için bir dünya standardı olma yolundadır. VDA; Almanya'da Otomotiv sektörünü şekillendiren 27 büyük kuruluşun ortak ürünüdür. Bosh, ITT, SKF, TRW, Audi, BMW, Wolksvagen, Mercedes ve benzeri otomotiv devleri tarafından geliştirilen bu normların tüm dünyada kabulu mümkün görünmektedir. VDA'nın geliştirilmesi; ISO 9000 Kalite Sisteminin eksikliklerinin tamamlanması, Avrupa Birliği üye ülkelerinde uygulanan konuya ilişkin ulusal standardların (Avrupalı Satıcıların Kalite Standardı, EAQF Fransız Standardı ve AVSQ Dtalyan Standardı gibi) harmonizasyonu amacı ile şe killenmiştir. Tek Pazar olgusu esas alınarak gelişmiş Almanya'da doğmasına rağmen, tüm Avrupa'da uyarlanmış bir Otomotiv Kalite Yönetim standardıdır. 1996 yılında Avrupalı ve Amerikalı otomotiv 15 üreticileri bir araya gelmiş, VDA 6.1'in eksiklikleri QS 9000 ile doldurularak, karşılıklı tanıma ilkesi kabul edilmiştir. 1996 yılından itibaren QS 9000 ile VDA 6.1. ikame edilebilir birer Kalite Sistemi olarak Yerleşmiştir. Arada pürüzlere rağmen, karşılıklı tanıma ilkesi yürürlüktedir. Ürün emniyeti ve güvenirliği ile denetçi eğitim ve deneyimleri ilkeleri konusunda Amerikalı ve Avrupalı otomotivciler arasında görüşmeler devam etmektedir. Avrupalılar ürün emniyeti ve güvenirliliğini öne çıkartırken, denetçi deneyim ve eğitimi için Amerikalılar daha etkin önlemler talep etmektedir. VDA 6.1 Standardları iki temele oturtulmuştur. Birincisi Yönetim Sorumluluğu ve işin stratejisi; Dkincisi de ürün ve yönetimin ihtiyaçları, gereklilikleridir. VDA 6.1'in ISO 9000 (1994) ve QS 9000 (1995)'e göre belirgin farkları aşağıda sıralanmaktadır. Sistemin Denetlenmesine Dlaveten; Ürünün ve Prosesin Ayrı Ayrı Denetlenmesi Dlkesi, Kalite Uyanıklılığı Dçin Çalışanların Motivasyonu, Kalitenin Maliyeti, Ürün Emniyeti ve Ürün Güvenirliliği, Çalışanların Sürekli Tatmini, Pazarlama, VDA 6.1 ISO 9000'in de üzerinde, daha derin bir Kalite Sistemidir. Görüleceği gibi; ISO 9000'de yer alamayan bir çok yaklaşımı taşımaktadır. Uluslararası ticaretle, çeşitli ulusal standartlara uyum, özellikle otomotiv endüstrisinde ciddi sorunlar getirmektedir. VDA 6.1 Standardı, bu kolaylıkları getirmektedir. Avrupa'nın otomotiv büyükleri, VDA 6.1'i 1998 yılından itibaren zorunlu hale getirmişlerdir. 16 EN 46000 KALDTE SDSTEMD Avrupa Birliğinin Tıbbı Cihazlar Kalite Yönetim Sistem Standardıdır. Tıbbı Cihaz Endüstrisi için AB'nin harmonize edip uygulamaya koyduğu bu standart ISO 9000'in sektörel uyarlamasından ibarettir. ISO 9000 normlarında yer alan hususlar; EN 46001 ve EN 46002 Standardları halinde tıbbi cihazlar sektörü için uyarlanmıştır. ISO 9000 gibi genel amaçlı değil, tıbbı sektörler için özel amaçlı bir normdur. Tıbbı cihaz imalatçılarının uymakla yükümlü bulundukları tıbbi cihazların iyi üretilmesi (GMP) kodlarından türetilmiştir. Kendi başına anlam taşımayan sadece ISO 9001 ile birlikte uygulanan bir standarddır. Standard; imalatçıları, distribütörleri, montajcıları, ithalat ve ihracatçıları ve bu cihazlara servis sağlayan kuruluşları yapılandırmaktadır. EN 46000'in denetim ve belgelendirme süreci ISO 9001 ile aynıdır. Denetim sürecinde şef denetçiler sektörün inceliklerini bilen, EN 46000, tıbbi alanda faaliyet gösteren kuruluşlar için etkili bir kalite sistemini getirmektedir. Bu sistem; AB Tıbbi Cihazlar Direktifi ile uyumlu olup CE markası ile birlikte ele alınmaktadır. Avrupa Birliği içinde Tıbbı ürünlerin serbest dolaşımı için CE pasaportu aranmaktadır. Tıbbi cihazlara vurulacak CE markası için ayrıntılı bilgiler CE Direktifinde yer almıştır. AB Tıbbi Cihazlar Direktifi, bir çok soru cevapları ile birlikte bir kitap halinde hazırlanmış olup MEYER'in yayını olarak yayınlanmıştır. DoD KALDTE SDSTEM STANDARDLARI MIL-Q-9858 A ve MIL-I-45208 A standardlarının Ekim 1996'da yürürlülükten kaldırılması ile, Amerikan Savunma Bakanlığı geliştirilmiş bir standardı yürürlüğe koymuştur. DoD standardları olarak isimlendirilen geliştirilmiş yeni standard, mevcut sistem standardlarının bir sentezi gibidir. DoD Standardları, çeşitli kalite sistemlerine göre faaliyetini sürdüren kuruluşları kendi ihtiyaçları için yeni bir kalıba sokmaktadır. DoD Standardları ulusal veya uluslararası kuruluşların üretim veya hizmetlerini disipline etmektedir. Amerikan Askeri Standard'ların sentezi olduğu kadar dünyamızda türemekte olan değişik standardların da bir sentezidir. DoD Standardları ISO 9000'in evrenselliğini pekiştirecek niteliktedir. DoD Standardları, Askeri Standardların reformu 17 niteliğinde ortaya çıkmış olup, tek standardlı bir kalite sistemine ışık tutacak niteliktedir. DoD' nın konfigürasyon koşulları, en önemli maddelerindendir. DoD Tedarik Sisteminde; ISO 9000 Kalite Sistemi için asgari engellerin kaldırılması, bu standarda dayalı yeni bir yapılanmaya gidilmesinde amaç; yöntem yeterliliğinin arttırılması, yöntem kontrolü, ürün kalitesinin güvenceye alınması ile maliyetlerin düşürülmesi esas teşkil etmiştir. Çeşitli asgari standartlar yerine tek bir standart ele alınmıştır, işlemler basitleştirilmiş kontroller kolaylaştırılmış; ürün ve üretim yöntemleri şeffaflaştırılmış ve en önemlisi tedarik maliyetleri büyük ölçüde düşürülmüştür. Böylece asgari standardlarla doğan ticari standardlar bir çerçevenin içine girmişlerdir. NATO KALDTE SDSTEM STANDARDLARI (AQAP'lar) Üye ülkeler arasında asgari amaçlı malzeme, parça araç ve gerecin temininde bir seri standard prosedürler tanımlanmıştır. Tanımlanan prosedürlerin büyük çoğunluğu MIL-Q-9858'den türetilmiş olup, Amerikan Ordusu'nun tedarik sistemi esas alınmıştır. Bu yaklaşım, üye ülkelerden girenlerin, ABD'nin de gelen ürün veya hizmetler arasında uyumun sağlanmasıdır. STANAG'lar olarak bilinen iki temel NATO Standardizasyon Anlaşması yapılmıştır. NATO Kalite Güvence faaliyetlerinin Çerçevesi STANAG 4107 ve STANAG 4108 anlaşmaları belirlemektedir. STANAG 4107; Ulusal Kalite Güvence Sistemlerinin karşılıklı tanınması esasına dayanmaktadır. NATO üyesi ülkeler arasında veya bir NATO üye ülke ile NATO organizasyonu arasında, asgari ürün veya servislerin karşılıklı olarak tanıma esaslarını belirlemektedir. STANAG 4107 üye ülkelerde asgari kalite güvence sistem 18 dayanışması olarak da yorumlanmaktadır. Dyi işleyen bir yaklaşım olmadığı söylenebilir. STANAG 4108, Allied Quality Assurance Publications (AQAP) adı ile üye ülkeler arasında veya üye ülkelerde asgari ürün ve hizmetin standardize edilmesi, geliştirilmesi, yenileştirilmesi ve savunma amaçlı kullanılması usul ve esasları tanımlamaktadır. AQAP Kalite Güvence Sistemi ilk yayınlandığında on beş seri olarak uygulanmıştır. Birden on beşe kadar değişik dilimler geliştirilmiş olup, ABD DoD Standardları ile uyumludur. NATO, AQAP-1, ile MIL-Q-9858 A ile, AQAP-2 de MIL- HDBK-50 ile ve AQAP-4 de MIL-1- 45208 A ile birebir aynıdır. 1990 ve bunu takip eden yıllarda dünya platformuna Kalite Sistemi anlayışı yenileşmeye başlamıştır. Kalite faktörü, uluslararası ticarette anahtar rolü oynamaya başlamıştır. ISO Standartları, Nato Kalite Konsepti ve terminolojisini tümü ile harmonize ederken, dünyada ve Avrupa Birliğinde egemen olmaya başlamıştır. ISO Standardları etkinlik kazandıkça NATO Standardlarının revizyonu kaçınılmaz hale gelmiştir. Şubat 1993 de, NATO; AQAP 1-15 doküman yapısını iptal etmiş ISO 9000 Kalite Sistemi ile uyumlu yeni bir seriyi yürürlüğe koymuştur. Şubat 1993 yılından itibaren yürürlükten kaldırılarak yeniden şekillendirilen AQAP Standardları aşağıda tablo halinde verilmiştir. NATO'nun yeni seri standardlarına "ASRIN SERDSD" adını vermiştir. NATO'nun yeni seri standardları da ömürlü olmayacağı tahmin edilmektedir. ABD Savunma Bakanlığının Standardizasyon reformu ile şekillendirdiği yeni seri DoD Standardları, 1993 doğumlu yeni AQAP Standardları ile harmonize edilmelidir. Başka bir ifade ile ISO 9000 ve DoD tek bir Standarda doğru ilerlemektedir. 19 AQAP No Şubat 1993' Değişiklik (Son durum) AQAP 1 AQAP 110 olarak Değiştirilmiştir. AQAP 2 AQAP 119 olarak değiştirilmiştir. AQAP 3 Yürürlükten kaldırılmıştır. AQAP 4 AQAP 130 olarak değiştirilmiştir. AQAP 5 AQAP 119 olarak değiştirilmiştir. AQAP 6 ISO 10012 - 1 ikame edilmiştir. AQAP 7 ISO 10.1012 - 1kame edilmiştir. AQAP 8 AC/301'e dönüştürülmüştür. AQAP 9 AQAP - 131 olarak değiştirilmiştir. AQAP 11 AC/301' e dönüştürülmüştür. AQAP 13 AQAP 150 olarak değiştirilmiştir. AQAP 14 AQAP 159 olarak değiştirilmiştir. AQAP 15 ISO 8402 ile yer değiştirmiştir. Asır Standardı olarak tanımlanmaları, verilen sayılardandır. Numaralama Sistemi yüzünden asır serileri adı yakıştırılmıştır. NATO'nun AQAP Standardları, büyük ölçüde ISO 9000 Standardları ile uyumlaştırılmıştır. Aşağıda; batı AQAP Standardlarına ait harmonizasyon durumları verilmiştir. AQAP 110: ISO 9000 ile tamamen uyumlu bir standard olup; NATO Kalite Güvence Standardı olarak tanımlanmıştır. Standard; Tasarım, Geliştirme ve Üretim tabanına oturmuş, ISO 9001 Elementleri ile şekillenmiştir. AQAP 120: ISO 9000 ile tamamen uyumlu; NATO Kalite Güvence Sistemi olup, üretim ve hizmet kuruluşları için geliştirilen kalite elementleri ile şekillendirilmiştir. 20 AQAP 130: NATO Kalite Güvence Standardı olup, son kontrolü içeren ISO 9003 Kalite Güvence Modeli ile uyumlu bir sistemdir. Kuşkusuz asgari amaçlı ürün ve hizmetlerin toleransları daha dardır. Bu itibarla NATO AQAP'ları ile ISO 9000 Modelleri arasında farklar vardır. NATO Bazı ISO 9000 Elementleri için ilave ihtiyaç tanımlamaları getirmiştir. NATO Standartları; ISO 9000'in ilgili elementlerine yapılan bu ilavelerle şekillenmiş bulunmaktadır. Üretim ve hizmet kuruluşlarının bir kısmı, çeşitli girdi ve ihtiyaçlarını başka ülke kuruluşlarından alabilirler. Bu ülke kuruluşlarına; NATO ihtiyaçlarını tanımlayan çeşitli doküman ve açıklayıcı bilgiler verilmelidir. NATO, DoD'den daha önce ISO 9000'e uyarlanmıştır. Ancak 1993 revizyonu ile oluşan bu yeni yapılanma, DoD Standardları ile uyumlaştırılacak ve ISO daha etkin standard olarak yerleşecektir. AQAP Standardları, NATO, Belgelendirme birimince verilmektedir. Zamanla; ISO 9000 Kalite Sistemi ile birebir değiştirilebilir nitelik kazanacaktır. AS 9000 HAVACILIK TEMEL KALDTE SDSTEM STANDARDI Amerika'nın önde gelen en büyük on bir havacılık endüstrisi kuruluşunca geliştirilmiş bir standarttır. AS 9000 Temel Kalite Sistemi esasen ISO 9000 Kalite Sisteminin havacılık endüstrisine uygulanmasıdır. ISO 9000 Kalite Sistem Modeline 27 açıklayıcı madde ve mevcut 20 elemente 8 notun ilavesi ile doğmuş bir dünya standardıdır. AS 9000 Standardı; on bir büyük havacılık kuruluşu ile Amerikan Kalite Konseyinin havacılık ve savunma bölümü (AQAG) arasında oluşturulan bir konsorsiyum tarafından dökümante edilmiştir. Havacılık sektörü için emniyet ve güvenirlilik büyük önem taşımaktadır. Bu itibarla ISO 9000'i şekillendiren kalite koşulları bu sektör için yetersiz görülmüştür. 21 ISO 9000; Amerikan Havacılık Yönetiminin (FAA) beklentilerini karşılamakta yetersiz kalmıştır. Güvenirlilik ve sorumluluk, kapsamlı üçüncü taraf denetimler, istek ve arzuların tam karşılandığı hususlarının doğrulanması gibi ilkelerin havacılık sektöründe, önemle yer alması istenmektedir. DOD yeni uyarlamayı ISO 9000 temeline bağlamıştır. Ancak, DoD ISO 9000'den daha derin bir kalite sistemidir. Şekli benzer olmakla birlikte derinliği daha çoktur. AS 9000 için de aynı ifade rahatlıkla kullanılabilir. 1997 yılında Boeing, Lockhead-Martin, Mc Donell Douglas, GEAE, Patt and Whitney, Allied Sipnal ve Allison Engine Şirketleri AS 9000'i etkili olarak uygulamaya koymuşlardır. Bu yedi havacılık devi AS 9000'ini zorunlu Kalite Sistemi olarak istemektedir. AS 9000'i şekillendiren AAQG bir beyaz sayfa ile geçerlilik operasyonları yayınlamıştır. Geçerliliğin yedi metodu bu sayfada işlenmiştir. AS 9000; Amerika Birleşik Devletlerinde mevcut havacılık standartlarını sistemine emmiş zengin bir dökümandır. DoD Konseptinden hareketle, FAA normları ana müteahhit ve taşeron koşulları, gibi havacılık sektöründe uygulanmakta olan kalite proseslerin ISO 9000 tabanında uyumlaştırılmıştır. AS 9000 kısa sürede FAA, AIA ve çeşitli üretici kuruluşların ilgi ve desteğini kazanmıştır. Sektöre yönelik faaliyette bulunan kuruluşlar, AS 9000 ile yeni bir momentum kazanmışlardır. AS 9000 belgelendirme süreci ISO 9000 ön şartına bağlıdır. ISO 9000 Kalite Sistemine sahip kuruluşlar, AS 9000'e göre denetlenerek havacılık sektörü gereklerine uyarlanabilirler. Kalite şikayetlerinin ele alınması ve şikayetlere gösterilen öncelikler, denetim odak noktalarındandır. NAQCAP ve RPI, AQA bu amaçla denetim yetkisine sahip kuruluşlardır. SAE tarafından kurulan Performans Dnceleme Enstitüsü (RPI) AS 9000 akreditasyon ihtiyacı için her türlü desteği sağlamaktadır. 22 ISO 14000 ÇEVRE YÖNETDM SDSTEMD TS-EN-ISO 14000 Çevre Yönetim Sistemi Standartları serisi; hem işletmeler hem de ürünler için çevre faaliyetlerinin analiz edilmesi, etiketleme, denetleme ve yönetme sistem ve araçlarını kapsamaktadır. Bu standartların amacı; çevreyi ve kaynakları tahrip etmeyen gelişmiş teknolojilerin kullanımını teşvik ederek, sürdürülebilir kalkınma amaçlarına ulaşmak, tüketiciyi bu yönde bilinçli ve duyarlı yapmak, çevreye zararlı ürünlerin ve hammaddelerin yerine ürünün ömrü boyunca çevre etkilerini değerlendirerek zararlı ürünlerin elenmesini sağlamaktadır. Ülkemizde de bu yöndeki biliçlenmeye paralel olarak TS-EN-ISO 14000 Çevre Yönetim Sistemini oluşturan kuruluş sayısı oluşturan kuruluş sayısı artış göstermektedir. 10 Eylül 1997 tarihi itibariyle TS-EN-ISO 14001 Belgesi alamaya hak kazanan firma sayısı 10'dur. Yasal düzenlemelerin tek başına çevre problemlerini çözmediğinin anlaşılması üzerine Avrupa Birliği ülkeleri 1993'de 5. eylem planında, ürün ve faaliyetlerin çevre etkilerinin yasal uygulamalardan ziyade piyasa kuvvetleri tarafından kontrol edilmesini sağlayacak olan EMAS (Environmental Management and Audit Scheme) uygulamasını yürürlüğe koymuşlardır. Ortaya çıkan bu yeni anlayış gereği, sanayileşmiş ülkeler mal ve hizmet alımlarında ulusal ve bölgesel şartlarına göre farklı kanuni gereklilikleri ve farklı çevre standartlarını uygulamaya koymuşlardır. Avrupa Topluluğu, ABD ve Kanada gibi ülkelerde çevre etiketi ile ilgili 10'dan fazla farklı program uygulamaya konulmuş, bu durum ise ticari engel olarak ortaya çıkmaya başlamıştır. 23 Rio De Janerio' da 3-14 Haziran 1992 tarihleri arasında düzenlenen Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansı, toplumun ana sektörleri ve halk arasında yeni bir iş birliğini gerçekleştirmeyi amaçlayan beyannameyi yayınlamıştır. Bunun üzerine ISO, 1993'de "Çevre Yönetimi" konusunda çalışacak olan teknik komitesini (TC 207) kurmuştur. TC 207'nin hazırladığı standardlar ISO 14000 olarak bilinen Çevre Yönetim Sistemi standardlarıdır ve sanayiden büyük destek görmüştür. ÇEVRE YÖNETDM SDSTEMD STANDARTLARI TS-EN-ISO 14001 Çevre Yönetim Sistemi-Özellikler Kullanım Kılavuzu TS-EN-ISO 14004 Çevre Yönetimi-Çevre Yönetim Prensipleri Kılavuzu- Sistemler ve Destekleyici Teknikler TS-EN-ISO 14010 Çevre Yönetimi-Çevre Denetim Kılavuzu-Çevre ile ilgili Denetimin Genel Prensipleri TS-EN-ISO 14011 Çevre Yönetimi-Çevre Denetim Klavuzu-Denetim Usulü- Kısım 1-Çevre Yönetim Sistemlerinin Denetimi TS-EN-ISO 14012 Çevre Yönetimi-Çevre Denetçilerinin Haiz Olması gereken Özellikler TS-EN-ISO 14020 Çevre Yönetimi-Çevre Dle Dlgili Etiketlemenin Temel Prensipleri TS-EN-ISO 14021 Çevre Yönetimi-Çevre Dle Dlgili Etiketleme- Öz beyan Çevre Dle Dlgili Dddialar-Terimler Tarifler TS-EN-ISO 14040 Çevre Yönetimi-Hayat Boyu Değerlendirme-Genel Prensipler ve Uygulamalar TS-EN-ISO 14060 Çevre Yönetimi-Mamullerin Çevre Veçhelerinin Mamul Standardlarına Dahil Edilmesi Dle Dlgili Kılavuz TS-EN-ISO 14000 ÇYS Standardları serisi çevre yönetimi, denetimi, etiketleme hayat boyu değerlendirme konularında gönüllülüğü esas alan standartlardır ve çevre yasa ve yönetmelikleri ile uyumludur. 24 TS-EN-ISO 14000 günümüzdeki çevre mevzuatının yerine değil, aksine, uygulanabilirliğini desteklemek için hazırlanmıştır. Bu nedenle TE-EN-ISO 14000 serisinde kuruluşun deşarj veya emisyon sınır değerleri yoktur, ancak kuruluşun bu konudaki hedeflerine ne ölçüde ulaştığının sorgulanması vardır. ISO tarafından hazırlanan diğer standardlar gibi (örneğin TS-EN-ISO 9000 Kalite Sistemi Standartları) TS-EN-ISO 14000 ÇYS Standartlarını da uygulamak zorunlu değildir, çünkü bu standartlar gönüllülüğü esas alır. Ancak üretim yapan ve hizmet veren kuruluşlar uluslararası piyasada iş yapabilmek için ÇYS standardlarının gücünü dolaylı veya dolaysız olarak hissedeceklerdir. TS-EN-ISO 14000 STANDARTLARI SERDSD TS-EN-ISO 9000 Standartlarının uzantısı olarak geliştirilmiştir. TS-EN-ISO 14000, TS-EN-ISO 9000'in sağlık ve çevre ile ilgili standardlarının yanı sıra, daha bir çok standart içerir. Toplam 60 adet olan Çevre Yönetim Standardlarından 14001-14004 ÇYS'yi, 14010-12 denetleme, 14031 performans değerlendirmesi, 14041-44 ürüne ilişkin konular, hayat boyu değerlendirme 14020-14024 etiketleme ve 14060 ürün standardlarını içermektedir. TS-EN-ISO 14000 çevre yönetim standardları ailesi, hem işletmeler, hem de ürünler için çevre faaliyetlerini analiz etme, etiketleme, denetleme ve yönetme sistem araçlarını içeriyor, yani organizasyonlar tarafından çevresel yönetime yardımcı olacak bir sistem geliştirme ve uygulamada kullanılacak genel bir yaklaşımı ele alıyor. 25 TS-EN-ISO 14000 ÇEVRE YÖNETDM SDSTEMD STANDARTLARIN I KDMLER UYGULAYABDLDR. Endüstri kuruluşu, kamu hizmeti veren kurum, müşavirlik firması, halka ait kuruluş veya ürün ve hizmet tedarik eden her kuruluş TS-EN-ISO 14000 ÇYS Standardlarını uygulayabilir. ÇEVRE YÖNETDM SDSTEMDNDE TEMEL KAVRAMLAR Çevre Yönetim Sistemi (ÇYS) Genel yönetim sisteminin; çevre politikasının geliştirilmesi, uygulanması, başarıya ulaştırılması, gözden geçirilmesi ve idamesi amacını güden; kuruluş yapısı, planlama faaliyetleri, sorumluluklar, uygulamalar, usuller, işlemleri de içine alan parçasıdır. Çevre Politikası Kuruluşun, genel çevre icraatı ile ilgili niyet ve prensiplerini açıklamak; faaliyet, çevre amaç ve hedeflerine çerçeve teşkil etmek üzere yaptığı beyandır. 26 Çevre Hedefi Kuruluşun, çevre amaçlarından kaynaklanan, bu amaçlara ulaşmak için; kuruluşça veya onun bir bölümünce gerçekleştirilmek üzere belirlenen, mümkün olduğunda sayılarla ifade edilen genel icraat basamaklarıdır. Çevre Amacı Kuruluşun, gerçekleştirmek amacıyla kendisi için tespit ettiği çevre politikasından kaynaklanan ve mümkün olan her durumda sayılarla ifade edilen genel maksadıdır. Çevre Boyutu Kuruluşun faaliyetlerinin, ürünlerinin veya hizmetlerinin çevre il etkileşime giren unsurlarıdır. Çevre Etkisi Çevrede, kısmen veya tamamen; kuruluşun faaliyet, ürün ve hizmetleri dolayısıyla ortaya çıkan olumlu veya olumsuz her türlü değişikliktir. 27 Çevre Denetimi (Üçüncü Taraf) Denetim delillerinin-belirli çevre faaliyetlerinin, olayların, şart ve durumların, yönetim sistemlerinin veya bunlara ait bilgilerin denetim kıstaslarına uyup uymadığını belirlemek amacıyla tarafsız bir şekilde ve değer yargılarına yer vermeksizin toplanması ve değerlendirmeye tabi tutulması ve bu işlemlerin sonuçlarının müşteriye bildirilmesidir. Çevre Yönetim Sistem Denetimi (Dahili) Kuruluşun çevre yönetim sisteminin, kuruluş tarafından tespit edilen çevre yönetim sistemi denetim kıstaslarına uyup uymadığını belirlemek ve sonuçları yönetime bildirmek amacıyla kuruluşun kendisi tarafından yapılan tarafsız ve değer yargılarına yer vermeyecek tarzda delillerin toplanması ve değerlendirilmesidir. ÇEVRE STANDARTLARININ KARŞILAŞTIRILMASI Çevre Yönetim Sistemi (EMS) Standartları BS 7750; EEC 1836 /93 kararnamesi Eko yönetim ve denetim Şeması (EMAS)'ından türetilmiş zaman içinde ISO 14000 serisi olarak evrensellik kazanmıştır. Değişik standartların mukayesesi, aşağıda tablo halinde verilmiştir. Çevre Yönetim Standartlarında temel ilke; 28 - Çevresel etkileşimin derinliğini anlamak, - Çevresel etkileşim için bir çevre politikasının belirlenmesi, - Çevresel ihtiyaç ve performanslar için amaç ve hedeflerin belirlenmesi, - Amaç ve hedefler için bir çevre yönetim programı, - Eylemlerin uygun platforma kontrol prosedürü, - Çevre Yönetim Sistemin iç denetimi. EMAS için ilave koşullar bulunmaktadır. EMAS çevresel etkileşim değerlendirmesinde, toplumun etkinliği ve uyanıklığı ilkesini benimsemektedir. BS 7750 ile EMAS arasındaki temel fark budur. Üç çevre standardı arasında mukayeseli ilişki ile ilgili; SDSTEM ELEMENTLERD BS7750 Madde EMAS REFERANS ISO 14001 Madde Çevre Yönetim Sistemi 4.1 Ek 1, Bölüm B 4.0 Çevresel Dnceleme Hazırlıkları Annex A 1.2 (sadece rehber) Madde 3, para bEk I, Bölüm C Ek A.4.2.1(sadece rehber) Çevre Politikası 4.2 Ek I, Bölüm A & Bölüm D 4.1 Organizasyon ve Kişiler 4.3 Ek I, Bölüm B2 & Bölüm D11 4.3.1 4.3.2 Çevresel Etkileşimler 4.4 Ek I, Bölüm B3 & Bölüm D2/3 4.2.1 4.2.2 Amaç ve Hedefler 4.5 Ek I, Bölüm A4 4.2.3 Çevresel Yönetim Programı 4.6 Ek I, Bölüm A5 4.2.4 El kitabı ve Dökümantasyon 4.7 Ek I, Bölüm B5 4.3.4 4.3.5 Dşletme Kontrolü 4.8 Ek I, Bölüm B4 & Bölüm D6/7 4.3.6 4.3.7 4.4.1 4.4.2 29 Kayıtlar 4.9 Ek I, Bölüm B5 4.4.3 Denetim 4.10 Ek I, Bölüm B6Ek II 4.4.4 Yönetimi Gözden Geçirme 4.11 Ek 1, Bölüm B1 4.5 Çevre Beyanları Uygulanmaz Madde 5 & Ek V Uygulanmaz TS-EN-ISO 14001'E YGUN BDR SDSTEM DÇDN BASAMAKLAR 1. Çevre Politikası TS-EN-ISO 14001'e göre, kuruluşun üst yönetimi çevre politikasını hazırlamalıdır. Çevre politikası, yürürlükteki çevre yasa ve yönetmelikleri ile uyumlu olmalı ve sürekli gelişmeyi desteklemelidir. Bu politika dökümante edilmeli ve tüm çalışanlara öğretilmelidir. 2. Planlama TS-EN-ISO 14001'e göre, çevre politikası oluşturulduktan sonra kuruluş, çevre yönetim sisteminin planlarını hazırlamalıdır. Planlamada, kuruluşun faaliyetlerinin, servisinin çevreye etkisi belirlenmeli, çevre yasa ve yönetmelikleri ile uyumlu amaç ve hedefler saptanmalı ve çevre yönetim programı oluşturulmalıdır. 30 3. Uygulama ve Dşlem TS-EN-ISO 14001'e uygun bir sistem için uygulama ve işletme üçüncü basamaktır. ÇYS'nin kurulabilmesi için gerekli kaynak; teknoloji, finans ve insan gücü sağlanmalı, uygulama ve işlemi sürekli kontrol altında tutabilmek için bir yönetim temsilcisi seçilmelidir. Acil hal planları yapılmalı ve olası bir kaza anında kimin sorumlu olacağı, ne yapılacağı belirlenmelidir. TS-EN-ISO 14001'e göre ÇYS içinde düzeltici ve önleyici faaliyetler yapılmalıdır. Dşl etme sürekli iyileştirilmeli ve yönetimce belirlenmiş olan hedeflere ulaşılmalıdır. ÇYS sürekli kontrol altında tutulmalı, olası aksaklıklar için düzeltici ve önleyici faaliyetler başlatılmalıdır. Ayrıca kuruluş kendi içinde, sistemi TS-EN-ISO 14001'e göre denetimden geçirmeli ve sonuçları üst yönetime sunmalıdır. 4. Yönetimce Yürütülen Gözden Geçirme Kuruluşun üst yönetimi, ÇYS'nin uygunluğunu, yeterliliğini ve etkinliğini sürdürebilmek için kendisinin tayin ettiği aralıklarla ÇYS'ni gözden geçirmelidir. Çevre politikası, amaç ve hedefleri gerekirse değiştirmeli, iç denetim sonuçları incelenmeli, çevreyle ilgili yasa ve yönetmeliklerdeki değişiklikler uygulanmalıdır. Çevre Yönetim Sistemleri, kalite sistemlerinde olduğu gibi her sektöre uygulanabilmektedir. 31 DENETDM VE BELGELENDDRME Kalite Güvence Sistem Denetimi aşağıdaki aşamalardan oluşmaktadır: a. Doküman Dncelemesi Dokümanın uygunluğu ve yeterliliği incelenir. Bu aşamada kalite el kitabı, prosedürler el kitabı ve varsa iş talimatları incelenir. Dşletme denetiminden bir önce gerçekleştirilen doküman incelemesi firmanın dokümantasyon yapısına göre 1-2 adam / gün 'lük bir çalışma gerektirmektedir. Doküman incelemesi sonucu bulgular, bir raporla toplanır. b. Dşyeri Denetimi İş yeri denetimi için şef denetçi ve, denetçi ve gerektiğinde teknik uzmanlar belirlenecektir. Dşyeri denetimi ilgili standartlar a (DIN EN IS0 9001; EN 46001; AB Direktifleri, VDA 6.1, QS 9000, vs.) göre yapılıp tamamlandıktan sonra durum raporla belirlenecek, yönetime sunulacaktır. Denetimde, eksikliklerin ortaya çıkmaması durumunda denetim raporu ve ekleri, belgelendirme kuruluşuna gönderilecektir. Eksikliklerin çıkması durumunda, denetim raporu ve eksiklik beyanları yönetime sunularak, düzeltmeler için belli bir gün verilecektir. Belirlenen bu günde yeniden denetim yapılarak belgelendirme aşamasına gelinecektir. c. Belgelendirme Denetim raporları değerlendirilecektir. Belgelendirme kurulu, denetim raporlarını inceleyip, onayladıktan sonra, Kalite Yönetim Sistemi Belgesi için yasal prosedür tamamlanacaktır. Belge veren kuruluş ISO 9000 Kalite Belgesi'ni hazırlayıp 32 firmaya iletecektir. Bu aşamadan sonra belgenin korunabilmesi için gözetim denetimleri (6,9 veya 12 ayda bir) ve tekrar denetimleri (3 senede bir) yapılacak BELGELENDDRME SÜRECD Sözleşme Ön Denetim Dökümanların Gözden Geçirilmesi Belgelendirme Denetimi Belgelendirme Gözetim Denetimi Yeniden Belgelendirme Düzeltici Faaliyetler Ve Takip