Bitirme Kancalı Dokuma Makinaları (Bitirme Projesi) SÜLEYMAN DEMİ REL ÜNİ . KANCALI DOKUMA MAKİ NELERİ PROJE ÇALIŞ MASI HAYRİ YE MUSLU İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER ....................................... ................................................... ....... 1 ÖNSÖZ ............................................. ................................................... ........... 1 GİRİŞ ............................................. ................................................... .............. 2 BÖLÜM 1 ........................................... ................................................... ....... 4 1.LİTERATÜR ....................................... ................................................... ....... 4 1.1. KANCALI DOKUMA MAKİNELERİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ ................. 4 1.1.1. KANCALI DOKUMA MAKİNELERİ .................. ................................. 5 1.2. KANCA TİPİNE GÖRE DOKUMA MAKİNELERİNİN SINIFLA NDIRILMASI .................................................. ................................................... ............... 6 1.2.1. SERT KANCALI DOKUMA MAKİNELERİ ............. ............................ 6 1.2.2. ESNEK KANCALI DOKUMA MAKİNELERİ ............ ........................... 7 1.3. KANCALI DOKUMA MAKİNELERİNDE ATKI ATMA SİSTEMİ ................ 8 1.3.1. KANCALI ATKI ATMA PRENSİBİ VE TASARIM YAKLAŞ IMLARI ..... 9 1.3.2. KANCA TAHRİK MEKANİZMALARI ................. .............................. 16 1.3.3. ATKI İPLİĞİNİN GERGİNLİĞİ AÇISINDAN KANCALI ATKI ATMA SİSTEMİNİN DURUMU ................................. ................................... 23 1.4. KANCALI DOKUMA MAKİNELERİNİN DİĞERLERİ ARASIND AKİ YERİ30 BÖLÜM 2 ........................................... ................................................... ..... 32 2. PİYASADA BULUNAN KANCALI DOKUMA MAKİNELERİ ..... .................... 32 2 2.1. MEVCUT ESNEK KANCALI DOKUMA MAKİNELERİNİN GENE L ÖZELLİKLERİ ................................ ................................................... .. 32 2.1.1. CRİPPA ..................................... ................................................... . 32 2.1.2. HOECK ...................................... ................................................... . 32 2.1.3. IWER ....................................... ................................................... ... 33 2.1.4. KİNG KONG .................................. ................................................ 33 2.1.5. MECCANİCA OROBİCA .......................... ....................................... 33 2.1.6. NUOVO PİGNONE .............................. ........................................... 34 2.1.7. SAURER ..................................... ................................................... 36 2.1.8. SULZER - RÜTİ .............................. ............................................... 37 2.1.8.1. SULZER RÜTİ'NİN ÜSTÜN PERFORMANSI VE YÜKSE K TEKNOLOJİSİ ....................................... ............................................... 38 2.1.9. G6200 SULZER RÜTİ KANCALI DOKUMA MAKİNESİ .. .............. 39 2.1.9.1. YÜKSEK PERFORMANS VE GÜVENİLİRLİK ........ ................. 40 2.1.9.2. KUMAŞ KALİTESİ VE KULLANIM ALANI ......... ....................... 40 2.1.9.3. DESEN YAPISI VE KENAR OLUŞUMU ............ ......................... 41 2.1.9.3.1. 6200'ÜN GENEL GÖRÜNÜMÜ ................. ........................... 41 2.1.10. VAMATEX ................................... ................................................ 43 2.1.10.1. VAMATEX'E GENEL BAKIŞ ................... ................................ 45 2.1.10.1.2. VAMATEKS MEKANİZMASI NASIL ÇALIŞOYOR? . ........... 45 2.1.10.2. VAMATEX'İN SON ÜRÜNÜ 'LEONARDO' ......... ...................... 46 2.1.10.2.1. LEONARDO'NUN ANA YAPISAL NİTELİKLERİ .. .............. 46 2.1.10.2.2. ŞERİT TAHRİK ÜNİTELERİ ................ .............................. 47 2.1.10.2.3. ANA MOTOR VE FREN DEBRİYAJ ............ ....................... 47 2.1.10.2.4. ÇÖZGÜ SALMA VE ATKI REGÜLATÖRÜ ........ .................. 47 2.1.10.2.5. LEONARDO'DA UYGULANAN FULL-TRONİC ..... .............. 48 2.1.10.3. VAMATEX 9000 PLUS ....................... .................................... 49 2.1.10.4. VAMATEKX P401 S ......................... ...................................... 51 2.1.10.5. VAMATEX SP 1 151 ES ..................... .................................... 52 3 2.1.11. SOMET ..................................... ................................................... 53 2.1.12. PİCANOL ................................... .................................................. 57 2.1.12.1. PİCANOL KANCALI DOKUMA MAKİNELERİNİN ÖZEL LİKLERİ .................................................. ................................................... ........ 59 2.1.12.2. PİCANOL GAMMA ........................... ....................................... 60 2.1.12.3. GAMMA TAHRİK MEKANİZMASI ................ ........................... 60 2.1.12.4. ATKI ARAMA VE AĞIZLIK MEKANİZMASI ....... ..................... 61 2.1.13. MAZZİNİ ................................... .................................................. 62 2.1.14. PANTER .................................... .................................................. 63 2.1.15. HANJIN .................................... ................................................... 67 2.1.16. SHINKWANG ................................. .............................................. 67 2.2. MEVCUT SERT KANCALI DOKUMA MAKİNELERİNİN TEMEL ÖZELLİKLERİ ................................ ................................................... .. 67 2.2.1. SAURER 400 ................................. ................................................ 68 2.2.2. SAURER 500 ................................. ................................................ 68 2.2.3. SACM ....................................... ................................................... .. 70 2.2.4. DORNİER .................................... .................................................. 72 2.2.4.1. ATKI ATMA SİSTEMİ ........................ ....................................... 74 2.2.4.2. OTOMATİK BOBİN DEĞİŞİMİ APS (TERCİHLİDİR) .................. 77 2.2.4.3. ATKI ATMA EKİPMANLARI VE RENK SEÇİMİ ..... .................... 78 2.2.4.4. ÇÖZGÜ SALMA, KUMAŞ SARMA VE KENAR OLUŞUM TERTİBATLARI ...................................... .............................................. 79 2.2.4.5. DONANIM OPSİYONLARI ...................... .................................. 80 2.2.4.6. TEKNİK ÖZELLİKLER ........................ ..................................... 81 2.2.5. GÜNNE ...................................... ................................................... . 82 2.2.6. SABADEL .................................... .................................................. 82 2.2.7. WILSON-LONGBOTTOM .......................... ...................................... 82 2.2.8. VAN DE WİELE ............................... ............................................... 83 2.2.9. GÜSKEN ..................................... .................................................. 84 4 2.2.10. TEXTİMA ................................... .................................................. 84 KAYNAKLAR ......................................... ................................................... . 85 1 ÖNSÖZ Tekstil sektörü, ülkemizde ve dünyada en hızlı geliş en sektördür. Ülkemizin coğ rafi koş ulu itibariyle pamuk üretimine, yün iplikçiliğ ine kısacası doğ al ve yapay her türlü iplikçiliğ e elveriş li olması, ihracat ve ithalat yollarına açık olması tekstil sektörü açısından çok büyük bir avantajdır. Yatırımcıların tüm bu artılar içerisinde, tezgah seçimini de bilinçli bir ş ekilde yapmaları gerekir. Bu çalış mada piyasada bulunan kancalı dokuma makineleri araş tırılmış tır. Yapılan Literatür çalış ması ve mümessil firmalardan alınan bilgiler ış ığ ında kancalı dokuma makineleri ve çalış ma prensipleri hakkında bilgi toplanmış tır. Daha çok Dornier, Sulzer Rüti, Picanol ve Vanatex üzerinde durulmuş tur. Bu çalış mamda çok büyük destek ve yardım gördüğ üm değ erli hocam Güler ÖNCÜ'ye teş ekkürü borç bilirim. 2 Gİ RİŞ Atkı atma iş lemi, tefe hareketine bağ lı olarak hareket eden 2 adet kavrayıcı tarafından gerçekleş tirilen mekiksiz (rapiyerli) dokuma makinesidir. Bobinlere sarılı atkı ipliğ i, bir verici kanca tarafından alınıp, dokuma tezgahının ortasında alıcı kancaya aktarılır ve bu da ipliğ i ağ ızlığ ın diğ er tarafına çeker. Böylece iki kanca düzgün ve karş ılıklı olarak hareket etmiş olur. Bu dokuma makinesi hızlı ve basit ayar değ iş imleri sayesinde sekiz değ iş ik iplik çeş idi ve istenilen atkı ipliğ i değ iş imi ile çok sayıda dokuma kumaş çeş idi üretebilir. Çok hassas ipliklerden çok kaba ipliklere kadar hepsi ekstradan bir bitim iş lemine gerek duymadan ve devir sayısı azalmadan dokunabilir. Jakar örgü dahil olmak üzere, tüm örgüler yapılabilir. Kancalı tezgahlarda çok yüksek hızlar mümkündür ve ipliğ in olanak tanıdığ ı hız sınırlarına kadar çıkılır. Kancalı sistemde ipliğ i tutan kanca baş larının hareketinin pozitif kontrollü olması önemli bir avantajdır. Konstrüksiyonlar tek ve çift kancalı olarak geliş tirilmiş tir. Tek kancalı dokuma makineleri basitlikleri ve her tür iplik kullanımına olanak tanımaları yanında kancanın tek taraflı hareketinin hızı olumsuz etkilemesi dezavantajına sahiptir. Bu nedenle çift kancalılar daha çok tercih edilmiş tir. Çift kancalı dokuma makinelerinde atkı ipliğ i ucu ağ ızlık ortasında aktarılır. Bir kanca verici, diğ er kanca alıcı rolü oynar. Bu makinelerde atkı kaydının çift taraftan yapılması da mümkün olmaktadır. Ancak tek taraftan yapılması yaygınlaş mış tır. Kancalı dokuma makineleri kanca baş larını taş ıyan elemanlara göre esnek kancalı ve sert kancalı olmak üzere iki sınıfa ayrılırlar. Sert kancalı dokuma makinesinde hafif olmalarına karş ın yüksek dayanıma sahip sert kancalar vardır. Bunların çözgü iplikleri arasından geçerken kılavuzlanması gerekmez, ancak bunlarda kancalar ağ ızlığ ı terk etmeden tefe vurulamayacağ ı için dokuma makinesinin her iki yanında çıkış bölgesi olması gerekir. Kancanın dış arıya çıkan kısmı bir borunun içerisine girebilir. Bu da yer gereksinimini arttırır. Bu sorunu çözebilmek için esnek kancalı dokuma makinesi kullanılır. Bu bantlılarda atkı taş ıyıcı organ atkıyı attıktan sonra kanca kıvrılır. Yatay yer yerine dikey olan yer gerekli olur. Atkı taş ıyıcı kanca arka tarafında diş li bir esnek bandla hareket ettirilir. Bu bant aş ağ ıya doğ ru eğ ik bir durumda hareket ettirilir. 3 Bundan sonra teleskopik kanca geliş tirilmiş tir. Burada içiçe bulunan iki parça vardır. Böylece yan tarafta gerekli olan yerin yarısı kaldırılmış olur. Burada yan tarafta 120 cm yerine 60 cm yer ihtiyacı gerekir. Sert kancalı makinelerde makinelerin her iki tarafından da atkı kaydı yapılır. Atkı kaydı tek taraftan yapılıyorsa makinenin diğ er tarafına boş giden kanca burada atkıyı yakalar ve geri dönüş ünde ağ ızlığ a kaydeder. İ ki taraftan atkı atan sert kancalı dokuma makinelerinde her kancanın uzunluğ u tezgah eninin yarısı kadardır. Kancaların ucunda alıcı ve verici kanca baş ları bulunmaktadır. Sert kancalılarda en önemli geliş me atkı atma mekanizması ortada olan iki fazla sistemdir. Bu sistemde atkı ipliğ i önce sağ tarafta açılan ağ ızlığ a sevk edilip, bu kısım tefelenirken sol tarafta atkı kaydı yapılmaktadır. Esnek kancalı makinelerde sert kancanın yerini esnek bant almış tır. Bunlarda tek ve çift kancalı atkı kaydı mevcuttur, fakat çift kancalılar daha çok kullanılır. Çift fazlı tipleri de mevcuttur. Sert kancalı da olduğ u gibi alıcı ve verici kancaya sahip esnek bantlar aynı anda farklı yönlerden ağ ızlığ a girer ve ağ ızlık ortasında atkı transferi gerçekleş tirilir. Kancalı dokuma makinelerinin yüksek hızı ve her tür iplikte çalış abilmesi yanında en büyük avantajı üretim hızında hiçbir düş ün olmadan çok renkli atkı atma mekanizmasına sahip olmasıdır. Kancalı tezgahlarda mekikçikdeki gibi çok yüksek hız ve ivme değ erleri yoktur. Sistemin dezavantajı ise mekikli tezgahlardaki gibi düzgün bir kenar sağ lanamaması, leno ve yakma kenarın her zaman tercih edilmemesi ve iplik telefine neden olmasıdır. İ çe kıvırmalı kenar; sıklık, hız düş ürmesi ve cihazın pahalı olması nedeniyle avantajlı değ ildir. 4 BÖLÜM 1 1.Lİ TERATÜR 1.1. KANCALI DOKUMA MAKİ NELERİ Nİ N TARİ HSEL GELİŞİ Mİ Mekiksiz dokuma sistemlerinden biri olan kancalı dokuma makineleri ile ilgili ilk araş tırmaların ardından 1898'de ilk patenti alınmış tır. Fakat gerçek anlamda ilk kancalı dokuma makinesini 1922 yılında Johann Gabler ortaya koymuş ve 1925 tarihinde de patentini almış tır. Gabeler, mekikli bir kancalı dokuma makinesine, ilk kancalı atkı atma sistemini koyup endüstriye sunduktan sonra 1930-40 yılları arasında pek çok kancalı makine imal edilmiş tir. 1939 yılında, Fransız Raymond Dewas atkının aktarma sisteminde bir değ iş iklik yaparak dewas sistemi denilen uç transfer sistemini gerçekleş tirmiş tir. Modern dokuma makinelerinin hapsinde Deva Sistemi uygulanmaktadır. Yalnızca İ spanyolların tanınmış kancalı dokuma makinesi Iwer ise, Rene' Ancet ve Marcel Fayolle tarafından icat edilen tek taraftan atkı kayıt prensibini kullanmaktadır. Kancalı tezgah piyasasında yapılan araş tırma ve geliş tirmeye yönelik faaliyetlerin olumlu neticeleri, üretim olanakları ve maliyet unsurunun makul sınırlar içinde kalması bu sistemi mekiksiz tezgahlar arasında en çok tercih edilenler arasına sokmuş tur. Kancalı dokuma makineleri önceleri üniversal tezgah olma yolunda ilerlerken son zamanlarda bunların yüksek üretim hızlarına çıkmaları mümkün olmuş ve hızını sınırlayan faktörler olarak sadece tekstil malzemelerinin özellikleri yer almış tır. Kancalı tezgahlar ipliğ in izin verdiğ i hız sınırına kadar çalış tırılabilmektedir. Tezgahların geliş imi için geniş enlerde dokuma yapmak, çift ağ ızlık tekniğ i kullanmak ve iki fazlı sistemi gerçekleş tirmek ve baş arılı bir biçimde uygulanarak endüstride kancalı dokuma makinelerinin kabul edilmesini sağ lamış tır. Günümüzde ise makinelerin durma zamanını azaltmak, iş çi baş ına verimlilik değ erleri ile makine sayısını aynı tutarak veya çoğ altarak performansı yükseltmek yolunda çalış malar yapılmaktadır. Kancalı sistemlerde dokuma devrinin büyük kısmı atkı atmaya ayrılmış tır. Bu da hareketin nispeten üniform olmasını sağ lar. Ancak bunun çalış ma hızını sınırlayan en önemli faktörlerden birisi olduğ u belirtilmelidir. İ pliğ in, hız ve ivmenin yüksek değ erine karş ı hassas olduğ u düş ünülerek yapılan araş tırmalar, genel olarak kanca baş ı yapısını ve tahrik sisteminin tasarımını geliş tirmek yönünde olmuş tur. Kancalı dokuma makinelerinde yüksek ivme değ erinin mekanik yönden sınırlama getirdiğ i iddiası, modern ve yüksek teknolojiye sahip tezgahlar için geçerliliğ ini yitirmiş bulunmaktadır. Uzmanlar, günümüzde kancalı tezgahların 5 hızını sınırlayan tek faktörün atkı ipliğ inin kalitesi olduğ unu belirtmektedirler. Bu konunun sadece dokuma makineleri imalatçıları tarafından değ il aynı zamanda kullanıcılar tarafından da iyice anlaş ılması,tezgah performansı açısından çok büyük önem taş ımaktadır. Kancalı dokuma makinelerinin en büyük eksikliğ i gerçek kenar yapamaması denilebilir. Kancalı tezgahlarda kenar problemi olmasaydı, mekikli tezgahlara artık hiç ihtiyaç kalınmayacağ ı öne sürülebilirdi. Leno ve yakma kenar her durumda uygun olmadığ ı gibi çok fazla iplik telefine sebep olmaktadır. İ çe kıvırma yöntemi ise, kenarlarda sıklığ ı arttırması yanında çalış ma hızına da bir ölçüde sınırlama getirmektedir. Ayrıca içe kıvırma cihazı da oldukça pahalıdır. 1.1.1. KANCALI DOKUMA MAKİ NELERİ ITMA'83'de 23 üretici firma toplam 94 kancalı tezgahını sergilemiş tir. Bunların 59'u esnek kancalı 22'si sert kancalı, 3'ü teleskopik sert kancalı ve 10 tanesi de ikiz sert kancalı dokuma makineleri idi. Kancalı atkı atma sisteminde büyük çapta yenilikler ve geliş meler kaydedildiğ i görülmüş tür. Çalış ma hızlarında hatırı sayılır artış lar olmuş , yeni kanca tahrik sistemleri ve malzemeleri takdim edilmiş tir. Bunların ötesinde, çalış ma geniş liklerinin artırılmış olması üretim hızlarını çok yükseltmiş tir. Bu makinelerin en cazip yönünü teş kil eden üniversal çalış ma koş ulları ince pamuklu ve ipekli kumaş lardan, ağ ır gramajlı kot ve paltoluk kumaş lara, pelüş , havlu, kadife ve halılara kadar geniş letilmiş bulunmaktadır. Hannover'de bu makinelerin hızlarının artırılabilmesi bakımından büyük umutlar olmadığ ı ve yalnızca iki fazlı tekniğ in yüksek hızla ulaş abildiğ i sonucuna varılmış ken, Milano'da kancalı tezgahların büyük kısmı yüksek hızlarla çalış tırılmış lardır. Bunun nedeni yalnızca daha hafif ve daha dayanıklı malzeme kullanılması değ ildir. Aynı zamanda ağ ızlık geometrisi, gücülerin ve tarağ ın hareketlerini azaltacak biçimde değ iş tirilmiş tir. Sergilenen sistemler arasında kancalı atkı atma tekniğ i baş sırayı almakta, %57'lik bir oran oluş turmaktadır. Tüm kancalı dokuma makinelerinde (bir tek istisna ile) Dewas sisteminin kullanıldığ ı görülmüş tür. Bu sistem ağ ızlığ ın ortasına kadar verici bir kanca ile getirilen atkı ipliğ inin, ağ ızlığ ın ortasında alıcı bir kancaya aktarılarak diğ er uçtan dış arı çıkıncaya kadar çekilmesi esasına dayanmaktadır. Tefe vuruş unun yapılabilmesi için her iki kancanın da ağ ızlıktan çıkmış olması gerekmektedir. 6 1.2. KANCA Tİ Pİ NE GÖRE DOKUMA MAKİ NELERİ Nİ N SINIFLANDIRILMASI Bir sınıflama yapmayı düş ündüğ ümüzde ilk akla gelen husus kanca baş larını taş ıyan elemanların sert ya da esnek olmasıdır. Uzmanlar kancalı dokuma makinelerini bu açıdan sert (rijit) ve esnek (flekxible) olmak üzere iki büyük sınıfa ayırmaktadırlar. Her iki sınıfın kendi arasında, tahrik mekanizmaları, kanca tipleri ve kanca sayıları ile faz sayılarına göre tekrar alt gruplara ayrılması mümkündür. 1.2.1. SERT KANCALI DOKUMA MAKİ NELERİ Sert kancalı dokuma makinelerinde, tutucu kanca baş ları 10-15 mm çapında ince cidarlı silindirik veya prizmatik kesitli çubuklarla sevk edilmektedirler. Bu çubuklar çelik alaş ımları veya sentetik liflerle takviyeli kompozit malzemelerden yapılmaktadır. Sert kancaların çözgü içinden kılavuzlanması gerekmediğ i için tefeye ilave elemanlarının takılması da gerekmez. Bu sistemde atkı ipliğ i tefelemeden önce, kancaların ağ ızlığ ı tamamen terk etmeleri gerektiğ i için tezgahın iki tarafında çıkış bölgeleri bulunacaktır. Dolayısıyla kumaş eninin iki katı kadar yer kaplayan bu makinelerin fazlaca yer kapladığ ı doğ ru değ ildir. Zira kancaların iş gal ettiğ i yerleri zaten ağ ızlık açma tertibatları, atkı bobinlerinin cağ lığ ı ve elektrikli kontrol tertibatları fazlası ile kaplamaktadır. Bu kancaların kılavuz kullanılmadan, atkı kaydı sırasında pozitif kontrolü avantajlı bir durumdur. Sert kancalar genellikle çift taraftan atkı kaydederler. Sert kancalı tezgahların en önemli geliş imi, atkı atma mekanizması ortada olan iki fazlı sistemdir. Atkı kaydının tek taraftan yapıldığ ı sert kancalı dokuma makinelerinde kumaş ın öbür kenarına kadar boş giden kanca burada atkıyı yakalar ve geri dönüş ünde ağ ızlığ a yatırır. Ancet ve Fayolle tarafından ortaya atılan bu fikri İ spanyol Matesa ve Fransız Xfateks firmaları uygulamış tır. Halı ve çift kadife üretimi için aynı prensiple çalış an çift sert kancalı dokuma makineleri de imal edilmiş tir. Ancet-Fayolle prensibiyle yapılan dokuma makinelerinde, ağ ızlığ a iki yandan giren kancalar ortada Dewas prensibi ile atkı ucunu aktarırlar. İ ki sert kanca kullanıldığ ı zaman, her kancanın uzunluğ u tezgah eninin yarısına eş it olmaktadır. Kancaların ucunda alıcı ve verici kanca baş lan bulunmaktadır. Sert kancalar için Saurer tarafından uygulanan teleskopik sistem ile yer ihtiyacının azaltılması hedeflenmiş tir. Birbiri içine girerek uzayıp kısalan sert kancalar belli noktalarda aş ınmaya uğ ramakta ise de bu makineler özellikle havlu dokumacılığ ında baş arılı olmuş lardır. İ lk durumda sert bir kancanın iki ucuna birer tutucu kafanın takıldığ ı iki fazlı sistemler vardır. 7 Saurer dokuma makinesinde uygulanan bu sistemde, kanca, makinenin ortasındaki bir diş li ünitesinden tahrik edilir. Atkı ipliğ i önce sağ tarafa açılan ağ ızlığ a sevk edilir. Atılmış olan atkı kumaş a tefelenirken aynı anda diğ er tarafa yani soldaki kumaş a atkı atılmaktadır. İ ki fazlı atkı kaydında çok sayıda sert kancaların iki ucuna tutucu kafalar takılarak farklı bir sistem oluş turulmuş tur. Burada Gentilini Ripamonti prensibi ile seri ağ ızlıkların açılması düş ünülmüş tür. İ ngiliz Orbit firması tarafından geliş tirilen bu sistemde, çözgü yönünde eş zamanlı ve peş peş e açılan 18 ağ ızlığ a 18 adet atkı ipliğ i eş zamanlı olarak çift baş lı sert kancalar ile atılmış tır. Bu dokuma makinesinin iki yanında çözgü tabakası bulunduğ undan iki kumaş birden dokunabilmektedir. Atkı kaydı kancalar tarafından bir sola bir sağ a yapılmakta olup, makinenin iki tarafında atkı ipliklerinin sağ ıldığ ı çapraz bobin cağ lıklar konulmuş tur. Bu cağ lıklar, ağ ızlık oluş turma silindirleri ve makinenin ortasında bulunan kanca tahrik ünitesi ile senronize olarak dönerler. Kancalı dokuma makinelerinin mekikli sistemlere rakip olduğ u bir diğ er alan da, üst üste iki ağ ızlığ a aynı anda iki ayrı atkı ipliğ ini sert kancalar vasıtası ile kaydedebilmeleridir. Sert kancalı tezgahlarda çalış ma eninin fazla arttırılmaması bunların yalnızca çalış ma hızlarını yükseltmeye imkan vermektedir. 1.2.2. ESNEK KANCALI DOKUMA MAKİ NELERİ Kancalı tezgahların çalış ma eni ve dolayısıyla üretim hızlarındaki artış ı sağ layabilecek olan esnek kancalı tasarım olanakları bundan dolayı büyük önem kazanmış tır. Bunlarda tutucu kanca baş larını sevk eden esnek bantlar çelik ş eritlerden veya sentetik kompozit malzemelerden yapılmaktadırlar. Bantlar yan kısımlardan bükülerek aş ağ ıya sürülebildiklerinden yer ihtiyacı sert kancalılara nazaran daha azdır. Esnek kancalı sistemlerin tek ve çift taraflı olanları yanında tek ve çift fazlı tipleri mevcuttur. Atkı kaydının tek taraftan yapıldığ ı esnek kancalı dokuma makinesini Balbe Ridameya üretmiş tir. Bu makinede bir tarafta esnek kancalı bir tekerlek bulunmakta, tahrik, krank-biyel mekanizması ile yapılmakta ve makinenin tüm eni boyuna iki kat olarak yer alan atkı ipliğ i ilmek formunda kaydedilmekteydi. Bu tip dokuma makineleri fazla yaygınlaş mamış tır. Esnek kancalı dokuma makineleri, iki taraftan çift esnek kanca ile atkı atan tiplerde imal edilmektedir. Kancaların birisi verici diğ eri alıcı olarak çalış ır ve aynı anda ağ ızlığ a girerler. Atkı ipliğ inin transferi ağ ızlık ortasında olur. İ lk zamanlar transfer için Gabler prensibi kullanılmasına rağ men günümüzde Dewas, uç transfer sistemi yaygın biçimde tercih edilmektedir. 8 Esnek bantlar, kanca baş larına bir gidip gelme hareketi vermek için, ana milin dönme hareketini ötelemeye dönüş türen tersinir diş lilerle tahrik edilirler. Genellikle çok geniş enlerde ve yüksek süratle bir çok defa ağ ızlığ a girip çıkan esnek kanca baş larının, atkı ipliğ ini düzgün biçimde aktarabilmesi için hassas yapılması ve bunları taş ıyan esnek bantların da çelik veya karbon liflerle takviyeli yüksek performanslı sentetik malzemeden imal edilmesi zorunludur. Atkı ipliğ i verici kanca tarafından kapılarak hızlandırıldıktan sonra, ağ ızlık ortasında transfer için yavaş latılır ve alıcı kancaya aktarılınca tekrar hızlandırılır. Üç transferi bu bakımdan, üniform bir çekiş ve tüm kayıt süresince kanca baş ları tarafından tutuş sağ ladığ ı için avantajlıdır. Halbuki ilmek ş eklinde transfer yapılırsa, hem sağ ım hızı iki kat artar hem de ipliğ in ikinci yarısı sürtünme ve büküm açılmasına maruz kalabilir. İ ki fazlı esnek kancalı dokuma makineleri iki kumaş enini bir düzlemde 180 derecelik faz farkı ile dokuyabilecek ş ekilde yapılmış tır. Kumaş lardan birine atkı kaydı yapılırken diğ er kumaş ın ağ ızlığ ı değ iş mekte ve atkı kumaş a tefelenmektedir. Böylece kancalar giriş -çıkış fazlarında boş a çalış mamakta ve nispeten düş ük çalış ma hızlarında yüksek üretim mümkün olmaktadır. Çift fazlı ve esnek kancalı dokuma makineleri ilk olarak Balbe-Ridemeya ve İ sviçreli Kiener tarafından imal edilmiş tir. 1.3. KANCALI DOKUMA MAKİ NELERİ NDE ATKI ATMA Sİ STEMİ Atkı atma mekanizmaları dokuma makinelerinin üretim hızını belirleyen en önemli mekanizma olduğ u için dokuma makinelerinin mekanizasyonunda bugüne kadar üzerinde en fazla çalış ılan konulardan biri olmuş tur. Bir atkı atma sisteminden esas olarak beklenen üç özellik vardır. Bunlardan birincisi atkı ipliğ inin kaydı esnasında ipliğ e etkiyen zorlamadan dolayısıyla atkı ipliğ i gerginliğ inin en küçük seviyede tutulabilmesi ve ikinci özellik atkı atma iş leminin mümkün olduğ u kadar yüksek bir hız ile (çok renkli bir çalış mada makine hızında bir düş üş e sebep olmaksızın) gerçekleş tirilebilmesidir. Burada atkı taş ıyıcı elemanın kütlesinin küçük olması hız artış ı açısından büyük bir avantaj teş kil eder. Üçüncü özellik ise, atkı katma sisteminin her çeş it ipliğ in kaydına uygun olması istenir. Birinci özellik, atkı ipliğ i kopuş oranının dolayısıyla makine randımanı ve kumaş kalitesini, ikinci özellik, dokuma makinesinin üretim hızını ve üçüncüsü ise bir dokuma makinesinin esnekliğ ini yani atılabilen atkı ipliğ i açısından ne kadar geniş bir aralıkta kumaş dokunabileceğ ini belirler. Atkı ipliğ i gerginliğ i açısından önemli olan nokta atkı kayıt periyodu içerisindeki atkı gerginliğ i değ iş im eğ risinin en büyük değ eridir. Atkı ipliğ inin bobinden doğ rudan sağ ımı yerine tüm atkı atma 9 sisteminde atkı akümülatörleri ve son yıllarda yaygınlaş an elektronik kontrollü atkı frenlerinin kullanımı ile artan atkı kayıt hızlarına rağ men atkı ipliğ i gerginliğ indeki artış lar büyük ölçüde azalmış tır. Atkı atma sistemleri için üretim hızının belirlenmesinde atkı kaydı için dokuma makinesinin bir devri içinde ayrılan zaman ile atkı ipliğ i hareketine ait hız eğ risi etkili parametrelerdir. Bu bağ lamda hız eğ risi ortalama değ erinin maksimum hıza oranının 1'e yakın olması istenen bir durumdur. Atılabilecek atkı ipliğ i aralığ ı ise atkı taş ıyıcı eleman ile atkı ipliğ i arasındaki iliş ki tarafından belirlenir. Bu durumda pozitif iliş kinin bulunduğ u (atkı ipliğ inin atkı taş ıyıcı tarafından tutulması) mekikcikli ve kancalı sistemler negatif iliş kiye sahip hava jetli sisteme üstünlük sağ lamaktadır. Kancalı atkı atma prensibini kullanan dokuma makineleri bugün havlu, kadife ve halı dokumacılığ ı da dahil olmak üzere dokuma kumaş üretiminin tüm alanlarında yaygın olarak rastlanan dokuma makinesi tipidir. Bunda atkı kaydının pozitif olarak yapılması ve makine hızında bir düş üş olmaksızın çok renkli çalış manın mümkün olmasının önemli katkısı vardır. Ancak kanca ve tahrik mekanizması kütlesinin büyük olmasından dolayı 1980'li yıllara kadar üretim hızlarında mekikli sisteme nazaran büyük artış lar elde edilememiş tir. Mekanizmaların optimum tasarımı kullanılan malzeme kalitesinin artırılıp kütlelerin bir ölçüye kadar azaltılması ve atkı akümülatörlerinin (elektronik atkı frenleri ile birlikte) kullanılması ile endüstride bugün 190 cm çalış ma hızına sahip bir kancalı dokuma makinesi 500d/d çalış ma hızlarının üzerinde çalış tırılabilmektedir. Bu çalış mada kancalı atkı atma sistemi üzerine sistemin prensibi ve tasarım yaklaş ımları, kullanılan kanca tahrik mekanizmaları ve atkı ipliğ i gerginliğ i ile gerginlik üzerinde etkili olan parametreler açısından genel bir değ erlendirme yapılacaktır. 1.3.1. KANCALI ATKI ATMA PRENSİ Bİ VE TASARIM YAKLAŞ IMLARI Dokuma makinelerinde kullanılan mekikli, mekikçikli, hava ve su jetli atkı atma sistemlerinde atkı ipliğ i atkı taş ıyıcı eleman ile birlikte baş langıçta çok yüksek bir ivme ile hızlanarak maksimum hıza ulaş ır. Atkı ipliğ i hava direnci ve sürtünmenin etkisiyle bir miktar hız kaybederek ağ ızlık içinde hareket eder ve karş ı tarafa ulaş ınca frenlenerek (mekikli ve mekikcikli sistemlerde) veya tutularak (hava ve su sistemlerde) durdurulur. Bu sistemlerde atkı ipliğ inin ağ ızlık içindeki hareketinin pozitif anlamda tüm olarak kontrolü mümkün değ ildir. Atkı ipliğ i için ağ ızlık içinde en uygun hareket ş artlan baş langıçtaki ivmelendirme ve atkı taş ıyıcının ağ ızlık içinde kılavuzlaş masının (hava jetli sistemlerde bunlara ilave olarak yardımcı düze ve kontrol sisteminin tasarımı) en uygun ş ekilde yapılması ile elde edilir. Bu 10 sistemlerin tersine kancalı atkı atma sisteminde atkı ipliğ i kanca baş larında bulunan tutucular tarafından tutularak kanca tahrik mekanizmasının ürettiğ i hareket kanununa göre dokuma makinesinin bir yanından diğ er yanına taş ınır. Bu özelliğ inden dolayı kancalı atkı atma sisteminde atkı iplik hareketinin pozitif olarak kontrolü mümkün olmaktadır. Kancalı atkı atma istemi kullanılan kanca sayısına (tek veya çift), kanca tiplerine (sert, esnek veya teleskopik) ve atkı ipliğ inin ağ ızlığ a yatırılma ş ekline göre (üç veya ilmek transferi) gruplandırılabilir. Tek kanca ile bur taraftan atkı kaydı ağ ızlık ortasında atkı transferi problemini ortadan kaldırmasına rağ men kancanın bir dokuma makinesi devrinin yarısında tüm en boyunca boş olarak hareket etmesi tezgah devrinin verimli bir ş ekilde kullanılmasını engeller. Diğ er yandan kanca hareket genliğ inin büyük olması yüksek hızlarda atalet kuvvetlerini arttırmış tır. Bu yüzden tek kanca ile atkı kaydı makine hızı artış ına kısıtlama getirmiş tir. Günümüzde dar dokuma makineleri haricinde terk edilmiş bir tasarım ş eklidir. Bugün, üretilen kancalı dokuma makineleri çift kanca ile atkı kaydı prensibini kullanmaktadır. Bu prensibe göre ş ekil 1'de görüldüğ ü gibi atkı ipliğ i, verici kanca tarafında bobinin bulunduğ u taraftan, kapılıp ağ ızlığ ın ortasına kadar taş ınır. Burada alıcı kancaya transfer edilir ve daha sonra alıcı kanca tarafından tezgahın diğ er tarafına taş ınır. Bu ş ekilde ağ ızlığ a yatırılan atkı ipliğ i daha sonra tefelenerek kumaş a dahil edilir. Atkı ipliğ inin kancalar tarafından taş ınması uç (Dewas prensibi) ve ilmek (Gabler prensibi) transferi metotlarına göre yapılabilmektedir. İ lmek transferi metodunda atkı ipliğ inin serbest ucu bir tutucu yardımıyla ş ekil 1.a'da görüldüğ ü gibi tutulduktan sonra verici kanca tarafından atkı kayıt periyodunun ilk yarısında (ağ ızlığ ın ortasına kadar) tüm kumaş eni için gerekli olan atkı ipliğ inin ilmek formunda bobinden sağ ılması sağ lanır. Ağ ızlığ ın ortasında atkı ipliğ inin alıcı kancaya transfer edilmesinden sonra 1 inci tutucu açılarak atkı ipliğ i ucu serbest bırakılır ve benzer ş ekilde 2. Tutucu bobinden gelen ipliğ i tutar. Daha sonra atkı ipliğ i alıcı kancanın geri hareketiyle ağ ızlığ a yatırılır. İ lmek transferi yönteminde atkı ipliğ inin bobinden sağ ımı atkı kayıt periyodunun ilk yarısında gerçekleş tiğ i için sağ ım hızı uç transferi metodundakinin iki katıdır. Bu yüksek atkı gerginliğ ine sebep olduğ u için atkı akümülatörleri ilk kez ilmek transferi prensibini kullanan dokuma makinelerinde uygulanmış tır. Bu prensibin diğ er bir olumsuz yanı atkı kayıt periyodunun ikinci yarısında serbest atkı ucundan dolayı ipliğ in ağ ızlığ a yatırılması esnasında büküm açılması probleminin ortaya çıkmasıdır. Bu sebeplerden dolayı 11 ilmek transferi metodu terk edilmiş ve kancalı atkı atma sisteminde uzun zamandır uç transfer metodu kullanılmaktadır. Uç transfer metodunda (ş ekil 1.b) atkı ipliğ inin bobinden veya akümülatörden sağ ılması tüm atkı kayıt periyodu boyunca gerçekleş tiğ i için sağ ım hızı ilmek transferi metodundakinin yansıdır. Bunun yanında atkı ipliğ i ucu kanca baş ı tarafında tutulduğ u için büküm açılması problemi söz konusu değ ildir. Ancak bu metoda göre kanca baş larının tasarımı daha büyük hassasiyet ve özen ister. Uç transferi metodunda atkı ipliğ inin verici kanca tarafından kapılması ve ağ ızlığ ın ortasında diğ er kancaya transfer edilmesi negatif veya pozitif olmak üzere iki farklı ş ekilde yapılır. Kancalı dokuma makinesi üretici firmaların büyük çoğ unluğ u negatif atkı kapma ve transferi ilkesini kullanmaktadır. Bu ilkeye göre kanca hareket yolu üzerinde duran atkı ipliğ i, kanca baş ı üzerinde bulunan ve giderek daralan bir kesite sahip çeneler arasına kancanın ileri hareketiyle sıkış ır ve kanca ile birlikte ağ ızlığ ın ortasına kadar hareket eder. Kancaların ortadan geri dönüş ü esnasında atkı ipliğ i alıcı kanca baş ındaki çeneler arasına benzer ş ekilde sıkış ır. Alıcı kancanın geri hareketiyle verici kanca baş ından kurtulan atkı ipliğ i alıcı kanca tarafından tezgahın diğ er tarafına çekilir. Ağ ızlık dış ına çıkıldığ ında atkı ipliğ inin serbest bırakılması ağ ızlık dış ında sabit olarak duran bir profilli yüzey tarafından kanca çenesinin bastırılarak açılması ile sağ lanır. Bu esnada ağ ızlık kapandığ ı için serbest kalan atkı ipliğ i çözgü iplikleri tarafından tutulmuş olur. Aksi taktirde atkı ipliğ inin ağ ızlık dış ında ağ ızlık kapanana kadar bir tutucu ile tutulması gerekecektir. Atkı ipliğ inin kapatılması ve bir kancadan diğ erine transferi dış ında herhangi bir kontrol olmaksızın gerçekleş tirildiğ i için bu yöntem negatif olarak isimlendirilir. Negatif sistemin olumsuz tarafları aynı kanca baş ı ile çok ince ve çok kalın atkı ipliklerinin atılamaması ve verici kancanın atkıyı kapması ile atkının alıcı kancaya transferi anında belirli bir seviyede atkı gerginliğ ine ihtiyaç duyulmasıdır. Atkı gerginliğ inin çok küçük olması veya hiç olmaması durumunda atkının kapılması ve transferinde problemler ortaya çıkmaktadır. Gerginliğ in yüksek olması atkı kaydı esnasında maksimum gerginliğ i arttıracağ ından atkı ipliğ i kopuş oranı yükselir ve makine randımanı düş er. Pratikte atkının kapılış ı ve alıcı kancaya transferi esnasında problem çıkartmayacak minimum gerginlik değ eri ile çalış maktadır. Bunu belirlemek için el tipi bir gerginlik ölçer ile atkı gerginliğ inin ölçülmesi büyük bir fayda sağ layacaktır. Diğ er yandan çok ince atkı ipliklerinin kaydı için gerekli olan küçük çene açıklığ ı ile kalın ipliklerin, kalın iplikler için gerekli olan daha büyük çene açıklığ ı ile de ince ipliklerin tutulması zorlaş maktadır. Bu durumda değ iş ik iplik incelik aralıkları için tasarlanmış kanca baş lıkları kullanılabilir. Aynı kumaş ın dokunması esnasında 12 çok kalın ve çok ince atkıların atılması söz konusu ise pozitif atkı kapma ve transfer metodunun kullanıldığ ı dokuma makineleri ile çalış ılması büyük bir avantajdır. Yakın zamana kadar sadece Dornier firması tarafından üretilen sert kancalı dokuma makinelerinde kullanılan pozitif metot bugün Vamatex 9000 Plus serisi dokuma makinelerinde de kullanılmaktadır. Pozitif atkı kapma ve transfer metodunda atkı ipliğ inin verici kancanın çenesine tutturulması ve verici kancadan alıcı kancaya transferi kanca baş ında bulunan çenelerin dış ından bir tahrikle açılıp kapatılması ile yapılır. Verici kanca atkı ipliğ inin tutma pozisyonuna gelirken verici kanca çenesi bir kam mekanizması ile tahrik edilen baskı çubuğ u yardımıyla açılır. İ plik çeneler arasına girmiş durumda iken çene üzerindeki baskı kontrollü bir ş ekilde kam tahriki ile kaldırılarak ipliğ in verici kancaya tutturulması sağ lanır. Atkının ağ ızlık ortasında transferi esnasında önce alıcı kancanın çeneleri kam tahrikli baskı çubuğ u yardımıyla açılır. İ plik açılmış durumda olan çeneler arasına girdikten sonra çenelerdeki baskı kaldırılıp alıcı kancanın atkı ipliğ ini tutması sağ lanır. Atkı ipliğ i alıcı kanca tarafından tutulduktan hemen sonra yine kam tahrikli baskı çubukları yardımıyla verici kancanın çenelere açılarak atkı ipliğ inin alıcı kancanın kontrolüne geçmesi sağ lanır. Pozitif sistemde atkı ipliğ inin kanca baş ında bulunan çenelere sıkış tırılması ve serbest bırakılması çenelerin dış arıdan bir tahrikle açılıp kapanması ile gerçekleş tiğ i için aynı kanca baş ı ile hem çok ince hem de çok kalın atkı ipliklerinin kaydı mümkün olmaktadır. Pozitif atkı kapma ve transferi metodu atkının kapılması ve transferi anlarında kontrollü kanca hareketine ihtiyaç gösterdiğ i için kam mekanizması içeren kanca tahrik mekanizması kullanmayı gerekli kılar. Ş ekil 1.Çift kanca ile atkı atma prensibi a) İ lmek transferi metodu b) Uç transfer metodu 13 Pozitif sistemlerde atkının kapılması ve transfer anındaki atkı gerginliğ inin düş ük olması negatif sisteme nazaran daha az kritiktir. Bu avantajların yanında atkının kapılması ve transferi anlarında kanca çenelerinin dış arıdan bir tahrikle kontrollü bir ş ekilde açılıp kapatılması, belirli bir zamana ihtiyaç gösterdiğ inden, pozitif transfer metodu dukama makinesi hızını bir miktar düş ürmektedir. Ancak endüstride makinenin çalış ma hızı bir çok durumda makinenin mekanik kısıtlamalarından ziyade iplik kalitesi tarafından belirlendiğ i için, bu özellik pratik açıdan bir çok durumda makine hızını düş ürücü bir kısıtlama teş kil etmemektedir. Kancalar kompozit malzemelerden yapılmış esnek ş eritler ş eklinde olabileceğ i gibi rijit çubuklar ş eklinde de olabilir. Rijit kancaların kullanılması durumunda kancaların ağ ızlık içinde kılavuzlanması problemi ortadan kalkar. Esnek kancaların kullanılması durumunda ağ ızlık içinde kılavuzlaş maları gerekir. Yüksek hızlarda kanca ve kılavuzlar arasındaki sürtünmeden dolayı aş ınmalar ortaya çıkmakta ve kanca ömrü azalmaktadır. Son zamanlarda bazı firmalar tarafından uygulanan ağ ızlık içerisinde kılavuzsuz, esnek kanca tahriki kancaların kılavuzlaş malarının sebep olduğ u problemleri ortadan kaldırmaktır. Ancak bu durumda karbon ş eritler kullanılmadığ ı için, ş erit maliyeti yükselmektedir. Sert kanca kullanımı durumunda özellikle geniş enlerde, esnek kanca kullanımına nazaran yer ihtiyacı artmaktadır. Yer ihtiyacını azaltmak ve daha küçük kanca tahrik mekanizması hareketi ile büyük kanca hareketi elde etmek amacıyla birbirine göre relatif olarak hareket eden ve genellikle iki parçadan oluş an teleskopik kancalar kullanılmış tır. Ancak bugün bir iki firma haricinde tüm firmalar esnek kanca kullanmaktadır. Kancaların makineye monte ediliş inde iki tasarım ş ekli göze çarpmaktadır. Birinci ve bugün bir örnek haricinde tüm firmalar tarafından benimsenen tasarım ş eklinde kancalar tezgah gövdesine monte edilir. Bu durumda kancalar ağ ızlık içinde bulunduğ u sürece, tefenin arka ölü konumda bekleme yapması gerekir. Bekleme ise ancak kam tahrikli tefe mekanizması kullanılması ile mümkün olur. Kancaların makineye monte edilmesinde ikinci yaklaş ım ise kancaların tefeye monte edilip tefe ile birlikte hareket etmesi ş eklindedir. Bu durumda kancaların çözgüye dik yönde hareketine ek olarak, çözgü yönünde de (tefe ile birlikte) hareket etmesi söz konusudur. Tefenin geri konumda mutlak bekleme yapmasına gerek olmayan bu durumda tefe kol mekanizmaları (üç çubuk veya altı uzuvlu kol mekanizmaları) ile tahrik edilir. Bu durumda kancalar tefe üzerine monte edildiğ i için tefe kütlesi artar ayrıca makine milinde çözgü yönünde hareket eden kancalara hareket iletimi 14 itinalı bir tasarım gerektirir. Bu yaklaş ım ilk kancalı dokuma makinesi modellerinde mekikli tezgah tasarımı ile paralellik gösterdiğ i için yaygın olarak kullanılmasına rağ men, ITMA'95' de sergilenen dokuma makinelerinden sadece NUOVA PIGNONE firmasına ait TP600 ve TPS600 (havlu kumaş dokuyan modeli) modelleri bu yaklaş ıma göre tasarlanmış tır. Daha küçük ağ ızlık boyutları elde edilmesi ve tefe kütlesinin azaltılması ile daha yüksek hızlara ulaş ılması, kam tahrikli tefe ve kancaların makine gövdesine monte edildiğ i tasarım yaklaş ımı ile mümkün olmuş tur. Kancalı tezgahlar arasında ayırt edici diğ er bir özellik, kancaların ağ ızlık dış ındaki hareket ş ekli ile ilgilidir. Kancalı dokuma makinelerinin çoğ ulluğ unda ağ ızlık içindeki kanca hareketi yaklaş ık olarak tezgah devrinin üçte ikilik bir kısmında gerçekleş mekte olup, tezgah devrinin üçte birlik bir kısmında kancalar ağ ızlık dış ında kalmaktadır. Kancaların ağ ızlık dış ındaki hareketi de sürekli veya beklemeli olmak üzere iki ş ekildedir. Beklemeli kanca hareketi ancak kam mekanizması içeren kanca tahrik mekanizmaları ile elde edilebilir. Kam profilinin uygun tasarımı ile kancanın bekleme veya hareket miktarları istenildiğ i ş ekilde belirlenebilir. Sürekli kanca hareketi durumunda tefeleme ve ağ ızlık değ iş imi iş lemleri tamamlanıp tefe arka ölü konumda bekleme pozisyonuna gelene kadar kancalar ağ ızlık dış ında durmaksızın geri ve ileri yönde hareket edebilirler. Sürekli kanca hareketi beklemesiz kam profili ile gerçekleş tirilebileceğ i gibi, esas olarak kol mekanizmaları ve küresel mekanizmalardan oluş an kanca tahrik mekanizmaları ile de elde edilir. Beklemeli kanca hareketinin, sert kancalı dokuma makinelerinde kullanılması yer ihtiyacının azaltılması açısından bir avantajdır. Kancaların hareket karakteristiğ i (yer değ iş tirme ve buna bağ lı olarak hız ve ivme eğ rileri), atkı ipliğ inin zorlanması ve mekanizmanın dinamik davranış ını belirlemesi açısından büyük öneme sahiptir. Kanca hareket eğ risinin oluş turulmasında kancanın atkıyı kaptığ ı andaki hızı ye hareket periyodu boyunca ulaş ılan maksimum kanca hızı ile maksimum kanca ivmesi belirleyici parametrelerdir. Kancanın atkıyı kaptığ ı andaki hızı ile maksimum kanca hızına atkı ipliğ inin zorlanması kısıtlama getirirken, maksimum kanca ivmesi atkı ipliğ inin zorlanmasından ziyade atalet kuvvetlerinden dolayı ortaya çıkan mekanik zorlanmalar tarafından kısıtlanır. Ş ekil 2, 190 cm çalış ma eninde bir dokuma makinesinde kancanın sürekli ve beklemeli hareket yaptığ ı düş ünülerek, basit harmonik ve yüksek sinoid hareket eğ rilerine göre hesaplanan kanca hız eğ rilerini göstermektedir. Ş ekil 3 ise aynı kanca hareket ş artları için kanca ivme eğ rilerini göstermektedir. Sürekli hareket durumunda kancanın ağ ızlık 15 dış ında toplam 25 cm hareket ettiğ i ve ağ ızlığ a girmeden 5 cm önce atkıyı kaptığ ı düş ünülmüş tür. Beklemeli kanca hareketi durumunda ise kancanın en geri konumundan itibaren 5 cm hareket ettikten sonra atkıyı kaptığ ı ve 5 cm daha hareket ettikten sonra ağ ızlığ a girdiğ i varsayılmış tır. En geri konumda kancanın öngörülen toplam 30 derecelik beklemesinin 15 derecesinin ileri hareket periyodundan ayrıldığ ı kabul edilirse, kanca ileri hareketi toplam 165 derecelik ana mil dönüş üne karş ılık gelir. Hız ve ivme eğ rilerinin hesaplanmasında dokuma makinesinin çalış ma hızı 500 d/d olarak alınmış tır. Basit harmonik ve yüksek sinoid hareket eğ rileri farklı hareket özellikleri üretmeleri sebebiyle karş ılaş tırma yapmak ve kancalı atkı atma sisteminden beklenen kanca hareket özelliklerini somut olarak ortaya koymak açısından tercih edilmiş tir. Burada kullanılan hareket ş ekilleri endüstride çalış an herhangi bir dokuma makinesine ait olmayıp sadece örnek olması amacıyla hazırlanmış tır. Kancaların hareketlerinde en geri pozisyon (ağ ızlık dış ında) ana milin 0 derecelik konumu olarak alınmış tır. Her iki ş ekilde de görüldüğ ü gibi kancanın atkıyı kaptığ ı andaki hızı, maksimum kanca hızı ve ivmesi basit harmonik hareket eğ risi durumunda yüksek sinoide nazaran daha düş üktür. Basit harmonik hareket eğ risinde, ivmedeki ani değ iş meler, mekanik açıdan olumsuz bir nokta teş kil eder. Literatürde (1) kancanın atkıyı kaptığ ı andaki hız ve ivmesi için sırasıyla 10 m/s ve 600 m/s² olarak verilen limit d eğ erlerin bugün üretilen kancalı dokuma makinelerinde büyük oranda aş ıldığ ı görülmektedir. Kancalı atkı atma sistemi için bu limit değ erlerin atkının bobinden doğ rudan sağ ımı için verildiğ i düş ünülürse atkı akümülatörleri ve elektronik kontrollü atkı frenlerinin kullanımı ile bu hız artış ının sağ lanması doğ al bir sonuç olarak kabul edilmelidir. Beklemeli ve sürekli kanca hareketlerine ait hız ve ivme eğ rileri karş ılaş tırılırsa, beklemeli hareket durumunda maksimum kanca ivmesinde bir artış olmasına rağ men kancayı atkıyı kaptığ ı andaki hızında düş üş sağ lanmış tır. Bu ise kancanın atkıyı kaptığ ı andaki gerginlik artış ının azaltılması açısından bir avantaj teş kil eder. Maksimum kanca hızında ise anlamlı bir değ iş iklik olmamış tır. Bunun sebebi, beklemeden dolayı kancanın hareketi için ayrılan zaman azalırken kancanın hareket miktarının da azalmasıdır. Bugün bilgisayar kontrollü tasarım ve imalat metotlarının uygulanması sayesinde bilinen hareket eğ rileri yerine nümerik metotla tasarlanan hareket eğ rilerine göre kam profili belirlenerek, optimum kanca hareket eğ risi elde edilir. 16 Ş ekil 2. Sürekli ve beklemeli hareket durumlarında kanca hız eğ rileri Ş ekil 3. Sürekli ve beklemeli hareket durumlarında kanca ivme eğ rileri 1.3.2. KANCA TAHRİ K MEKANİ ZMALARI Bu kısımda kancalı dokuma makinelerinde kullanılan kanca tahrik mekanizmaları değ iş ik firmalar için ayrı ayrı incelenecektir. Ancak kullanılan mekanizmaları fazlalığ ından dolayı önceki kancalı tezgah modellerinde kullanılan ve bugün üretimi durumu kanca tahrik mekanizmalarından ziyade, ITMA 95'te sergilenen dokuma makinelerine ait kanca tahrik mekanizmalarına yer verilecektir. Ş ekil 4 Nuova Pignone firması tarafından üretilen ve kancaların tefeye monte edildiğ i TP600 modelinde kullanılan kanca tahrik mekanizmasını göstermektedir. Bu mekanizmanın ürettiğ i kanca hareketi esas olarak kol mekanizmaları (ş ekilde görülmüyor) tarafından üretilen salınım hareketi ile tefenin salınım hareketinin bir plenet mekanizması yardımıyla birleş tirilip, konik diş lilerle bisiklet diş lisine iletilmesi ile elde edilir. Bu mekanizmada bisiklet diş lisi ve konik diş liler tefe ile birlikte salınım hareketi yapmaktadır. Plenet mekanizması üç grup diş liden oluş maktadır. Bunlar iç kısmına diş ler 17 açılmış en dış taki diş li, en içteki küçük diş li (pinyon diş li) ve bir dairesel parça üzerinde bu iki diş li arasına 120 ş er derece aralıklarla yerleş tirilmiş üç adet diş lidir. Bu üç adet diş li dairesel parça üzerine (mekanizma teknolojisinde kol olarak isimlendirilir) döner mafsallarla takıldıkları için mafsal eksenleri etrafında serbestçe dönebilmektedirler. En dış taki diş li, bir:üç çubuk mekanizması tarafından tahrik edilen tefe ile aynı salınım hareketini yapacak ş ekilde tefe miline takılmış tır. Üzerine üç adet diş li takılmış bulunan dairesel parça (kol, ş ekilde açık olarak görülmüyor) ise tefe mili ile aynı eksenli olan bir mile bağ lı, olup sağ kanca için ise bir üç çubuk mekanizması ve sol kanca için ise bir altı kollu mekanizmadan alınan hareketli salınım hareketi yapmaktadır. Salınım hareket miktarı üç çubuk ve altı kollu mekanizmalarda krank yarı çapının değ iş tirilmesi yoluyla değ iş ik kumaş enlerinde çalış ma durumları için ayarlanabilmektedir. Dolayısıyla değ iş ik kumaş enleri için üç adet diş linin üzerinde bulunduğ u kolun salınım açısı değ iş tirilmektedir. Bu iki salınım hareketi değ iş tirilerek en içteki pinyon diş liye iletilir. Buradan da konik diş lilerle hareket kancalara iletilir. Kullanılması durumunda kancanın hareket eğ risi ve hareket planı (ağ ızlık içi ve dış ındaki hareket zamanları; hareketin beklemeli veya sürekli oluş u) kam profilinin tasarımı ile belirlenir. Üç çubuk mekanizması, kam mekanizması tarafından iletilen hareket eğ risi bir miktar değ iş tirse de tanımlanan bir kanca hareketi için üç çubuk mekanizmasının fonksiyonu göz önüne alınarak istenen hareket eğ risini üretecek ş ekilde kam profili belirlenebilir. Diş li mekanizmasının çevrim oranı, kanca hareket genliğ i (dolayısıyla bisiklet diş lisinin salınım açısı) ve üç çubuk mekanizması tahrik edilen uzvunun salınım, açısı tarafından belirlenir. Ş ekil 5. Dornier sert kancalı dokuma makinesine ait kanca tahrik mekanizması 18 Ş ekil 6. Somet Tema 11 Excel esnek kancalı dokuma makinesine ait kanca tahrik mekanizması Ş ekil 7 Vamatex firması tarafından uzun yıllardır üretilmekte olan kancalı dokuma makinelerinin kullanılan ve ağ ızlık dış ında sürekli hareket üreten kanca tahrik mekanizmasını göstermektedir. Kanca tahrik mekanizması bir krank biyel mekanizması ve sonsuz vida ile sonsuz vida dış ına takılmış bisiklet diş lisinden oluş maktadır. Krank kolunun dönme hareketi, biyel uzvu yardımıyla, biyel uzvunun diğ er ucuna takılmış olan ve bir kızak yardımıyla yatay yörüngede hareket eden silindirlerin öteleme hareketine dönüş türülür. Çift taraflı olarak sonsuz vida profili ile temasta olan silindirlerin ileri geri hareketi, sonsuz vidanın saat ibreleri veya tersi yönde dönme hareketine ve bu da bisiklet diş lisi yardımıyla kancaların gidip gelme hareketine dönüş türülür. Değ iş ik çalış ma enleri için kancaları hareket genliğ inin avan, krank kolu üzerinde verilen ayar noktası yardımıyla krank yarıçapının değ iş tirilmesi yoluyla elde edilir. Krank yarıçapı azaltılırsa kanca hareket genliğ i azalır, arttırılırsa kanca hareket genliğ i artar. Sonsuz vidanın sabit hatveye sahip olması durumunda, krank biyel mekanizması tarafından üretilen hareket eğ risi, 9 = s x 360/h denklemine göre değ iş tirilerek bisiklet diş lisi dönme hareketi elde edilir. Burada teta bisiklet diş lisinin dönüş açısı, s biyel ucundaki silindirlerin en geri konumlarından itibaren yer değ iş tirme miktarı ve h sonsuz vidanın hatvesidir. 360/h sabit olduğ u için sabit hatve durumunda krank biyel mekanizması tarafından üretilen hareket eğ risi fonksiyon olarak herhangi bir değ iş ikliğ e uğ ramadan sadece genliğ i büyütülerek kanca hareketi elde edilir. Ancak, kanca hareketinin hız ve ivme eğ rileri açısından atkı ipliğ ini daha az zorlayacak hale getirmek için sabit hatve yerine değ iş ken hatveli sonsuz vida kullanılmaktadır. Bu durumda krank biyel mekanizması tarafından üretilen hareket eğ risi sonsuz vida tarafından da değ iş tirilerek kanca hareketi oluş turulur. Vamatex firması son yıllarda ürettiğ i dokuma makinelerinde, makine hızını arttırmak amacıyla bu mekanizma üzerinde bazı konstriktif değ iş iklikler yapsa da esas olarak mekanizma çalış ma prensibinde bir farklılık olmamış tır. 19 a. Üç çubuk mekanizmasının tahrik eden uzvu b. Üç çubuk mekanizmasının ara uzvu c. Üç çubuk mekanizmasının da tahrik edilen uzuv Ş ekil 7. Vamatex esnek kanca dokuma makinelerinde kullanılan kanca tahrik mekanizması Ş ekil 8 Vamatex firmasının 9000P1us model dokuma makinesinde kullandığ ı (9000P1us model dokuma makinesi pozitif atkı kapma ve transfer ilkesini kullanır) kanca tahrik mekanizmasını göstermektedir. Kam mekanizmasında, sarkaç kollara verilen salınım hareketi aradaki üç buçuk mekanizması yardımıyla segment diş liye iletilir. Buradan da pinyon diş li yardımıyla salınım hareketi büyütülerek bisiklet diş li ve dolayısıyla kancaların ileri-geri hareketine dönüş türülür. Farklı kumaş enleri ile çalış manın gerektiğ i kanca hareket genliğ i ayarı (strok ayarı), üç çubuk mekanizması ara uzvunun tahrik eden uzva bağ lantı yerinin açılan kanal içerisinde değ iş tirilmesiyle yapılır. Bağ lantı noktası tahrik eden uzvun dönme eksenine yaklaş tırılırsa, kancaların hareket miktarı azalır. Uzaklaş tırılırsa kanca hareket miktarı artar. Bu mekanizmada kancaların hareket karakteristiğ i kam mekanizması tarafından belirlenir. Daha önce incelenen kam mekanizmalarının tersine bu tasarımda kam ve sarkaç kollar aralarında 90 derece bulunan düzlemlerde hareket ederler. Sarkaç kollara salınım hareketi kamın dönme ekseni yönünde oluş turan profil sayesinde verilir. Ş ekilden de görüldüğ ü gibi kam yüzeyinde iki ayrı izleyici yolu bulunmaktadır. Bu izleyici yolları eş lenik kam sistemindeki çift kam profiline karş ılık gelir ve sarkaç kollarının ucuna takılmış iki izleyici ile sürekli olarak temas halindedir. Kamın dönüş üne bağ lı olarak kam yüzeyinde eksensel yönde oluş turulmuş olan profil sayesinde sarkaç kollara salınım hareketi iletir. 20 Ş ekil 8. Vamatex 9000P1us model esnek kancalı dokuma makinesinde kullanılan kanca tahrik mekanizması ve tahrik kamı Bugün üretilen dokuma makinelerinde yaygın olarak kullanılan diğ er bir mekanizma tipi, küresel mekanizmaların kullanıldığ ı kanca tahrik mekanizmalarıdır. Picanol, Sulzer Rüti ve Nuova Pigonone firmasının kam tahrikli tefeye sahip FAST modelinde bu tür mekanizmalar kullanılmaktadır. Ağ ızlık dış ında sürekli kanca hareketi elde edilmesine rağ men, kancanın altcıyı kaptığ ı andaki hızının düş ük olması uygun bir kanca hareketi oluş turur. Ş ekil 9. Picanot esnek kancalı dokuma makinelerinde kullanılan kanca tahrik mekanizması 21 Ana milden alınan düzgün dönme hareketi, salınım hareketine, bir küresel mekanizma yardımıyla dönüş türülür. Küresel mekanizma, düzgün dönme hareketi yapan krank, kardan mafsalı ve bu iki kısmı birbirine bağ layan bağ lantı kolundan (ara uzuv) oluş maktadır. Kardal mafsalı ve ara uzuv arasındaki bağ lantı, kardan mafsalının dikey koluna alt ve üst uçlardan döner mafsallarla yapılmış olup ara uzuv kardan mafsalının dikey kolu etrafında serbestçe dönebilmektedir. Kardan mafsalının yatay kolu ise iki taraftan gövdeye rulmanlarla yataklanmış olup (arka taraftaki yatak ş ekilde görülmektedir) segment diş li ile aynı düzlemde açısal salınım hareketi yapar. Krankın dönüş ü ile birlikte ara uzuv, kardan mafsalı düzlemindeki hareketine ek olarak kardan mafsalının dikey kolu etrafında da aynı zamanda dönme hareketi yapar. Bu mekanizmanın dikkat çekici diğ er bir özelliğ i de krank milinin dönme düzlemi ile kardan mafsalının salınım hareketi yaptığ ı düzlemler arasında 90 dereceli bir açının olmasıdır. Kardan mafsalından alınan salınım hareketi, bir üç çubuk mekanizması yardımıyla segment diş linin salınım hareketine dönüş türülür. Segment diş li salınım hareketi, büyük oranda büyütülerek pinyon diş li ve bununla aynı mil üzerinde bulunan bisiklet diş li ve buradan da kancanın gidip-gelme hareketine dönüş türülür. Değ iş ik enlerde kumaş ların dokunması durumunda gerekli olan kanca hareket genliğ i ayarı (strok ayarı) segment diş li üzerinde açılmış olan boş lukta ara uzvun bağ lantı noktası, segment diş linin dönme merkezine doğ ru kaydırılıp dönme merkezi ile bağ lantı noktası arasındaki uzaklık azaltılırsa, kancanın hareket miktarı artar. Tersi durumda kanca hareket miktarı azalır. Ş ekil 10 ve 11 sırasıyla Sulzer Rüti ve Nuova Pignone FAST model esnek kancalı dokuma makinelerinde kullanılan kanca tahrik mekanizmalarını göstermektedir. Her iki mekanizmada da krank milinin dönme hareketi, salınım hareketine yukarıda çalış ma prensibi açıklanan küresel mekanizma ile gerçekleş tirilir. Bu salınım hareketi Sulzer Rüti kanca tahrik mekanizmasında iki kademeli diş li mekanizması yardımıyla kancaları tahrik eden çarka iletilir. Burada kullanılan çark diğ er sistemlerde kullanılan bisiklet diş liye nazaran çok daha büyük bir çapa sahiptir. Kanca ş eridi çark üzerine bir noktadan bağ lanıp kancanın geri hareketi esnasında çarkın etrafına sarılmaktadır. Çarkın üst kısmında bulunan iki küçük silindir çelik bir kablo yardımıyla çark tarafından tahrik edilmekte olup kancaların kılavuzlanmasını sağ lar. Kancaların hareket miktarı krank yarıçapının değ iş tirilmesi ile ayarlanır. 22 Ş ekil 10. Sulzer Rüti esnek G6200 model esnek kancalı dokuma makinelerinde kullanılan kanca tahrik mekanizması. Ş ekil 11. Nuova Pignone FAST model esnek kancalı dokuma makinelerinde kullanılan kanca tahrik mekanizması Ş ekil 11 deki mekanizmada ise, küresel mekanizmanın salınım hareketi (küresel mekanizma ş eklin sağ alt köş esinde ş ematik olarak verilmiş tir) bir üç çubuk ve diş li mekanizması yardımıyla daha önce açıklanan mekanizmalardakine benzer olarak kancalara aktarılmaktadır: Değ iş ik enlerde çalış mak için gerekli kanca hareket genliğ i ayarı, segment diş li üzerinde açılan kanalda ara uzvun bağ lantı yerinin değ iş tirilmesi yoluyla yapılır. Bağ lantı noktası yukarı kaydırılırsa kancaların hareket miktarı azalır. Aş ağ ı kaydırılırsa artar. 23 1.3.3. ATKI İ PLİĞİ Nİ N GERGİ NLİĞİ AÇISINDAN KANCALI ATKI ATMA Sİ STEMİ Nİ N DURUMU Atkı kaydı esnasında, maksimum atkı gerginliğ i, dokuma makinesi performansı açısından önemli bir parametredir. Artan makine hızlarına paralel olarak artış gösteren atkı ipliğ i gerginliğ inin kontrol edilerek mümkün olduğ u kadar düş ük tutulabilmesi, hem makine hızını arttırmak hem de düş ük mukavemetli ipliklerin kaydedilebilmesi açısından büyük öneme sahiptir. Yüksek hızlarda atkı ipliğ inin bobinden doğ rudan sağ ılması, bobin yüzeyi ile sağ ılan iplik arasındaki sürtünmeden dolayı yüksek gerginlik artış larına sebep olacağ ından kopuş lar kaçınılmaz olur. Bunun yanında bobin çapındaki azalmaya bağ lı olarak, bobin yüzeyi ile sağ ılan atkı ipliğ i arasındaki sürtünme artacağ ından (bobin çapı arttıkça bobin üzerindeki sarım sayısı artar) atkı ipliğ i gerginliğ i artar. Bu tesirleri azaltmak için atkı bobini ve kancalar arasında daha düş ük gerginlikte iplik sağ ımını sağ layan atkı akümülatörleri, kullanılır. İ lk olarak ilmek transferi metodunun kullanıldığ ı kancalı dokuma makinelerinde ortaya çıkan yüksek sağ ım hızlarından dolayı kullanılan atkı akümülatörleri bugün üretilen tüm dokuma makinelerinin standart bir ünitesi durumundadır. Önceki kısımda incelendiğ i gibi kanca ve dolayısıyla atkı ipliğ i hızı kayıt esnasında sabit olmayıp sinüs eğ risine benzer bir değ iş im gösterir. Bunun sonucu olarak maksimum atkı ipliğ i hızı ortalama hızın çok üzerinde bir değ er alır. Bunun yanında atkı ipliğ inin verici kanca tarafından kapılması ile atkı ipliğ i hızının sıfırdan kanca hızına aniden ulaş ması, iplikte ani gerginlik artış larına sebep olur. Atkı akümülatörleri bu gibi kritik ş artlarda yumuş ak bir sağ ıma imkan verdiğ i için atkı ipliğ i gerginliğ indeki artış ı azaltır. Atkı akümülatörleri bir motor tarafından tahrik edilen sabit çaplı bir tambur ve tambur üzerine yeterli miktarda iplik sarılıp sarılmadığ ını hisseden bir sensörden oluş ur. İ plik kancalar tarafından çekilip tamburdan boş alınca, sensörden alınan sinyal yardımı ile tambur motoru tahrik edilen bobinden tambura atkı ipliğ i sarılır. Motorun tahriki yumuş ak bir geçiş hareketi üretecek ş ekilde (ani hızlanma olmayacak ş ekilde) yapıldığ ı için bobinden ipliğ in daha düş ük bir gerginlikte çekilmesi sağ lanır. Yumuş ak geçiş hareketinin yanında atkı ipliğ inin sabit ve ortalama kanca hızı seviyelerinde bir hız ile çekilmesi bobinden daha düş ük bir gerginlikle atkı ipliğ inin sağ ılmasına olanak verir. Bu ünitelere ek olarak akümülatör giriş ve çıkış ında iplik gerginliğ indeki değ iş imleri bir ölçüye kadar azaltacak gerginlik kompansatörleri ve ipliğ in tam buradan aniden boş almasını önlemek için tambur ön yüzeyine baskı yapan metal veya fırça formunda baskı ünitesi bulunur. Ş ekil 12 atkı bobini ile kanca baş lan arasında, atkı iğ liğ i hattı ve bu hat üzerinde bulunan elemanları göstermektedir (10). Bobinden sağ ılan atkı ipliğ i atkı akümülatörlerinden 24 sonra atkı freninden geçer. Daha sonra atkı durdurma tertibatından geçen atkı ipliğ i, renk seçme tertibatının kılavuzlar yardımıyla seçildiğ i taktirde kancanın hareket yolu üzerine düş ürülerek kancaya takdim edilir. Böyle bir sistemde atkı ipliğ inde gerginlik oluş turan kuvvetleri 3 grupta inceleyebiliriz. Bunlar; 1- Atkı ipliğ inin ivmelenmesinden dolayı ortaya çakan atalet kuvvetleri (F=ma, burada F atalet kuvveti, m ivmelenen ipliğ in kütlesi ve a atkı ipliğ i ivmesi). 2- Atkı ipliğ inin kancalara kadar olan iplik hattı boyunca değ iş ik yüzeylere sürtünmesinden dolayı ortaya çıkan sürtünme kuvvetleri. Bu durumda ipliğ e etkiyen sürtünme kuvvetleri düz yüzeyler ile iplik arasındaki sürtünmeden (Fs=?.N, Coulomb sürtünmesi) ve iplik ile eğ ri yüzeyler arasındaki sürtünmeden dolayı ortaya çıkan (F2=F1.e??, euler sürtünmesi) sürtünme kuvvetlerinin toplamı ş eklindedir. Ş ekil 12. Atkı bobini ile kancalar arasındaki iplik hattı üzerinde bulunan elemanlar Bu kuvvetlerin tesirinde atkı ipliğ inin gerginliğ inin bir atkı kayıt periyodu boyunca değ iş imi ş ekil 13 de görülmektedir. Bu gerginlik değ iş im eğ risini 3 kısma ayırıp incelemek mümkündür. Birinci kısım, atkı kayıt iş leminin baş langıcında atkı gerginliğ indeki ani değ iş imdir. Bu ani değ iş im atkı ipliğ inin verici kanca tarafındaki kapılması anında ortaya çıkar. İ kinci kısım, atkı gerginliğ inde artış trendinin olduğ u kısımdır. Bu kısım kancaların dolayısıyla atkı ipliğ inin hızlandığ ı hareket periyoduna karş ılık gelir. Üçüncü kısım ise atkı gerginliğ inin azaldığ ı kısımdır. Bu da kancaların (atkı ipliğ inin) yavaş lama periyoduna karş ılık gelir. 25 Ş ekil 13. Kancalı atkı atma sisteminde atkı gerginliğ i değ iş im eğ risi. Atkı ipliğ inin verici kanca tarafından kapılması ile birlikte sıfır olan atkı ipliğ i hızı çok kısa bir zaman içinde kanca hızına ulaş ır. Ş ekil 14, 4 mikrosaniye aralıklarla atkı ipliğ inin ölçülmesi ile atkının kanca tarafından kapılış ı anındaki gerginlik değ iş imini göstermektedir. Gerginlik değ iş imi eğ risi sağ dan sola doğ ru çizilmiş tir. Atkı gerginliğ i önce hızlı bir yükseliş ile maksimum değ erine ulaş ır. Bu, atkı ipliğ inin ivmelenmesine karş ılık gelir. Bu noktadan sonra atkı ipliğ i kanca hızına ulaş tığ ı için atkı gerginliğ inde hızlı bir düş üş olur. Daha sonra kanca ile birlikte hızlanmadan sonra atkı gerginliğ i tekrar artış trendine girmektedir. Bu ölçüm 400 d/d hız ile çalış an Dornier sert kancalı dokuma makinesi üzerinde gerçekleş tirilmiş olup, atkı gerginliğ inin maksimum değ erine ulaş ması orta sertlikte fırça kullanan bir akümülatörden beslenme yapılması durumunda 0,754 ms olarak belirlenmiş tir. Kancanın atkıyı kaptığ ı andaki hızı 15 m/s olarak düş ünülürse, atkı ipliğ inin bu esnadaki ortalama ivmesi (15/0.754) x 1000=19893.9 m/s² olur. Atkı ak ümülatörleri ve renk seçme tertibatı arasındaki serbest iplik uzunluğ unun 1 m olduğ u kabulü ile 90 denye atkının kaydedilmesi durumunda atkının kapılması esnasında atalet kuvvetlerinden dolayı ortaya çıkan gerginlik artış ı (901 / (9000 x 1000))x 19893.9=0.1989 N=19.89 cN olur. 20 tex atkı ipliğ inin kaydedilmesi durumunda ise bu değ er (20/(1000x1000)) x 19893.9=0,979 N=39.79 cN olur. Bu değ erler atkı gerginliğ indeki artış açısından anlamlı değ erlerdir. Atalet kuvvetlerinin yanında, atkı ipliğ inin hızlanması ile birlikte artan sürtünme kuvvetleri ve balon oluş umunun sebep olduğ u gerginlik artış ı toplam atkı gerginliğ i oluş turur. Ş ekil 14. Kancanın atkıyı kapma anında atkı ipliğ i gerginliğ i değ iş imi. 26 İ kinci ve üçüncü kısımlardaki gerginlik değ iş im eğ risi, kancaların hız eğ risi ile aynı değ iş im ş eklini izlemektedir. Bu kısımlarda atkı ipliğ i ivmesinin kanca ivmesi ile aynı ve maksimum değ erinin 1750 (bu ivme değ eri 500 d/d hızla çalış mada ulaş abilecek bir maksimum kanca ivme değ eridir) m/s2 olduğ u düş ünülürse atalet kuvvetlerinden dolayı gerginlik değ iş imi, kancanın atkıyı kaptığ ı anda atalet kuvvetlerinin sebep olduğ u gerginlik artış ının yaklaş ık olarak 1/10'u olur. Bu değ iş im ise gerginlik artış ı açısından büyük bir değ er değ ildir. O halde atkı ipliğ inin kapılış ından sonraki hareket periyodunda hıza bağ lı olarak değ iş en sürtünme kuvvetleri ve balon oluş umunun sebep olduğ u kuvvetlerin, atkı ipliğ i gerginliğ ini belirlediğ i söylenebilir. Ş ekil 15 de görülen atkı gerginliğ i değ iş im eğ rileri atkı ipliğ inin kancalar yerine bir silindir sistemi ile dokuma makinesi üzerinde geçtiğ i tüm elemanlardan geçirilerek değ iş ik sabit hızlarda çekilmesi durumunda, atkı freninden sonra ölçülerek elde edilmiş tir. Ş ekilden de görüldüğ ü gibi ipliğ in çekilme hızı arttıkça gerginlik artmaktadır. Bu da sürtünme kuvvetleri ve balon oluş umunun hız ile artmasından dolayıdır. Gerginlik değ iş iminin titreş imli olması, sürtünme yüzeyi özellikleri ve sürtünme tipi (Coulomb ve Euler sürtünmesi) ile ilgilidir ve artan iplik hızına bağ lı olarak artmaktadır. Ş ekil 15. Atkı ipliğ inin dokuma makinesi üzerindeki hattından 3 farklı sabit hızla çekilmesi durumunda atkı ipliğ i gerginliğ i değ iş imi. 27 Kanca hız eğ risinin atkı gerginliğ ini belirleyici olması, kanca tahrik mekanizmasının optimum tasarımının önemini ortaya koymaktadır. Kancanın atkıyı kaptığ ı andaki hızının düş ük tutulması atalet kuvvetlerinden dolayı ortaya çıkan gerginlik artış ını azaltacaktır. Kanca hareket periyodunun bundan sonraki kısmında maksimum kanca hızı maksimum kanca ivmesi de göz önünde bulundurularak mümkün olduğ u kadar düş ük seviyede tutulmalıdır. Bu ise bir optimum tasarım problemidir. Atkının kanca tarafından kapılması ve ağ ızlığ ın ortasında diğ er kancaya transferi esnasında belirli bir atkı gerginliğ i gerekmektedir. Bu gerginliğ i sağ lamak ve kancanın yavaş lama fazlarında ipliğ inin akümülatörden boş alıp gerginliğ inin sıfıra düş mesini önlemek amacı ile atkı frenleri kullanılır. Ancak frenleme tesirinin atkı kaydının tüm periyodunda uygulanması, atkı ipliğ inin frenlenmesine gerek olmayan ivmelenme periyodunda atkı ipliğ i gerginliğ ini gereksiz yere artırılır. Bu gereksiz atkı gerginliğ i artış ını önlemek için son zamanlarda elektronik kontrollü atkı frenlerinin kullanımı yaygınlık kazanmaya baş lamış tır. Özellikle düş ük mukavemetli atkı iplerinin kaydında faydalı olan elektronik kontrollü atkı frenlerinin çalış ma prensibi, frenleme tesirinin atkı ipliğ inin yavaş lama fazlarında uygulanıp hızlanma fazlarında ortadan kaldırılmasını esas alır. Frenleme tesirinin uygulanması veya ortadan kaldırılması, dış ardan fren yüzeylerinden birinin elektromıknatıslar, elektrik motorları veya pnömatik tahrikle açılıp kapanması yoluyla gerçekleş tirilebilir. Ş ekil 16 elektronik kontrollü bir atkı frenini göstermektedir. Motor tarafından tahrik edilen ve iki yan tarafından 90 derece aralıklarla boş luklar açılmış bir silindir ile metal bir levha arasında ipliğ e sürtünme kuvveti uygulanmaktadır. Atkı ipliğ inin hızlanma fazında silindirik çubuk motor yardımıyla 90 derece döndürülerek yüzeylerle iplik arasındaki sürtünme ortadan kaldırılır. Kancaların yavaş lama fazlarında ise, çubuk motor tarafından tekrar 90 derece döndürülerek ipliğ in iki yüzey arasında sürtünerek belirli bir gerginlikte olması sağ lanır. Bugün endüstride farklı tasarıma sahip elektronik atkı frenleri kullanılmaktadır. Ş ekil 16. Elektronik kontrollü atkı freninin çalış ma prensibi. 28 Kancalı atkı atma sistemi ile ilgili olarak bahsedilecek en son konu, atkı gerginliğ inin kontrolünde geri beslemeli kontrol yaklaş ımının uygulanmasıdır. Endüstride henüz uygulanmayan bu yaklaş ımın atkı gerginliğ i üzerine etkisi literatürde incelenmiş tir. Yukarıda bahsedilen elektronik kontrollü atkı frenleri açık döngülü bir kontrol sistemi olup, frenleme miktarının ayarı makine çalış ırken mümkün değ ildir. Sadece frenlemenin olması veya olmaması gibi iki durum söz konusudur. Bunun yanında, fren yüzeylerinde oluş an birikintilerin sebep olacağ ı gerginlik değ iş imlerinin makine çalış ırken düzenlenmesi söz konusu değ ildir. Bu ancak, makine durduğ unda belirli aralıklarla fren yüzeylerinin temizlenmesi ile mümkün olabilir. Geri beslemeli kontrol yaklaş ımının uygulanması, atkı ipliğ i gerginliğ inin ölçülüp buna göre frenleme miktarının ayarına imkan verdiğ inden, zamanla ortaya çıkan gerginlik değ iş imlerini ortadan kaldırmak ve yüksek hızlarda daha düş ük atkı gerginlikleri ile çalış maya olanak tanır. Atkı gerginliğ inin değ iş im eğ risi incelenirse, bir atkı kayıt periyodu içerisindeki değ iş imin yüksek frekanslara sahip kısımlar içerdiğ i görülmektedir. Mevcut tahrik sistemleri ile bu kadar kısa zaman aralıkları içinde frenleme miktarının ayarlanması oldukça zor olduğ u için kontrol prensibinin atkı gerginliğ ini, bir atkı kayıt periyodu içinde ölçüp, istenen değ erden bir sapma olduğ u taktirde bir sonraki atkı kaydı için frenlemenin benimsenen kontrol algoritmasına göre ayarlanması ş eklinde uygulanması daha akılcı bir yaklaş ımdır. Ş ekil 17 a ve b sırasıyla atkı ipliğ inin sabit olarak geri beslemeli kontrol prensibine göre frenlemesi durumunda gerginlik değ iş imlerini göstermektedir (13). İ ki eğ ri arasındaki farktan da açıkça görüleceğ i gibi geri beslemeli kontrol yaklaş ımının uygulanması, sabit frenleme durumunda ortaya çıkan yüksek gerginlik değ erlerini büyük oranda azaltmanın yanında minimum gerginliğ i de belirli bir değ erin üzerinde tutmaktadır. Bu sonuçlar da göstermektedir ki, artan dokuma makinesi hızlarına rağ men modern teknoloji ve kontrol metotlarının uygulanması ile atkı ipliğ i gerginliğ i düş ürülüp makine randımanı ve kumaş kalitesi arttırılabilmektedir. Kancalı atkı atma sistemi endüstride ilk uygulandığ ından bugüne kadar büyük geliş me göstermiş ve üretim hızları mekikli sistem ile ulaş ılan maksimum üretim hızlarının iki katından daha yüksek seviyelere ulaş mış tır. Kancaların tefe ile birlikte hareket ettiğ i tasarım yaklaş ımı hemen hemen terkedilmiş olup kancaların makine gövdesine bağ landığ ı ve tefenin kam mekanizması ile tahrik edildiğ i tasarım yaklaş ımı benimsenmiş tir. Çift kanca ve uç transferi metodu ile atkı kaydı tüm makine yapımcı firmalar tarafından benimsenmiş durumdadır. 29 Ş ekil 17. Kancalı atkı atma sisteminde sabit ve geri beslemeli kontrol prensibine göre frenleme uygulanması durumlarında atkı ipliğ i gerginliğ i değ iş imi. a) Sabit frenleme durumu b) Geri beslemeli kontrol prensibine göre frenleme uygulanması durumu Sert kanca probleminin, geniş makine enlerine sebep olduğ u yer problemi bir tarafa bırakılırsa sert ve esnek kancalı dokuma makinelerinin eş it baş arı ile endüstride çalış tığ ı söylenebilir. Uç transferi metodu pozitif ve negatif atkı kapma ve transfer metodu ile uygulanmaktadır. Pozitif atkı kapma transferi yaklaş ımı, tezgah hızında az da olsa bir düş üş e sebep olmasına rağ men çok ince ve çok kalın atla ipliklerinin aynı kumaş ın dokunması esnasında kaydına imkan verdiğ i için dokunan kumaş aralığ ını geniş letmektedir. Bu özellikleri itibari ile kancalı dokuma makineleri bugün endüstride en geniş aralıkta her çeş it kumaş ın dokumasında kullanılma özelliğ ine sahip bulunmaktadır. Kancalı dokuma makinelerinde artan üretim hızları ile birlikte, atkı ipliğ i üzerine etkiyen zorlamaların yanında, makineye etkiyen mekanik zorlanmalarda artış göstermiş tir. Atkı ipliğ ine etkiyen zorlanmalar, atkı akümülatörleriyle birlikte son zamanlarda yaygınlaş an elektronik kontrollü atkı akümülatörleriyle birlikte son zamanlarda yaygınlaş an elektronik kontrollü atkı frenlerinin kullanımı ile kontrol altında tutulmaktadır. Bunun yanında atkı gerginliğ i için belirleyici parametre olan kanca hız eğ risinin, kanca tahrik mekanizmasının optimum tasarımı yapılarak kancanın atkıyı kaptığ ı andaki ve maksimum hız değ erlerinin düş ük tutulacak ş ekilde oluş turulması, atkı ipliğ i gerginliğ inin düş ük tutulmasına yardımcı olmaktadır. Makineye etkiyen mekanik zorlanma ve titreş imlerin azaltılması kanca ivmesinin düş ük tutulmasının yanında kanca ve tahrik mekanizması kütlelerinin hafifletilmesi ve kütle 30 dengelenmesi yapılarak azaltılmaya çalış ılmaktadır. Kancalar ve bisiklet diş lisinde karbon takviyeli kompozit malzemelerin kullanılması bu kısımların kütlelerini anlamlı ölçüde azaltmış tır. Benzer ş ekilde hafif fakat dayanımı yüksek malzemelerin, tahrik mekanizmasının diğ er kısımlarında kullanılması, atalet kuvvetleri ve enerji tüketiminin azaltılması ile gelecekte hız artış ı açısından sistemin geliş mesine önemli bir katkı yapacaktır. Geri beslemeli kontrol prensibinin uygulanması, mevcut sistem elemanlarına ek olarak atkı ipliğ i gerginliğ i ölçme sensörü ve kontrol elemanına ihtiyaç göstermesine rağ men etkiyen tüm bozucu etkenlere (fren yüzeylerindeki kirlenmeden dolayı sürtünme kuvvetinin değ iş imi vs.) karş ı artan dokuma hızlarında atkı ipliğ i gerginliğ inin istenilen sınırlar içerisinde tutulması sağ lanabilecektir. 1.4. KANCALI DOKUMA MAKİ NELERİ Nİ N DİĞ ERLERİ ARASINDAKİ YERİ Atkı atma sistemleri içinde rapierli (kancalı) dokuma makineleri dünya genelinde en fazla üretime alınan dokuma makinesi tipini oluş turuyor. Mekikli dokuma makineleri üreticileri 1972'li yıllarının ilk yarısında rapierli atkı atma sistemi üzerinde yoğ unlaş mış lardı. 1952 yılında ticari kullanıma sunulan ve büyük baş arı sağ layan projektilli (mekikçikli) atkı atma sistemi ise Sulzer Rüti'nin hegemonyası altındaydı. Birçok dokuma makinesi üreticisi ilk rapierli prototiplerini 1975 ITMA fuarında sergilediler. Makinelerdeki çocukluk hastalıklarının giderilmesi bir yana, dünya ekonomisindeki durgunluğ un da etkisiyle gerçek sıçramayı yapmaları 1979 ITMA fuarı sonrasına rastlayacaktı. Esnekliğ ine son yıllarda artan hızını ekleyen rapierli dokuma makinelerine dünya genelindeki dokuma yatırımcısının olduğ u gibi Türkiye'deki dokuma yatırımcısının da ilgisi büyük. Rekabet edebilirliğ ini modaya ve yüksek kaliteye dönük üretimde gören Türkiye için rapierli daha da ön plana çıkıyor. Nedeni de; atkı atma sisteminden kaynaklanan avantajla, çok farklı tipte ipliklerle oldukça geniş bir ranjda tip kumaş dokunabilmesi. Atkı atma sistemleri arasındaki yarış ta rapierli gittikçe arayı açıyor. Yüksek esnekliğ e sahip rapierli dokuma makinelerinde ş imdiye kadar teorik olarak kabul edilen hızlar gerçeğ e dönüş üyor. Metrajlarda giderek artan küçülmeyle birlikte, artan tip değ iş imlerine en iyi uyum sağ layan dokuma makinesi tipi olması da rapierli atkı atma sisteminin baş lıca avantajlarından biri olmuş tur. 1990 sonrasında ülke genelindeki dokuma yatırımlarındaki artış la birlikte rapierli atkı atma sistemi de varlığ ını güçlendirdi. Yünlü sektörü ise, sadece bir firmanın rapierli ve hava jetli olmak üzere her iki atkı sistemi için tercih yapmış olması dış ında tamamen rapierlinin egemenliğ indedir. Son yılarda büyük geliş me gösteren döş emelik sektörü, iki firmaların 31 rapierli ve hava-jetlilerden oluş an makine parkı dış ında, rapierli dokuma makine yatırımlarının gözde alanlarındandır. 1955 yılıyla birlikte ülke genelinde gömleklik kumaş , döş emelik kumaş , havlu, bayan dış giyimine yönelik kumaş , tül ve perde yatırımlarında bir patlama yaş andı. Ve yatırımlardaki ana atkı atma sistemini rapierli dokuma makineleri oluş turdu. Ülkemizde 90'lı yıllara kadar yapılan dokuma yatırımlarında atkı atma sistemine göre sıralama ş öyle idi; projektilli, rapierli, hava-jetli. Fakat dünyada olduğ u gibi ülkemizde de rapierli dokuma makineleri tahtına oturdu. Elektronik kontrol, otomasyon ve atkı atma sistemlerindeki artan hızları, modaya yönelik kaliteli ve fantezi kumaş üretiminde rapierli dokuma makinelerinin tercih edilme sebebi olmuş tur. 32 BÖLÜM 2 2. Pİ YASADA BULUNAN KANCALI DOKUMA MAKİ NELERİ 2.1. MEVCUT ESNEK KANCALI DOKUMA MAKİ NELERİ Nİ N GENEL ÖZELLİ KLERİ 2.1.1. CRİ PPA İ talyan firması Paolo Crippa dokuma makineleri imalatına yeni girmiş olmakla birlikte esnek kancalı tezgahlar arasında kendini tanıtmış tır. ITMA'83'e PM 80 V serisinden iki adet esnek kancalı dokuma makinesi getirmiş tir. Bunlar kancaların kılavuzlarla sevk edildiğ i modellerdir ve 8 renge kadar elektronik kontrollü atkı seçme veya mekanik tertibatla atkı karma yapabilmektedirler. 1800 mm ile 3600 mm arasında yedi farklı tarak eni bulunan ve 850 m/dak atkı hızına ulaş abilen tezgahlarda kanca tahriki diş lilerle yapılmaktadır. Fuardaki tezgahlardan birisi Staubli armür ile polyester-yün elbiselik kumaş ı 420 atkı/dak çalış ma hızında, diğ eri pamuk ipliğ inden çözgü ve polypropilen atkı ile bir yatak örtüsünü 350 atkı/dak hızla dokumuş tur. Bu makineye takılan Tagliabue marka jakar makinesi ile açık ağ ızlık elde edilmektedir. Crippa'nın ayrıca mekikli tezgahları esnek kancalıya dönüş türmek için aparatları da mevcuttur. Saurer mekikli tezgahını böyle bir S 450 GF sistemiyle, kılavuzsuz çift esnek kancalı hale getirerek 5 renkli pamukludan bir ekose kumaş ın 240 atkı/dak hızla dokunmasını sağ lamış lardır. Tarak eni ve diğ er etmenler göz önüne alınarak 450 m/dak atkı hızına ulaş abileceğ i söylenebilir. 2.1.2. HOECK Kancalı dokuma makinelerinin ilk imalatçılarından birisi olan Belçika firması J. Hoeck, Milano'da Alco 300 model bir makinesini sergilemiş tir. Bu model 1700 mm den 4000 mm'ye kadar 11 ayrı tarak eninde ve kılavuzlu bir çift esnek kanca ile atkı kaydedecek biçimde imal edilmiş tir. 8 renk atkıyı pik-pik atabilen ve 660 m/dak atkı hızına ulaş abilen makinelerdir. ITMA'79'da kılavuzsuz olan makinenin Milano'da tefesine kılavuzlar takıldığ ı ve bir grosse jakar ile 4 renkli yün/akrilik kammgarn kumaş ı içe kıvırma kenarla dokuduğ u görülmüş tür. Bu firmanın Snoeck kancalı dokuma makinesi bu sistemin ilk numuneleri arasında sayılmaktadır. 33 2.1.3. IWER İ spanyol firması Iwer, tek esnek kanca ile, atkı kaydını gerçekleş tiren yegane firma olarak Milano'da yer almış tır. Iwer'in "Unilateral Atkı Kayıt Sistemi" olarak adlandırdığ ı ve uç transferini kullandığ ı bu sistemle, kanca ağ ızlık içerisinde ileri hareketini ipliksiz olarak yapmaktadır. Kanca geri gelirken, atkıyı taş ıyarak üretimi gerçekleş tirdiğ i için makinenin üretim hızı oldukça düş üktür. ITMA 83'de sergilenen tezgahlar, daha az yer kaplasınlar diye sert kancalıdan esnek kancalıya dönüş türülmüş lerdir. AFB dönüş ümü olarak takdim edilen ve iki makine sergilenen modelin 1200, 1500, 1900 ve 2200 mm'lik dört farklı tarak eni mevcut bulunmaktadır. Maksimum 400 m/dak atkı hızında olan dokuma makineleri 8 renge kadar her çeş it atkı ipliğ iyle çalış abilmektedir. Iwer firması az bir masrafla eskiden imal etmiş olduğ u tek sert kancalı tezgahları bu sisteme dönüş türmektedir. Fuardaki makinelere staubli armür takılmış tı ve birisi pamuklu diğ eri ise akrilik bir kumaş dokuyordu. 2.1.4. Kİ NG KONG Tayvan'dan King-Kong ilk kez bir esnek kancalı tezgahını sergilemiş tir. Kingston 300 S modeli, armürlü ve 8 renk atkı atabilen bir tezgahta kanca hareketi bir tahrik tamburu ile gerçekleş tirilmektedir. Çalış ma geniş likleri; 1450 ile 1900 mm arasında olup çalış ma hızı 280 atkı/dak olabilmektedir. Fuardaki makine, Yamada armür ve (1450 mm'lik geniş likte) atkı karma düzeni ile 230 atkı/dak (330 m/dak) hızla bir kort kumaş dokumuş tur. Bu makinede kancalar kılavuzsuz hareket etmektedirler. Kam veya armürlü olabilen ve maksimum 400 m/dak atkı hızı olan makine batı pazarlarında rekabet edemez durumda ise de uygun fiyatları nedeniyle diğ er bazı bölgelerde ş ansa sahiptir. 2.1.5. MECCANİ CA OROBİ CA İ talyan, Meccanica Orobica S.r.I. yeni esnek kancalı dokuma makinesini sergilemiş tir. Kanca tahriki sonsuz vidalı ve kayar silindirli özel bir mekanizma ile yapılmaktadır. Makineye 800 mm ye kadar çapta çözgü levendi takılabilir. Kam, armür veya jakarda ağ ızlık açılabilir. Modelin adı METEOR'dur. Bu, firmanın adı olmayıp, Meccanica Tessile Orobica kelimelerinin ilk iki harfinden oluş turulmuş bir kelimedir. Bu seriden METEOR modeli, kılavuzsuz esnek kancalı bir tezgahtır. Tek renk yanında, 4 veya 8 renkli atkı atabilen veya atkı karma düzeni bulunan, 1900 ile 3800 mm 34 geniş likler arasında sekiz farklı çalış ma enine sahip bir makinedir. Kanca tahrik sisteminin kendi ifadelerine göre "globoidal kamlar'la yapılması yerden tasarruf sağ lamaktadır. Makinenin yanlarında bulunan kanca yolları ise bu avantajı tekrar yok etmektedir. Sergilenen iki makineden birisinin, üst seviyede Staubli armür takılmış vaziyette, 1850 mm. Tarak eninde pamuklu dimi dokunurken 328 atkı/dak (606 m/dak) hızla çalış tığ ı bildirilmiş tir. Diğ er tezgaha Bobbio jakar takılmış tı. 2<1475 mm tarak geniş liğ inde 234 atkı/dak (690 m/dak) hızla pamuk-akrilik bir örtü dokuyordu. Böyle bir kumaş için oldukça yüksek bir hız olduğ u kabul edilmelidir. 2.1.6. NUOVO Pİ GNONE İ talyan firması Nuovo Pignone esnek kancalı tezgahlarını TP 400 serisi olarak takdim etmiş ve 10 adet tezgahını sunmuş tur. Modern mühendislik seviyesinin, endüstriyel dizayndaki geliş meler ile birleş tirilmesinden elde edilen bu tezgahlar çeş itli tarak enlerinde oldukça farklı kumaş ları dokurken sergilenmiş lerdir. Firma tarafından "dokuma makinelerinin son kuş ağ ı" adı verilen ve uluslar arası bir fuarda ilk kez gösterilen TP 400 serisi sergide esnek kancalı dokuma makinelerinin tümünü oluş turmakta idi. Bunlar 8 renge kadar pik-pik atkı atabilen kılavuzlu kanca sistemiyle çalış an, krank-biyel ile tahrikli tefesi bulunan, büyük çalış ma esnekliğ inde tezgahlardır. 200 ile 12 tex yünlü, 2000 ile 6 tex pamuklu ve diğ er lifleri dokuyabilen bu modeller de kanca klavuzlama sistemi çözgü iplikleri ve tarakla temas ederek hızlı aş ınmayı önlemekte ve güvenlikte bir problem yaratmamaktadır (Ş ekil 140). Ş ekil 140. Nuovo Pignone esnek kancalı dokuma makinesi (TP 400). Bu serideki tezgahlar daha önce tüm dünyaya 20.000'den fazla satılmış bulunan TP 300 serisinin geliş tirilmiş halidir. 2000 ile 4200 mm. Arasında sekiz farklı tarak eni 35 bulunmaktadır. TP 420, TP 422..... ş eklinde, gösterilen model rakamlarından ilki (yani 4) model serisi olan 400'ü diğ er iki rakam ise dm cinsinden tarak enini göstermektedir. Mesela, TP 420'deki 20 sayısı 2000 mm geniş lik demektir. Bu modelin TPS 400 tipi havlu dokumak için yapılmış tır. Bu modeldeki "T" İ talyanca dokuma tezgahı demek olan "Telaio"nun baş harfini, "P" Pignone'nin baş harfini göstermektedir. "S" harfi Sünger veya su emici anlamına gelen "Spunga" kelimesinin baş harfidir. Daha önce belirtilmiş olan kılavuzla kanca sevk etme sisteminde, kılavuzlar bütün tefe boyunca yerleş tirilmiş lerdir. Kanca tahrik sisteminin tefeye bağ lı olması, tefe kütlesini artırmakla beraber kanca baş larının ağ ızlığ a erken girip, geç çıkmasını sağ lamaktadırlar. Böylece atkının kaydedilmesi için daha fazla zaman ayırmak mümkün olmaktadır. Sergideki makinelerden yedi tanesine staubli armür takılmış idi. 3600 mm geniş liğ indeki tezgah yan yana altı adet, altı renkli mendillik kumaş , 2900 mm lik tezgah tek renkli jüt döş emelik, TP 420 (eni 2000 mm) 4 renkli ekose gömleklik, TP 421 (eni 2100 mm) kammgarn 4 renkli ekose erek üst giysilik kumaş , TP 425 seyahat valizleri için bir kumaş , TP 433 tek en leno perdelik dokumuş lardır. Son Staubli armürlü ise TPS 433 havlu tezgahında bir Bobbio jakarla birlikte yan yana dört adet havlu dokumuş tur. Diğ er TPS 422 tezgahını bir Grosse jakar takılmış olarak dört adet yan yana havlu dokunmuş tur. Havlu tezgâhlarında hav oluş umu tefe salınımı ile sağ lanmaktadır. TP 424 tezgahına Fimtessile ME 12/109 kamlı ağ ızlık açma cihazı takılmış tı ve saf ipekten 2x1150 mm. Eninde bir krep döş in dokunuyordu. TP 436 tezgahına takılan Fimtessile ME 12/109 kamlı ağ ızlık açma cihazı ise 2x1730 mm lik ağ ır kot kumaş ın üretiminde kullanılıyordu. Staubli armür ve Bobbio jakar cihazlarını sergilemek üzere adı geçen firmaların pavyonlarında TP 400 serisinden iki makine daha bulunuyordu. Bütün bu anlatılanlardan Nuovo Pignone esnek kancalı tezgahlarının ne kadar geniş bir kullanım alanına sahip olduğ u gayet iyi anlaş ılmış olmaktadır. Üretim hızı bakımından TP 400 kendinden önceki TP 300'e göre oldukça ileridir. ATME-I-80'de 3600 mm tarak enindeki ilk modelin atkı kayıt hızı 610 m/dak iken, Milano'da TP 400 serisi 756 m/dak hıza ulaş mış tır. Bu ise üç yılda % 24 lük bir üretim artış ı anlamına gelmektedir. Ulaş ılan en büyük atkı hızının TP 442 de, 850 m/dak olduğ u bildirilmiş tir. 36 Bu makinelerin hızları çok yüksek yapılmamasına rağ men, kullanım esnekliğ i ve kumaş kalitesi yönünden çok rağ bet göreceğ ine inanılmaktadır. Tüm makine fonksiyonlarını senkronize etmek ve otomasyonu sağ lamak amacıyla geniş çapta elektronik teçhizat kullanılmış tır. 2.1.7. SAURER Fuarda dokuma makineleri çeş itli atkı atma sistemleriyle sunan İ sviçre'nin Saurer firması oldukça ilgi toplamış tır. Esnek kancalı, iki fazlı sert kancalı, teleskopik sert kancalı ve hava jetli modellerini sunan bu firma böylelikle çeş itli teknolojik seviyeleri de sergilemiş olduğ unu belirtmiş tir. İ ki fazlı ve teleskopik kenarlı modelleri yalnızca bu firma ürettiğ i için isim ile modellerin artık özdeş leş tiğ i düş ünülmektedir. 400 (Teleskopik), 500 (iki fazlı) ve 600 (hava jetli) modeller "ileri teknoloji" seviyesini temsil etmelerine karş ılık, Saurer'in model 100 W tek ve çok mekikli tezgahlarının esnek kancalı Model 350'ye dönüş türülmesi "orta teknoloji" seviyesinde bulunmaktadır. Ş ekil 41. Saurer 350 esnek kancalı dokuma makinesi Eskiden beri çeş itli firmalar tarafından sık sık sergilenen dönüş türme sistemlerinin uygulanabilirlik ciddiyeti kesinlik kazanmamış olmasına rağ men, Saurer'in bu konuda oldukça sağ lıklı bir dönüş üm sunduğ u iddia edilmektedir. Kurulu bulunan mekikli dokuma tezgahlarının ekonomik bakımdan büyük ir yük oluş turmadan rasyonelleş tirilmesi ile üretim hızında böylelikle % 30 civarında bir artış sağ lanırken, gürültü seviyesinin 90 dB'lin altına indirilmesi mümkün görülmektedir. Böylelikle mekiksiz dokuma sisteminin avantajları elde edilecektir ama, acaba mekikli dokuma yapmak için tasarlanmış bir tezgaha sadece esnek 37 kanca yerleş tirmek suretiyle ne derece baş arılı bir dokuma makinesi ortaya çıkarılmış olacaktır. Model 350 esnek kancalı tezgahları, kılavuzlu sistemle, 8 renge kadar atkı atabilmektedirler. 1200 ile 3800 mm ler arası tarak enlerinde, kam, armür ve jakar ağ ızlıklı, mekanik veya elektrikli çözgü durdurma mekanizması olan, elektronik atkı kontrol cihazlarına sahip dokuma makineleridir. Atkı ipliğ i doğ rudan doğ ruya cağ lıktan alındığ ı için atkı masurası sarma iş lemleri de ortadan kalkmış olmaktadır. Renk değ iş tirmede gerekli mekik kutusu düzenine ihtiyaç kalmadığ ı için, bakım masrafları ve titreş im seviyesi de hayli azaltılmış tır. Fuardaki tek 350 model tezgah, 1900 mm nominal ende ve 1590 mm faydalı tarak eninde, Staubli armürle, 6 renk atkı atabilen bir makine idi. 230 atkı/dak hızla çalış ırken dekoratif bir kumaş dokuyordu ve atkı hızı 366 m/dak idi. Bu modelin maksimum tarak eninde, 440 m/dak atkı hızının olduğ u bildirilmiş tir. Firmanın hazırladığ ı bir grafiğ e bakılarak 3800 mm enindeki bir tezgahın 140 atkı/dak hızla çalış tırılması halinde 540 m/dak lık bir üretim hızı elde edileceğ i söylenebilir. Bu hız, diğ er özelliklerle birlikte mekikli tezgahlara belli bir üstünlük sağ lamış olmaktadır. Aslında atkı hızının düş ük olması zayıf ipliklerle çalış ıldığ ında avantajlıdır. Kısa metrajlı ve sık sık tip değ iş tiren iş letmeler için de bu makinenin uygun olması mümkündür. 2.1.8. SULZER - RÜTİ SULZER-RÜTİ firmasının F 2001 serisi esnek kancalı dokuma makineleri bilindiğ i gibi Rüti orjinlidir. Bu serinin 2400 mm ile 2800 mam arasında muhtelif geniş likleri mevcuttur. ATME-I-80 fuarında sergilenen makinelere göre üretim hızları yükseltilmiş bulunmaktadır. Atkı atma elemanlarındaki ağ ırlığ ın azaltılmasıyla bu hız 770 m/dak ya ulaş mış tır. Kalın iplikleri tutan bir sistem, hav leventleri için elektronik salma tertibatı, mekanik çözgü kopuş u belirleme cihazı, çift devreli yağ lama pompası, gresle merkezi yağ lama sistemi, standart özellikte bir ağ ızlık arama cihazı, leno mekanizması ile zincirle tahrik edilen çözgü salma ve kumaş çekme tertibatları yeni olup iş letme ve bakım kolaylığ ını da sağ layacakları ümit edilmektedir. kontrol ve izleme için merkezileş tirilmiş elektronik devreler mevcuttur ve gerekirse bir terminale bağ lanabilir. Atkı taş ıyıcının hafifletilmesi için karbon lifli bir bant kullanılarak yüksek hızlarda rahat bir çalış ma ve kılavuzsuz sevk sağ lanmış tır. Yeni çözgü gerilim cihazı ile ipliklerin elastite sınırları zorlanmadığ ı için çözgü kopuş ları, minimuma indirilmiş tir. Kenarlar leno, çapraz leno ve içe kıvırma ile olmaktadır. 38 Dokuyabildiğ i kumaş çeş itleri, özel kanca baş ları ve makaslar kullanılarak çok geniş letilmiş tir. Böylece cam elyaflı ipliklerle bile dokuma yapabilmektedir. F 2001 öncelikle modaya uygun ve özel kumaş lar için düş ünülmüş olup, sık sık çözgü ve kumaş değ iş tirilmesi icap eden, küçük sipariş lerin alındığ ı iş letmelere uygundur. 8 renge kadar pik-pik atkı atabilmesi, pozitif kamlı, armürlü veya jakarlı olması, 27 çerçeveye kadar dokuma yapabilmesi ve çift atkı atabilmesi avantajlarıdır. Bütün bunlara karş ın bu tezgahların sadece çok renkli dokumada ve mekikli tezgahlar için alternatif olabileceğ ini de ilave etmeliyiz. Sergideki beş makineden dördüne armür takılmış tı. 2800 mm nominal endeki tezgah bir yatak çarş afını altı farklı tipte, stapel, rayon, Öiskon ve polypropilen ipliklerle, 2700 mm faydalı ende ve en yüksek atkı hızı olan 742 m/dak hızla dokunuyordu. Bu makinede motor tahrikli mekanik bir çözgü durdurma tertibatı da bulunuyordu. 1900 mm lik bir diğ er tezgah pamuklu elbiselik, 2200 mm lik olanı (2x1000 mm) polyester pamuklu gömleklik ve dördüncüsü 2500 mm tarak eninde, 3 atkı gruplu, iki hav yüksekliğ inde ve aralıklarda çift atkı atılan bir havlu kumaş dokumuş lardır. Hav oluş umunun tefe ile yapıldığ ı bu makinede yeni bir elektronik kontrollü hav çözgü salma cihazı mevcuttur. Sonuncu makine, 1900 mm nominal ende ve kamla ağ ızlık açan bir tezgah idi. 1690 mm faydalı ende cambric dokuyordu. 2.1.8.1. SULZER RÜTİ 'Nİ N ÜSTÜN PERFORMANSI VE YÜKSEK TEKNOLOJİ Sİ 1952 yılında piyasaya sunulan projectile dokuma makinesi baş arılı ilk mekiksiz dokuma makinesiydi. Bu atkı atma sistemi yüksek kumaş kalitesi, yüksek ekonomik verililik ve son derece düş ük enerji tüketimi sağ lıyor. 1972 yılından itibaren rapier dokuma makinesi baş arılı, çok yönlü ve esnek bir dokuma makinesi haline geldi. Bu atkı atma sistemi, çok yönlülüğ ün yanı sıra kumaş kalitesi üzerine istenen en fazla talepleri dahi karş ılıyor. 1975 yılında hava-jetli dokuma makinesi piyasaya sunuldu ve o zamandan bu yana verimliliğ i % 300 arttırdı ve uygulama alanı çeş itli yollarla geniş letildi. Sıcaklık, emniyet ve lüks su geçirmez kumaş tan, kış lık giysilerden hava torbalarına, nazik kravatlara kadar bütün stiller, Sulzer Rüti dokuma makinelerinde dokunabiliyor. Tekstil makinelerinin geliş tirilmesinde ve tasarımında kullanılan know-how nesilden nesile iletildi. Bugün Rüti (Zurich) ve Zuchwill (Solothurn)'deki modern üretim tesislerinde 39 en son teknolojiye sahip dokuma makineleri tüm dünyadaki tekstil endüstrisi için imal ediliyor. Üretilen dokuma makineleri dünyanın neresinde olursa olsun fabrikalara monte ediliyor ve bu fabrikalar için satış sonrası servis sunuluyor. Dünyanın önde gelen üç atkı atma sistemini tedarik eden Sulzer Rüti, ayrıcı müş terilerine kendi ihtiyaçlarına en uygun atkı atma sistemlerini seçmelerine de yardım ediyor. Aş ağ ıda sıralanan servisler sayesinde müş terilere bilgi ve deneyim aktarılıyor.: - Dokuma denemeleri, - Müş teri destek servisi, - Fabrikaya danış manlık hizmeti verilmesi, - Satış sonrası servis, - Tekstil alanında teknik danış manlık, - Üretim ekonomisi üzerinde danış manlık hizmeti, - Eğ itim. Rüti yerleş im yeri Sulzer Rüti için büyük önem taş ıyor, çünkü burası aynı zamanda da araş tırma ve geliş tirme merkezi. Çeş itli laboratuarlar, demonstrasyon ve test odaları sayesinde deneme ve geliş tirme çalış maları devam ediyor. Burada müş teriler ile birlikte çeş itli uygulamalar için yeni kumaş lar geliş tiriliyor. Çevre korunması, Sulzer Rüti için her zaman için baş lıca konu niteliğ inde. Gelecekteki nesiler, yaş anacak en iyi dünyayı bırakmak için çeş itli katkılarda bulunan firma, enerjiden mümkün olan en fazla tasarrufu sağ lamak için elinden geleni yapıyor. İ çme suyundan tasarruf için, Zuchwill'deki Aare nehrinden servis suyu alınıyor. Ayrıca kullanılan havanın temizlenmesi, gürültü azaltma ölçümleri ve kimyasal bileş enlerin uygun ş ekilde depolanması gibi çeş itli kirlilik kontrol yolları sağ lıyor. Firma, gelecekte de bu konumunu korumak amacıyla araş tırma ve geliş tirme çalış malarına büyük önem veriyor. Piyasayı rahatlatan yenilikler ve ürün geliş meleri hedefleniyor. Günümüzde ürün geliş tirmede baş arılı olmak için geniş ve disiplinli kno--know ve dahili ve harici ortaklar ile yakın iş birliğ i gerekiyor. Ürünlerin geliş tirilmesindeki esneklik ve özgünlük ile, firmanın gücü defalarca kanıtlanıyor. 2.1.9. G6200 SULZER RÜTİ KANCALI DOKUMA MAKİ NESİ Sulzer Rüti G6200 rapierli dokuma makinesi yaratıcılıkta sınır tanımıyor. G6200 optimum dinamik tasarımıyla sadece performans kriterine göre en ağ ır taleplerin değ il, aynı zamanda-özellikle-kompleks dokuma gereksinimlerinin de karş ılanmasına yönelik bir rapierli 40 dokuma makinesidir. Çok geniş bir ranjda dokuma yapmak için tasarlanmış G6200 rapierli dokuma makinesi, sadece klasik yün, pamuk ve yapay lifleri değ il, aynı zamanda flament iplikler, en iyi ipek, fantezi iplikler ve Lurex'i üstün kalite ve maksimum performans ile dokuyabiliyor. Ayrıcı endüstriyel kumaş üretimi için de kullanılabilir. G6200 rapierli dokuma makinesi yeni kumaş tiplerine çok hızlı uyum sağ layarak moda sektörü için çok yönlülük önerebiliyor. 2.1.9.1. YÜKSEK PERFORMANS VE GÜVENİ Lİ RLİ K İ yi tasarlanmış deneyim bazlı, çağ daş dizaynından dolayı G6200 rapierli dokuma makinesi üretiminin gelecekteki baş arısını garantileyen avantajlarla donatılmış tır: - Sulzer Rüti'nin yeni kenar atkı tasarruf tertibatı sayesinde kenar telefi %40 düş ürülmüş ve 4 cm ye indirilmiş tir. Sonuç olarak materyal ve artıktan tasarruf önemli bir maliyet avantajı yaratır. - Uzun duruş ş ifrelerine bağ lı üretim kayıpları, kısa ayar zamanları ile azaltılmış tır. Ayrıca makine, tüm değ iş im prosesleri ile entegre edilen, hızlı çözgü ve stil değ iş imi için Hızlı Stil Değ iş imi (QSC)'ile donatılabilir. - Düzenli bir ş ekilde yerleş tirilmiş , basit ergonomim iş letim. - Özel zemin kaplaması gerektirmeyen basit montaj. - Düş ük bakım maliyetleri. Yağ değ iş imleri mikro filtrasyon ile merkezi yağ lama sayesinde minimize edilmiş tir. 2.1.9.2. KUMAŞ KALİ TESİ VE KULLANIM ALANI - 140 ile 280 cm arasında çalış ma eninde bulunan G6200, en yüksek kalitede moda ve endüstriyel kumaş lar üretir. - Hassas iplikler mikropresesör kontrollü atkı freni ile ekonomik bir ş ekilde dokunabilirler. - Etkili ağ ızlık açma ve çözgü gerilim cihazı ile optimum çözgü gerilimi Günümüz dokuma iş letmeleri tip değ iş imi, kumaş topu boyutları ve teslimat zamanları olarak pazarın hızla değ iş en koş ullarına adapte olmaya zorlanıyorlar. Tam zamanında teslimat artık bir zorunluluk haline geldi. Bugün, rapierli dokuma makinesindeki çeş itli tasarım bileş enleri, çözgü ve tip değ iş iminde önemli zaman kazançları öneriyorlar. Bu bileş enler, otomatikleş tirilmiş alt üniteler sistemi ile ve tüm ayar proseslerine entegre edilmiş iş letim 41 yardımlarıyla kombine edilmiş tir. Bir operatör tip değ iş imini 30 d'dan az bir sürede tamamlayabilir. Eğ er atkı ipliğ i besleyiciden önce koparsa, mikroprosesör baş ka bir besleyiciden ipliğ i gönderir. Operatör kopan atkıyı tamir ettiğ i zaman ilk besleyici tekrar çalış maya baş lar. Ağ ızlık açma ile Makinenin durmasından kaynaklanan çözgü ipliğ inin aş ırı gerilimi, programlanabilir ağ ızlık düzeltme ile önlenmektedir. Makinenin çalış maya baş lamasındaki otomatik boş atkı hareketi-dinamik kumaş düzeltmesi ile birleş tirilmiş tir-duruş izlerini önler. 2.1.9.3. DESEN YAPISI VE KENAR OLUŞ UMU Makine, pozitif kontrollü itici hareket, 16 veya 28 ş aftlı armür ve elektronik jakar makinesi ile donatılacak ş ekilde tasarlanmış tır: Elektronik renk kontrolü 8 farklı atkı rengine göre tasarlaş mış tır. Mükemmel kenarlar tuck-in hareketi, leno üniteleri ile oluş turulabilir. En yüksek hızlarda bile hassas bir kenar örme iş lemi gerçekleş tirilebilir. Sulzer Rüti G6200 rapierli dokuma makinesinin havlu versiyonu, alış ılmamış , daha önce görülmemiş desen seçenekleri sunan bir mihenk taş ıdır. Bundan böyle en orijinal desenler bile G6200 rapierli dokuma makineleri ile dokunabilir. Serbest olarak hav atkıda programlanabilen hav yükseklikleri havlu kumaş ın tasarım ve üretimine tamamen yeni bir boyut kazandırır. Dinamik hav kontrolü ile hav yüksekliğ i bir atkı grubundan diğ erine farklılaş tırılabilir. Desen baş ına ekstra havlarla üçten dörde atkı değ iş imli havlu teknolojisi serbestçe programlanabilir. Eğ er atkı ipliğ i besleyiciden önce koparsa mikroprosesör baş ka bir besleyiciye aynı ipliğ i gönderir. Operatör kopan atkıyı tamir ettiğ i zaman ilk besleyiciyi tekrar çalış maya baş lar. Programlanabilir gevş ek atkı mesafesi desen değ iş iminde, mükemmel değ iş imi garanti eder. 2.1.9.3.1. 6200'ÜN GENEL GÖRÜNÜMÜ 42 A B C D E F G H I J K L M Operatör ve gösterge terminali Operatör Klavyesi Çözgü salma Çözgü gerilimi Çözgü durdurma Ağ ızlık mekanizması Tefe hareketi Kumaş kaldırma Kumaş sarma Atkı besleme Atkı durdurma Atkı monitörü Atkı sırası kontrolü N O P Q R S T U V W X Y Rapier tipi ile diş li tipi Atkı ipliğ ini yukarı kaldırma mekanizması Ana motor Sürünme motoru Debriyaj ve fren İ plik ve makine özellikleri göstergesi Terminal ile dokuma makinesi arasındaki iletiş im Debriyaj iletimi Krank açısı iletimi Signal kolonu Zamanlama monitörü Acil durdurma düğ mesi Ş ekil 26. G6200'ün genel görünümü. 43 2.1.10. VAMATEX İ talyan Vamatex firmasının ülkemizde tanınan esnek kancalı dokuma makineleri yine Propeller ticari maksadıyla ve hızları daha da yükseltilmiş olarak sunulmuş lardır. Fuarda dikkati çeken bu firma, ikisi henüz prototip aş amasında olan 12 esnek kancalı tezgahını sergilemiş tir (Ş ekil 142). Ş ekil 142. Vamatex esnek kancalı dokuma makinesi. Bütün makinelerde ş asiye bağ lı, esnek çift kancalar bulunuyordu. Bunlar, Vamatex'in kendine has propeller tekniğ i ile tahrik ediliyorlardı. Vamatex'in kanca tahrik tekniğ i çocukların bayramlarda ellerinde gördüğ ümüz bir oyuncağ ı anımsatmaktadır. Birbiri üzerine kıvrılmış iki tel üzerinde ileri geri hareketle döndürülen, iki yerinden delik delinerek bu tellerin içinden geçirildiğ i küçük çember ş eklinde bir oyuncaktır bu. Kıvrılmış olan tel kısım burada hatvesi değ iş en bir sonsuz vida (oluklu kam), dönen kısım ise zincir diş li haline gelmiş tir. Bir krank vasıtasıyla verilen öteleme hareketi dört adet kam izleyici vasıtasıyla sonsun vidada dönme hareketini oluş turarak zincir diş liyi bir ileri bir geri döndürür. Diş ler, banttaki deliklere geçmektedir. Böylece dönüş hareketi tekrar ötelemeye çevrilmiş olur. Mekanizma tefeye bağ lı olmadığ ı için atkı atma ve tefe vurma iş lemleri hassas biçimde senkronize edilmiş tir. Kancalar atkı atılırken tefe üzerindeki küçük kılavuzlar vasıtasıyla kontrol edilirler. 44 Makinelerden iki tanesi propeller SP 251 havlu dokuma makinesiydi. Bu model düz dokuma yapan C/301 modeline eş değ erdir. Aynı özelliklere sahiptir ve 1900 ile 3600 mm arasında çeş itli enlerde imal edilmektedir. Kam, armür veya jakarla ağ ızlık açabilen bu makineler 8 renge kadar pik-pik atkı atmaktadırlar. 0.5 ile 9 mm arasında ayarlanabilen hav yükseklikleri kumaş çizgisinin hareketli oluş u ile sağ landığ ından, klasik tefe ile hav yapma sisteminden farklıdır. Elektronik bir sistemle üretim aş amaları programlanabilmektedir. Böylece havlı dokunacak kısmı, düz kısmı, saçak kısmını ve havlu adedini ayarlamak mümkün olmaktadır. Her iki SP 251 makinesinde de ilave kumaş sarma tertibatları mevcut idi. Makinelerin atkı kayıt hızları 756 m/dak ve 935 m/dak olarak verilmiş tir. 3x70 ve 5x68 cm geniş liklerde (yan yana 3 ve 5 adet) havlular dokumuş lardır. Propeller C/401 modeli Vamatex'in son imalatı olup C/301'in geliş tirilmiş halidir. ATME-I-80 fuarında ilk kez gösterildiğ i durumdan % 14 daha yüksek üretim kapasitesine sahiptir. Bu hızıyla da kendi sisteminde baş a güreş tiğ i anlaş ılmaktadır. C/401 modelinin 1900 ile 3800 mm arasında çeş itli nominal enleri bulunmaktadır. Bu tezgaha kam, armür veya jakar takmak ve 8 renkli atkı atmak mümkündür. Atkı rengi seçimi elektromanyetik optik bir düzenle delikli karttan okuyarak yapılmaktadır. Atkı karma 1:1 ve 2:2 olabilir. Fuardaki sekiz makine ipekli elbiselikten, kaba streichgarna, fantezi ipliklerle iskoç kumaş ına kadar çok çeş itli kumaş lar dokuyorlardı. Bütün makinelere Fimtessile armür ve ROJ atkı akümülatörü takılmış tır. Sergideki en geniş model 3600 mm ende 290 atkı/dak hızla düz bir çift pamuklu kumaş ı (2x1680 mm) 795 m/dak kayıt hızıyla dokumuş tur. Bunda dörtlü cağ lıktan atkı karış tırma düzeni bulunmaktadır. Vamatex'in prototip olarak sergilediğ i iki makine P 1001 modeli esnek kancalı tezgahlardı. Her ikisi de polyester filament ipliklerle çalış mış lardır. 1900 mm eninde olan 558 atkı/dak, 3800 mm enindeki ise 335 atkı/dak hızla çalış tırılabilmektedir. Atkı hızları 1060 m/dak ve 1273 m/dak dır. Her ikisine de Roj atkı akümülatörü takılmış olan bu makinelerin dar olanında Fimtessile kam, geniş olanında Fimtessile armür bulunmaktadır. Endüstride bu hızlarla çalış abildikleri takdirde, tek fazlı kancalılar arasında ş ampiyon olacaklardır. Bir İ talya tasarımı olan Vamatex tezgahları, tekstil endüstrisi için makinelerin tasarımı, üretimi, satış ı ve bakımı için alınan ISO 9001 sertifikası ile elde edilmiş sonuçlarını yeni ürünlerinde sergilemektedir. Türkiye'ye 16 yıl içinde 6800 tezgah satan firma ilk tezgahı 1981'de Bursa'ya satmış tır. 45 Vamatex'in ihracat payının %15'ini Türkiye oluş turmaktadır. Firma, günde 13 tezgah imal etmekte ve toplam 3000 adette satmaktadır. 68 ülkeye satış yapan firmanın satış yüzdeleri aş ağ ıda verilmiş tir. Avrupa (Türkiye dahil) % 60 Asya % 30 Kuzey ve Güney Amerika % 8 Afrika % 2 2.1.10.1. VAMATEX'E GENEL BAKIŞ Nuova Vamateks S.p.A., üretim programı ve ürün tanıtım konularında yaptığ ı açıklamada, dokuma tezgahları ile ilgili olarak geniş bilgi verdi. Nuova Vamateks S.p.A., açıklamasında, Tekstil dünyasında Nuova Vamateks S.p.A. cesareti, yeni fikirleri ve hızlı reaksiyonları ile sağ lam bir yere sahip olan bir firmadır. Vamateks'in baş arısının bir diğ er sebebi ise yeni ürünleri yapan ve bu ürünleri pazara sunan baş arılı kiş ilerdir. Nuova Vamateks Villa Di Serio ve Mele olmak üzere iki bölgede faaliyet gösteriyor. Firmanın merkezi Villa Di Serio'da bulunuyor ve burası üretim kalbini oluş turuyor. Mele'de ise tezgahların yapımı, yedek parça servisi ve dağ ıtım hizmetleri görülüyor dedi. Vamateks'in Villa Di Serio'daki tesisi, 23000 metrekare kapalı alan olmak üzere toplam 45000 metrekare alandan oluş uyor. Villa Di Serio'daki yerde mühendislik ve deney departmanları, firma yönetimi, üretim servisleri, atölyeler, malzeme kalite kontrolü ve satış sonrası servis bölümleri, eğ itim merkezi ve demostrasyon salonları yer alıyor. Burada aynı zamanda CED-Bilgi İş lem Merkezi de bulunuyor. 2.1.10.1.2. VAMATEKS MEKANİ ZMASI NASIL ÇALIŞ OYOR? Nuova Vamateks S.p.A., iş lemin bütün kademelerini ilgilendiren bilgilerin buraya aktığ ını ve bu noktadan yapılan kontrol ve ölçümlerle Vamateks mekanizmasının iyi bir ş ekilde çalış masının sağ ladığ ı ifade edilen açıklamada, Mele'deki Nuova Vamateks ise 22000 metrekaresi, kapalı, 48000 metrekarelik bir yer kaplıyor. Burada firma tezgah üretimi, testler, yedek parça servisleri dağ ıtım konularında yoğ unlaş mış bulunuyor. Tezgahların üretiminde Ada sistemi kullanılıyor. Bu sistemde çalış anlar tezgahların üretimini baş ından sonuna kadar izliyorlar ve bu sistem klasik Zincir üretimi kavramının yerini almış bulunuyor denildi. 46 Mühendisliğ i araş tırmadan doğ an Vamateks firmasının Pazar araş tırmacılığ ı sayesinde tekstil firmalarının ihtiyaç ve beklentileri tanımlanarak, firmanın deyimiyle, En uygun malzemelerle, en iyi teknoloji ile ilgili araş tırmalar sürdürülerek üretilen dokuma tezgahlarının özelikleri diğ er tezgahlardan kolaylıkla ayırt edilebiliyor. Araş tırma ve geliş tirmenin bir sonucu olarak ortaya çıkmış olan propeller otomatik mekanizması tüm Vamateks tezgahlarının kalbini oluş turuyor. Buna benzer olarak, Vamateks tezgahlarında stil değ iş imi en hızlı ve en basit bir ş ekilde yapılabiliyor. Vamateks dokuma tezgahlarının basit, çok yönlü, düş ük çalış ma ve bakım maliyetlerine sahip olmaları, dokuma kalitelerini ve verimlilikleri yüksek kılıyor. Tüm Vamateks tezgahları devamlı yeniliyor ve tezgahlar için devamlı bir geliş tirme programı uygulanıyor. 2.1.10.2. VAMATEX'İ N SON ÜRÜNÜ 'LEONARDO' 1994 Yılı boyunca Nuova Vamateks'in AR&GE departmanı, yeni makineler için mümkün olan en iyi mimariyi bulmak amacıyla ana yapısal seçenekleri diğ er olasılıklarla karş ılaş tırarak dikkatlice analiz etti. Her yapı seçeneğ inin davranış larını kontrol etmek için sayısız bilgisayar modeli oluş turdu. Daha sonra protik değ erlerle hesapların doğ ruluğ unu ölçmek için simulatörlerde bir dizi test gerçekleş tirildi. Bu testler bittiğ inde ise, Nuova Vamateks K2000 ailesinin ilk makinesinin tasarımına baş ladı: Leonardo. Ön hazırlık aş amasının analiz sonuçları, mevcut Vamateks negatif rapierli makinelerinin yapılarındaki büyük potansiyeli ortaya çıkardı. Bu yüzdendir ki yüksek performanslı rapier makinelerinin ilk örneklerinden olan P1401'in son versiyonu, hala pazardaki en iyi durumda olan rapierli dokuma makinelerinden biridir. Bu yüzden, Nuova Vamatex, negatif rapierli makineleri güçlü mimarisini, K2000 projesine adapte ederek tekrar kanıtlamaya karar verdi. 2.1.10.2.1. LEONARDO'NUN ANA YAPISAL Nİ TELİ KLERİ % 100 ÇELİ KTEN OLDUKÇA SAĞ LAM YAPI, 'Propeller' ş erit tahrik sistemi, tüm çapraz çubuk boyunca düzgün bir ş ekilde yerleş tirilen (sley) hareket ünitesi. Bütün bu özellikler, negatif rapierli dokuma makineleri için yeni bir baş langıç yapabilecek performans seviyesini yakalayabilmek için çalış an Leonardo tasarımcılarının çıkış noktaları oldu. -190 cm geniş liğ indeki makineler için 640 d/d -360 cm geniş liğ indeki makineler için 420 d/d 47 Vamatex uzmanları, bu hızların ortalama değ erler olarak algılanması gerektiğ ini çünkü makinenin gerçek mekanik potansiyelinin bunun çok üstünde olduğ unu vurguluyorlar. Mekanizmasının yüksek performansından dolayı, Leonardo P1001 es'de de kullanılan 6.5 kw motoru kullanılıyor. Bu da daha düş ük güç ve enerji tüketimiyle daha az çalış ma maliyetleri anlamına geliyor. Eş siz bir performans yeteneğ i olan bir Makinenin, tüm hareketli parçaları destekleyen yüksek düzeyli stabilliğ i garantileyecek iyi bir yapısı olmalıdır. Bu da, makine veya çapraz bar yapısının tasarımının, mümkün olan en iyisini yapabilmek için bilgisayar simülasyonu kullanarak detaylı bir inceleme gerektirdiğ i anlamına geliyor. 800 mm lik levent versiyonu, basit ve etkili seviyelendirme için döküm demirden yapıya sahip. Aynı ş ekilde, 1000 mm lik levent versiyonu da, makineyi yükseltmek için makine tabanında döküm demirden ayaklara sahip. Standart Vamateks makinelerine yeni iki geniş lik ekledi: 220 cm ve 280 cm 160 cm lik geniş liğ in yerini, daha fazla esneklik için 170 cm lik geniş lik aldı. 2.1.10.2.2. Ş ERİ T TAHRİ K ÜNİ TELERİ Denenmiş ve test edilmiş 'Propeller' sistem yeni ş erit tahrik ünitelerinin kalbidir. Basit konstrüksiyon, bezersiz güvenirlik, hızlı ve kolay ayar ve bakım, yüksek mekanik performans bu orijinal sistemin ana ve bilinen özellikleridir. Bu özellikler, her iki tahrik ünitesinin de tekrar tasarımı ile artırıldı. Mekanizmanın mükemmelliğ inin yanı sıra alternatif hareketli parça sayısının azlığ ı, yüksek hızlarda bile stabil ve güvenli çalış mayı garanti eder. Orijinal basınçlı yağ lama sistemi, tüm hareketli parçalarla temas ettiğ i yerlere yağ ı direkt götürerek performansı arttırır ve parçaların mükemmel yağ lanmasını sağ lar. 2.1.10.2.3. ANA MOTOR VE FREN DEBRİ YAJ Mekanizmanın yüksek performansından dolayı, Leonardo P1001 es'de de kullanılan 6.5 kw motoru kullanılıyor. Bu da daha düş ük güç ve enerji tüketimi ile daha az çalış ma maliyetleri anlamına geliyor. Eğ er makineye daha büyük bir jakar gerekiyor ise, 7.5 kw'lık bir motor takılabilir. Motordan volana hareket, motordaki kasnağ ı çıkarmaya gerek kalmadan, üç farklı çalış ma hızı için üç oluktan birine takılabilen tek bir yüksek performanslı V kayış ıyla aktarılır. Motor bloğ u yağ lama pompasıyla birlikte takılabilir ki bu da makine hızı değ iş tiğ inde pompa tahrik kayış ının gerilimine gerek kalmadığ ı anlamına geliyor. 2.1.10.2.4. ÇÖZGÜ SALMA VE ATKI REGÜLATÖRÜ 48 k2000 MAKİ NELERİ , TÜM LEVENT VERSİ YONLARINA UYGUN, YENİ TASARIMLA ÇÖZGÜ SALMA Sİ STEMİ NE SAHİ PTİ R. Çözgü salma ve atkı regülatörleri 6 Nm fırçasız motor tarafından tahrik edilir. Çözgü salma, artırılmış ve verimlilik daha fazla stile uyum sağ layabilecek geniş ayar için yeni bir dayanak sistemine sahiptir. Çift levent versiyonunun, bağ ımsız çözgü gerilim versiyonu ile çift dayanağ ı vardır. Atkı regülatör ünitesi, daha iyi ağ ırlık dağ ılımı için sağ taraftadır ve mükemmel yağ banyosu ile yağ lama ile kumaş alma silindirini destekler. Atkı atma ve tutma cihazları 4 tahrike kadar çıkabilen (tutma ve 3 atma) küçük bir elektrik kutusuyla tahrik edilir. Diğ er Özellikler: - Fren tahriki ile yeni atkı kesici. - 3 bağ ımsız mekanik tahriki ile yeni leno cihazı. - Hızlı kumaş sarma silindiri. - RD840 ve Staubli 2670 armürler ve ME2001 kam mekanizması. - Cımbarların mükemmel sarımı için ayarlanabilir kumaş desteğ i. - P1001 es'te kullanılan elektronik 4, 8 veya 12 renk atkı seçicisi. 2.1.10.2.5. LEONARDO'DA UYGULANAN FULL-TRONİ C Leonardı, Full-Tronic elektronik kontrolörle donatılan ilk makinedir. - Tüm Vamateks makinelerinde olduğ u gibi ana elektrik kutusu makinenin sol ön köş esindedir. Fakat, mevcut SIMOT kutularından daha küçüktür. Kutu, basit ayarlar için önden, daha karış ık ayarlar için arkadan açılabilir. Elektronik kutu, CEI EN 60204-1 standart normlara uygundur. Elektik kablosuna ek olarak ünitenin toplu ve temizlenmesi kolay olmasını sağ layan sadece iki büyük levha bulunur. Kutu makineye sabitlenmediğ i için istendiğ inde kolayca çıkarılabilir. - İ lkinden daha küçük olan ikinci elektrik kutusu Makinenin sağ arka köş esinde bulunur. Bu kutu atkı atma ve çözgü salma motor tahriklerini kapsar. Mevcut çalış tırıcılara yakın olması, kablo sayısını minimize ederek, bir çok aksaklıkların sebebi olan elektro- manyetik parazit problemini ortadan kaldırır. - Mevcut armür kontrol panosunun kendi kutusu vardır. Fakat armürün kendisiyle çok kısa bir bağ lantısı bulunur. - Küçük bir göstergeyle birlikte iki kontrol düğ mesi makinenin her iki ucunda bulunur ve uygun panolarla donatılmış tır. 49 - Fonksiyon klavyesi ve seçim düğ mesi ile konsol, 4 gri seviye (320x240 bit) ile 1/4 VGA grafik göstergeye sahiptir. Yakın bir zamanda daha büyük bir gösterge mümkün olacaktır. Tüm mesajlar birçok dilde gösterilir. On-line makine bağ lantıları için desenleri yüklemek ve software'in güncelleş tirilmesi için hafıza kartı konsolun kenarında bulunur. - Elektronik jakarlara CAN-BUS hattı ile bağ lıdır. - Hız kontrolü, atkı sıklık kontrolü ve çözgü gerilimi kontrolü gibi fonksiyonlar, Full Tronic sistemiyle mümkündür. - Makine durduğ undaki makine hareketleri, hem atkı bulma hem de iplik gerilim dengesiyle ilgili olarak serbestçe programlanabilir. 2.1.10.3. VAMATEX 9000 PLUS Vamatex 9000 Plus dokuma makinesinin en göze çarpıcı özelliğ i güçlü olmasıdır. Yapının son derece dayanıklı olması ve çelikten yapılmış olması klasik mekanik kriterle en modern bilgisayarlı yapısal kontrolleri birleş tiriyor. Makinenin transmisyonunun basit ve güvenli planı, ana motorun gücünün maksimum kullanımı sağ lıyor. Tefenin dinamik özellikleri, hafifliğ i ve dayanıklılığ ı en ağ ırları dahil olmak üzere herhangi bir kumaş ın kolaylıkla üretimini mümkün kılan makinenin bazı özelliklerini, 'Tarak geniş liğ i 1900-3800 mm arasında değ iş iyor. 350-1000 mm arasında flanş ları olan tek levent, ikiz levent, üst levent ve çoklu levent versiyonları bulunuyor. Kamlı ağ ızlık oluş turma ve elektronik armürlü versiyonları bulunuyor. Jakar makinelerinde kullanılabilecek versiyonları da bulunuyor. Vamatex 9000 Plus'un kalbini kancalı ş erit tahrik ünitesi oluş turuyor. Aslında bu ünite iki kısımdan oluş uyor: Sağ taraftaki ve sol taraftaki üniteler. Burada milin döner hareketi yuvarlak bir kam vasıtasıyla, ş erit tahrikinin diş li çarkına paralel bir yüzeyde bulunan dengeleyicinin salınım hareketine direkt olarak dönüş türülüyor. 9000 Plus'taki sistemin, kam mekanizmalarının kullanıldığ ı diğ er makinelerdeki sistemlerden farklılık gösterir: Bu sistemde parça sayısı azaltılmış bulunuyor. Buna rağ men, her noktadaki kaldırma, hız ve ivme değ erleri seçilerek hareket kanunu uygulanabiliyor. Ş erit hızındaki istenen azalma, atkının yakalanması sol taraftayken kesilmesi ve kancalar arasındaki transferi esnasında ve makinenin sağ tarafında bırakıldığ ı zaman elde edilebiliyor. Ş erit ve kancaların hassas hareketleri sağ lanarak, yuvarlak kam mekanizması mekanik transmisyonları minimize edilir. Bu aynı 50 zamanda da daha az bakım maliyeti ve stil değ iş imi esnasında ş eritin daha kolay ayar anlamına geliyor. Dokumacıların isteklerine daha iyi cevap verebilmek amacıyla 9000 Plus için iki değ iş ik ağ ızlık konfigürasyonu geliş tirilmiş bulunuyor. Asimetrik tipteki ağ ızlıkta kumaş kaplı ş erit kılavuzunun iki tarafında çift seri kanca bulunuyor. Simetrik ağ ızlıkta ise her iki taraftaki çift seri kanca, ş eridi destekliyor ve kılavuzluyor. 9000 Plus taki kancalar rapierler çözgüyle karış mayacak ve atkıyı mükemmel bir ş ekilde transfer edecek ş ekilde üretiliyor. Ş eritler katlar halinde üretiliyor ve karbon elyafı gibi değ erli malzemeler kullanılıyor. Ş eritler, karbon elyafından diş li çarklar vasıtasıyla tahrik ediliyor. Ağ ızlığ ın merkezinde atkı değ iş imi esnasında özel bir kam tahrik cihazı kullanılıyor. Bu, iplikler bollaş tığ ı zaman bile mükemmel sonuçlar veriyor. Vamate, 9000 Plus ile dokumacı kolaylıkla kendi deneyimlerini kullanabilme fırsatını yakalıyor. Çünkü 9000 Plus'un ayarlanması klavyeden girilen komutlara duyarlı olabiliyor. Bu durum özellikle çözgü salma sisteminde ve kumaş ilerlediğ i zaman daha çok geçerli oluyor. Tüm versiyonlarda bulunan en geniş ayar aralıkları sayesinde dokumacı çözgü gerginliğ ini seçerken ve kati çözgü yoğ unluğ unu ayarlarken hiçbir zorluk çekmiyor. Çözgü ve kumaş hareketinin elektronik sistemlerle ayarlandığ ı daha ileri versiyonlarda, kullanılacak ipliğ i makineye uydurabilmek için çok ufak düzeltme aralıkları bulunuyor. Böylelikle makine durdurulurken kumaş hatalarının oluş umu önleniyor. Makinenin bir diğ er özelliğ i ise makine durduğ unda kullanılan otomatik atkı bulma cihazı. Duruş izlerinin oluş umunun önlenebilmesi için bu cihaz programlanabilir. Normal çalış ma esnasında her duruş için mikropresesör katı ş artları belirliyor ve atkı bulma cihazının motoruna bildiriyor. Atkı renginin seçimi, 8 renkli bir renk cihazı vasıtasıyla yapılıyor ve desen SIMOD mikroprosesörü ile kolaylıkla ayarlanıyor. Çok fazla seçim imkanı olan atkı besleme modelleri arasından ihtiyaca cevap verebilecek olanı kolaylıkla seçilebiliyor. Elektronik STRAP sistemi sayesinde atkı besleyici üzerinde atkı kopuş u olduğ u zaman makine duruyor. Atkı kam tahrikli bir cihaz ile kesiliyor. Yalancı kenarlar kesilerek uygun kovalara yeni, basit ve pratik cihazlar vasıtasıyla dolduruluyor. Dahili sarma silindirindeki çabuk salma cihazı sayesinde kumaş kolaylıkla hareket ettirilebiliyor. Pazardaki tüm iyi ağ ızlık oluş turma makineleri 9000 Plus'a uygulanabiliyor. Bunlar arasında 12 çerçeveli kam makineleri, 12, 16, 20, 24 çerçeve için Fimtexile veya Staubli 51 elektronik döner armürleri, dört değ iş ik tipte bağ lama çubukları, mekanik ve elektronik jakar yer alıyor. Jakara olan mekanik bağ lantı bir kadran mili vasıtasıyla yapılıyor ve ış ıkların kesilmesi esnasındaki ani makine hareketlerini önleyecek bir durdurucu fren bulunuyor. Böylelikle kiş ilerin can güvenliğ i sağ lanırken, ürünün kaliteli olması da temin ediliyor. SIMOD ise 9000 Plus'un beynini oluş turuyor. Bu elektronik beyin kullanıcının verilerini alıyor, bunları tüm cihazlar için hassas komutlara çeviriyor, hareketleri kesin kesin sırasını sabit olarak izliyor ve her bilgiye çabuk cevap verebiliyor. Açık bir sistem olan SIMOD en uzak yerlerden bile bilgi alabiliyor ve bunlara bilgi gönderebiliyor. Bu sistem çok çeş itli dillerde kullanılabiliyor. SIMOD'un kullanımı son derece kolay, çünkü sistem operatörü seçeneklerinde kolaylıkla yönlendiriyor. Mesajlar komple bir ş ekilde geliyor ve data sınırlı sayıdaki pencerelere yerleş tirilerek önemli noktalara ulaş ım birkaç saniye içerisinde gerçekleş ebiliyor. SIMOD'daki programlama, tahrik ve kontrol kademeleri ş unları içeriyor: Çözgü deseni; Atkı deseni; Çözgü gerginliğ i; Atkı yoğ unluğ u; Atkı bulma; Duruş izlerini önlemek için tezgah duruş larındaki düzeltmeler; Yardımcı fonksiyonlar; Duruş kademeleri ve zamanlaması; Parça uzunluğ u; İş lem kademeleri; STRAP; Çözgü salma cihazları; kumaş regülatörü; Atkı frenleri ve Emniyet fonksiyonları. Tüm 9000 Plus makineleri hem mekanik hem de elektrik/elektronik açılarından her dakika kontrol ediliyor. Dahası, bu makineler operatörün iş gücünü azaltacak ş ekilde ergonomin kriterler göz önünde bulundurularak üretilmiş bulunuyor. 9000 Plus makinesi gerek satış esnasında gerekçe de satış tan sonraki aş ağ ıdaki cihazlar opsiyonel olarak ilave edilebiliyor: VQSC: Vamatex Çubuk Stil Değ iş imi sayesinde makinede stil değ iş imleri kolaylıkla yapılıyor. Çabuk stil değ iş imi ayarları ve arabaları; Armürler için ARF veya FFC süper çabuk bağ lama çubukları; ISO/DIN leventleri; Sarma silindiri serbest bırakma cihazları; Atkı besleyici için yağ layıcılar; Tek veya çift buruş mazlık çubuğ u; Çubuk cımbarları; Özel atkılar için kancalar; Emniyetli foto elektrik hücreleri; Kontrol pencereleri veya penceresiz olarak büyük çaplı silindirler üzerine kumaş sarma cihazları; Seri Jakar bağ lantıları; Desenlerin saklanması ve transferinde kullanılan hafıza kartları; Programlama için ofis konsolu; Ses geçirmez gücü çerçeveleri; Ön besleyici üzerinde kopmuş atkılar için STRAP kontrol sistemi ve elektronik kontrollü pozitif atkı frenleri. 2.1.10.4. VAMATEKX P401 S Değ iş en Pazar ş artlarına ve yeni eğ ilimlerine pozitif olarak cevap verebilen P401 S, yüksek kalitede kumaş ların üretimini sağ lıyor. Herhangi tipteki kumaş ı dokuyabilen bu 52 makine üretim devrini 30-550 g/m² arasında sadece b azı aksesuarları farklı kullanarak değ iş tirebiliyor. Uzun ömürlü ve güvenilir olan bu Makinenin bazı özellikleri ş öyle: Çelik bir plaka ile takviye edilen karbon elyafından tutucular uzun vadeli stabiliteyi sağ lıyorlar. Atı ile temas eden bileş enler Widia malzemesinden yapılıyorlar. Tutucu temizleme sistemi bulunuyor. Ağ ızlık içerisindeki taraktan uzak yanal kılavuz sistemi çözgülere kuvvet uygulamıyor ve özel ş erit yapısına bağ lı olarak çift kancaya gerek duymaksızın tutucuyu mükemmel bir ş ekilde yönlendiriyor. Karbon elyafından ve metal plakalı ş erit tahrik çarkı deforme olmuyor ve aş ınmıyor. Bunlar ve diğ er cihazlar yüksek güvenirlik ve uzun ömür garanti ediyorlar. Ş erit tahrikinde vida somun sistemi kullanılıyor. Tarağ ın bağ lı olduğ u tefenin tamamı kam üniteleri ve çift silindir kolları ile tahrik ediliyor. Nominal geniş liğ i bağ lı olarak iki veya üç kontrol ünitesi bulunuyor ve bunlar, maksimum yapısal rijitliğ i sağ lamak için ana çapraz levent boyunca dağ ıtılmış bulunuyor. Tefenin dengeleme sistemi eylemsizlik kuvvetlerine bağ lı titreş im minimuma indiriliyor. Çözgü levendi salma ve atkı bulma iş lemleri sabit çözgü gerginliğ ini sağ lıyor. Çapı 1000 mm ye kadar flanş ların kullanımına izin veriyor. Kumaş üzerinde Lance etkisi oluş turmak elektro- manyetik tutucularla mümkün olabiliyor. Gücü çerçevelerinin hareketi aş ağ ıdaki ş ekillerde gerçekleş tiriliyor: 12 çerçeve ve milimine kadar kol hareketi ile; 20 çerçeve milimine kadar kol hareketi ile; 20 çerçeve milimine kadar kontinü kart veya elektronik seçimli pozitif armürle; Kadran mili veya zincir tahrikli jakarla. Leno tipi kenarlar çerçeve millerinden bağ ımsız oluyor. Bu ünite sağ ve sol yalancı kenarları da yapabiliyor. Mikroprosesörlü elektrik sistemi ş u iş lemlerin yapılmasını sağ lıyor: Tezgahta armür makineleri varken çerçevelerin hareketi; Atkı rengi seçimi; Duruş regülatörü; Sinyal ış ığ ı veya sinyal ış ığ ı ile birlikte makine duruş uyla metre/yarda sayıcısı; Atkı sayıcısı. Üretim Bilgisi: Çözgü kopuş u, atkı kopuş u. Verimlilik. Ortalama tezgah duruş süresi. Birim tezgah duruş süresi. Duruş sebepleri. Atkı/cm Hız (d/d). Tezgah derecesi göstergesi. Atkı besleme sinyal lambası. Atkı bulma iş lemi. 2.1.10.5. VAMATEX SP 1 151 ES Vamatex SP 1 151 es, havlı kumaş sektörü için özel ve açık bir çözüm oluş turuyor. Bu Makinenin kalbini 'Propeller' diye adlandırılan ve kanca ş eritlerini hareket ettiren mekanik sistem oluş turuyor. Bu sistemin özel yapısı en düş ük atkı gerginliğ ini sağ lıyor ve iplik kopuş 53 sayısını azaltıyor. Çok az elemanı bulunan 'Propeller' hareketlerin hassasiyetini ve mekanik performansı sağ lıyor. Bu makinede ağ ızlık simetrik olarak oluş uyor ve çözgü gerginliğ i azaltılarak çok yüksek kalitede ilmek havlı kumaş ların üretimi için optimize edilmiş bulunuyor. Bu amaçla, kancalar ve ş eritler daha küçük üretiliyor ve tarak kenarında ağ ızlığ ın merkezinde hareket ediyorlar. Ş erit ve kanca kullanan 'Propeller' ve atkı yerleş tirme sistemleri Vamatex SP 1 151 es'in modern teknolojisinin iki önemli unsurunu oluş turuyor. Bu makinede zemin ve hav çözgüsü salma hareketi ile kumaş ın sarılması motorize olarak yapılıyor. Atkı renginin seçimi ya 8 renkli mekanik bir cihazla veya 12 renkli elektronik bir cihazla yapılıyor. Atkı besleme modelleri için çeş itli seçim imkanları bulunuyor. Atkı ayarlanması kolay olan pozitif bir kam tahrik cihazı ile kesiliyor. Yalancı kenarlar da kesilerek basit ve pratik cihazlarla uygun kovalarda biriktiriliyor. Lamellerin kaldırılması için kullanılan pratik bir sistem çözgülerin birbirlerine sürtünmesini önlüyor. Leventlerin kolay, çabuk ve emniyetle takılıp çıkarılabilmesi için makinelerin özel çabuk kavrayıcıları bulunuyor. Vamatex SP 1 151 es, pazardaki en iyi ağ ızlık oluş turma makineleri ile çalış abiliyor. Bu modelde de elektronik beyin olarak SIMOD kullanılıyor. Firmanın bir baş ka modeli olan Vamatex P1001 es'in bazı özellikleri ş öyle: Tarak geniş likleri 1600-3800 mm arasında değ iş iyor. Tek levent, üst levent ve çoklu levent versiyonlarının flanş ölçüleri 350-1254 mm arasında değ iş iyor. Kamlı ağ ızlık oluş turma makineleri ve elektronik armürler için versiyonları veya jakarlı makineleri takılmaya hazır versiyonları bulunuyor. Bu modelin de diğ er modellerinkine benzer üstün özellikleri bulunuyor. 2.1.11. SOMET İ talyan firması Somet, 11 adet esnek kancalı dokuma tezgahını sergilemiş tir. Sergilenen ST 880 ve Master SM 92 modellerinde klavuzların kullanılmış olması bir yeniliktir. Daha önceleri kılavuzsuz esnek kancalılar üreten firmanın izlediğ i imalat metoduna bakarak kılavuzlu esnek kancalı sistemin avantajlı olduğ u sonucuna varmaktayız. Bu, yüksek hızlarda kanca kontrolunun yapılabilmesi istendiğ i için olabilir. Bu fuarda ilk kez gösterilen Master SM 92'nin 1984 yılının ikinci yarısından itibaren üretime sokulması plânlanmış tır. Bu tezgahın yapımı ST 880 ve AC 1/S modelleri ile birlikte 54 yürüyecek fakat farklı pazarlara, değ iş ik kullanım amaçları için sunulacaktır. SM 92, 1900 ile 3800 mm arası enlerde ve 500 ile 300 atkı/dak çalış ma hızlarında olarak sergilenmiş tir. Fuardaki dört SM 92 tezgahının üçüne Staubli armür takılmış tı. Bunlar 1830 mm geniş likte 4 renkli kammgram elbiselik, 3400 mm de (2x16.30 mm) polyester tekstüre iplikten elbiselik ve 3400 mm de (2x1620 mm) ipekli krep kumaş dokumuş lardır (Ş ekil 143). Ş ekil 143. Somet esnek kancalı dokuma makinesi (Master SM 92) Dördüncü makinenin kamlı ağ ızlık açma sistemiyle, 3600 mm nominal ende, (2x1795 mm) olarak bir pamuklu pazen dokuduğ u ve en yüksek atkı hızı olan 1113 m/dak ya ulaş tığ ı görülmüş tür. 3600 mm geniş likte pamuklu pazen dokuyan tezgahın 340 atkı/dak hızla çalış masına karş ılık, 3400 mm geniş likte ipek krep dokuyan makinenin sadece 240 atkı/dak hıza sahip olması, malzemenin çalış ma hızına etkisini çok açık biçimde gösteren güzel bir örnektir. ST 880 modeli, Somet firmasının son beş yıldır üzerinde çalış tığ ı esas hedeftir. Dokuma hızları, 1900 mm de 340 atkı/dak iken, 3600 mm de 230 atkı/dak olarak bildirilmektedir. ST 880'in SM 92 ile kıyaslanması ve aralarındaki farkın anlaş ılması kolay değ ildir. Her ikisindeki kanca ve tefe tahriki yağ banyosu içerisindedir. Mekanik atkı karma cihazı, sekiz renge kadar elektronik seçimle pik-pik atkı kaydı imkanı ve piezo elektronik atkı kontrolü bulunan tezgahlarda ağ ızlık, kam, armür veya jakarla açılabilir. Tefe en geri pozisyonda iken atkının atılması icap etmektedir. 55 Somet'in baş arılı ST 880 modeli çok büyük bir dokuma esnekliğ ine sahiptir. Nm 2'den 20 denye inceliğ e kadar iplikleri kullanabilen makine özellikle pamuklu dokumaya uygun, hızlı, basit ve kullanış lıdır. Sergideki yedi ST 880 tezgahı çok çeş itli kumaş lar dokumuş lardır. Kamlı bir makine, ipek krep, jakarlı olan bir diğ eri döş emelik dokurken, diğ erleri pamuklu poplin, keten masa örtüsü, üç renkli kammgarn (yünlü) elbiselik, polyester bir perdelik ve son olarak endüstriyel bir kumaş dokumuş lardır. Bunlar da modelin kullanış lılığ ını ispatlamaktadırlar. 3600 mm nominal endeki bir tezgah, 3520 mm faydalı geniş likte polyester atkı ve çözgüden perdelik bir kumaş ı 800 m/dak hızla dokumuş tur. ST 880'in en yüksek atkı hızı bu kadardır. Somet'in havlu modellerinin bulunmayış ı diğ er dikkati çeken bur husustur. Yukarıdaki açıklamalardan firmanın imalatını iki geçerli hedefe yönelttiğ i görülmektedir. Bir modeliyle yüksek üretim hızlarını amaçlarken, diğ er modelinin çalış ma esnekliğ i, kalite ve kullanış lılık özelliklerine ağ ırlık verdiğ i anlaş ılmaktadır. Planın baş arıya ulaş ma derecesini ise zaman gösterecektir. Türkiye'deki %19'luk Pazar payı bulunan Somet'in, halen kullanımda olan 1497 adet kancalı dokuma makinesi mevcuttur. Türkiye mümessilliğ ini M & A Tekstil Makine Ltd. yapmaktadır. Somet'in piyasada bulunan kancalı dokuma makinesi Thema 11 Excel modelidir. Arak eni 150-360 cm olan makine 1080 m/d atkı atma gücüne ve 500 atkı/d makine devrine sahiptir. Ağ ızlık açma sistemi kamlı, armürlü veya jakarlı olabilir. Elektronik çözgü boş altma sistemine sahiptir. 1-8 renk atkı atabilir: Pozitif çerçeve hareketine sahip makine 4,4 kw enerji tüketimi yapar. Dokuma leventi çapı 500 mm dir. 3-80 atkı/cm atkı sıklığ ında çalış an makine de kenar konstrüksiyonu leno ya da kıvırma kenardır. Elektronik kavramlı tahrik sistemi mevcuttur. Üretilebilen kumaş tipleri, hafif gramajlı ve ağ ır gramajlı kumaş lardır. Kesikli ve flament iplikler kullanılır. Bilgisayar kontrolü yoktur. Thema 11 Excel dokuma makinesinin çok yönlülük özelliğ i bir çok opsiyonel ekipmanın monte edilmesini mümkün olan modüler kavrama sahip olmasından kaynaklanmaktadır. Makine teslim alındıktan sonra bile herhangi bir zaman çok çeş itli ekipman ilave edilerek veya sökülerek yeni desenler oluş turmak mümkün olmaktadır. Basit bir ana kavrama rağ men makine tek veya çok en düş ük gramajdan yüksek gramaja kadar geniş bir çeş itlilikle kumaş imal edebilmektedir. Sürekli araş tırma ve geliş tirme çalış maları ve pratik tecrübe unsuru, Thema 11 Excel'in dokumacıların en zorlu taleplerini bile 56 karş ılayabilmesini sağ lamaktadır. Müş terilerle sürekli irtibat sayesinde pazara yakınlık ve tasarımcının sürekli değ iş en ihtiyaçlarını takip edebilme imkanı doğ maktadır. Firma fabrika teknisyenleri ile yakın bir diyalog içinde ve bu nedenle de çok yönlülük, yüksek kalite ve kullanıcı dostu gibi ihtiyaçların çok çabuk farkına varmaktadır. Thema 11 Excel dokuma makinesinin sadece normal kumaş ların değ il, aynı zamanda fantezi ve karmaş ık kumaş ların üretiminde de kullanılabilecek ş ekilde tasarlanmış olması iş te bu nedenlerden kaynaklanmaktadır. Modüler kavramının en önemli avantajlarından biri de halihazırda makinelere yeniliklerin uygulanabilmesi, çeş itli ekipmanın monte edilebilmesi ve böylece kullanıcıya makinelerini güncelleş tirme veya modifiye etme imkanı vermesidir. SQSC (Somet Qick Style Chance-Hızlı Desen Değ iş imi)'nin SQSC/1 ve SQSC/2 ş eklinde iki versiyonu mevcuttur. SQSC, 400 cm ye kadar geniş liklerde armürlü dokuma makineleri için kullanılabilmektedir. Armür, makine duraksama sürelerini kısaltmak açısından desen değ iş iminde çok önemli bir fonksiyona sahiptir. SQSC SKM(Somet Knotting Modüle, düğ üm atma modülü)'nın ilave edilmesiyle tahar iş lemi dokuma makinesinden ayrı olarak gerçekleş tirilebilmektedir. Bu sayede dokuma makinesinde tahar iş leminden kaynaklanan duraksama ortadan kaldırılarak hızlı desen değ iş tirme operasyonları 20-30 dakikada gerçekleş tirilebilmektedir. Makinenin çok yönlülük özelliğ ini geliş tirmek ve dokuma alanında en zorlu talepleri bile yenilikçi çözümler getirebilmek için dokuma makinesi bir çevirici kullanan otomatik hız değ iş imi ile donatılabilmektedir. Daha önceden yapılan bir deneme çalış ması ile özel bir desen için dokuma makinesinin optimum hızı verimlilik ve kaliteyi artırmak için belirlenebilmektedir. Dokuması sorun oluş turan ipliklerin kullanımı bu sistem ile kolaylaş maktadır. Hız makine üzerindeki bir bilgisayar yardımıyla ayarlanmaktadır. Geleneksel metotta, dokuma hızı önceden makaranın çapını değ iş tirerek ayarlanıyordu. Bu zaman ve iş gücü kaybına yol açıyordu. Optimum dokuma hızı elde edilmediğ i taktirde üretim kaybı meydana geliyor çünkü hız olması gerektiğ inden düş ük ya da yüksek oluyordu. Ayrıca kumaş kalitesinde de düş meler görülüyordu. Çevirici kullanılan bu sistem ile optimum dokuma hızı nispeten daha kısa bir süre içinde ayarlanabiliyor ve aynı deseni çalış an diğ er makinelere de uygulanabilmektedir. Böylece geniş çaplı bir optimum performans elde edilmektedir. Bu sistem özellikle kadın ve 57 erkek giyimi, perdelikler, döş emelikler ve kravat kumaş ları gibi desen değ iş iminin sürekli olduğ u pazarlar için uygundur. Performanstaki artış ve bakım iş lemlerini azaltmak ve basitleş tirmeye duyulan ihtiyaç ise elektronik atkı selektörünün geliş tirilmesine sebep olmuş tur. Makine üzerindeki bilgisayar tarafından kontrol edilen sistem 4, 8 ve 12 renk için kullanılabilmektedir. Makine performansının arttırması, bakıma ihtiyaç duymaması, boyutlarının küçük olması ve ayarlanmasının basit olması baş lıca avantajlarıdır. Thema 11 Excel dokuma makinesi atkı atmanın kritik safhalarında mesela transfer, pick-up va ağ ızlığ ın terk edilmesi safhalarında düzgün olmayan veya zayıf bölgeler ihtiva eden ipliklerin gerginliğ ini ayarlamak üzere elektronik atkı gerginliğ i üniteleri ile donatılabilmektedir. Sistem atkı besleyicinin çıkış ına yerleş tirilir. 8 renge kadar kullanılabilir. Tamamen Somet tarafından tasarlanmış ve geliş tirilmiş olan hafıza kartı programlama sistemi, hafıza kartının bir PC üzerinde çalış tırılmasını mümkün kılmaktadır. Sisteminin fonksiyonları: - Dokuma desenlerinin ve/veya renkli desenlerin programlanması, görüntülenmesi, modifiye edilmesi, dosyalanması, çıkış ının alınması ve silinmesi - İ statistik'i datanın görüntülenmesi, dosyalanması, silinmesi ve çıkış ının alınması - Lotus 123, Harvad Graphics, Exel vb. yazılım programları ile çalış abilmek için ASC II dosyaları ş eklinde data aktarımı - Easy Socos yazılımı ile oluş turulmuş eski dokuma desenlerinin ve/veya renkli desenlerin dönüş türülmesi. Son yıllarda dokuma makinelerinin hızında elde edilen artış gürültü seviyelerinde de artış a neden olmuş tur. Somet bu probleme tasarım safhasından baş layarak önem vermektedir ve makine kaplamalarının tasarımında gürültüyü azaltan malzemeler kullanılmaktadır. Thema 11 Excel dokuma makinesinin üzerindeki tüm müstakil kaplamaların iç tarafına ses geçirmeyen paneller yerleş tirilebilmektedir. Böylece makinenin mekanik parçaları tarafından oluş turulan gürültü seviyesi yaklaş ık 2 db oranında azaltmaktadır. 2.1.12. Pİ CANOL Belçika firması Picanol, mekiksiz tezgahlar sahasına esnek kancalı sistemle girmiş tir. Bunda baş arılı olmuş ve satış yapmaya da baş lamış tır. Sergiledikleri on adet esnek kancalı 58 tezgahın üçü temel PGW, kalan yedisi yeni GTM-Griptronic olarak sunulmuş tur. Her iki modelin ortak özelliğ i kılavuzlu esnek kanca tekniğ iyle çalış malarıdır. PGW serisi, dünyanın çok iyi tanıdığ ı President mekikli tezgahının esnek kancalıya çevrilmiş halidir. Ş asi, çözgü salma, kumaş çekme, ağ ızlık açma tertibatları aynıdır. MDC (Mono Drive Control) bu makinelerin bileş ik parçası olmaktadır. Sergideki PGW makinelerinin ikisinde kamlı ağ ızlık açma tertibatı mevcuttu. Bunlar; 240 atkı/dak hızla, 2370 mm tarak eninde diolen bir endüstriyel kumaş ı ve 230 atı/dak hızla, 1760 mm tarak eninde bir askeri kumaş ı dokumuş lardır. Staubli armürlü PGW modeli, 2000 mm tarak eninde akrilik bir perdelik kumaş ı 250 atkı/dak hızla dokumuş tur. Bunlar, açıkça görüldüğ ü gibi yüksek hızlar değ illerdir. Geniş makinenin bile hızı maksimum 570 m/dak kadardır. Çünkü bu model aslında mekikli olan bir tezgahın tasarımına sahiptir. Picanol, yeni Griptronic modeli ile çok amaçlı bir tezgahı düş ündüğ ünü belli etmiş tir. Bu tezgahtaki bir mikroprosesör ile ş u iş lerin yapılması söz konusudur: 1- Arzu edilen bir kumaş örgüsü için elektronik olarak armürün programlanması. 2- Atkı sırasının düzenlenmesi 3- Tezgahın kopuş lar esnasında doğ ru bir pozisyonda duruş unun sağ lanması. 4- Çalış ma hızının kontrol edilmesi. 5- İş letme verilerinin belirlenip depolanması 6- 16 değ iş ik nedenle ortaya çıkan tezgah duruş larının kaydedilip biriktirilmesi. Tezgahın kanca tahriki PGW modelinden daha geliş tirilmiş bir durumdadır. Tefe 220 de atkı kaydı için bekleme yapmaktadırlar. Kenar yapmak için leno. İ çe kıvırma ve termoplastik ipliklerde yakma kenarlar seçenek olarak mevcuttur. Merkezi ve kolayca eriş ilebilir bir yerdeki kontrol ünitesinden tüm fonksiyonların kontrolü yapılabilmektedir. Griptronic tezgahı 850 m/dak lık bir atkı hızına ulaş mayı hedeflemiş tir. Bu endüstri için uygulanması düş ünülen hız olmaktadır. Kullanım esnekliğ i ve çalış tırma güvenliğ i de amaçlar arasındadır. Çeş itli numaralarda eğ rilmiş veya filament ipliklerden hafif veya orta gramajlı kumaş ları dokuyabilecektir. Atkı karma düzeni tek renk için düş ünülürken, altı renge kadar atkı atabilmektedir. Gerektiğ inde 59 yan yana birden daha fazla kumaş ı dokuyan makinenin 1900, 2400 ve 2800 mm tarak enlerinde kara, armür veya jakar tertibatları bulunabilmektedir. Bu modelin GTT olarak gösterilen havlu tipinde 2600 mm lik ilave bir tarak eni mevcuttur. GTT-4-J havlu modelinin ifadesinde bulunan 4 sayısı atkı renk adedini, J harfi ise jakarı temsil etmektedir. Bu tezgaha takılan jakar makinesi, Verdol'un CR 500 dönel kanca prensibiyle çalış an tek örneğ idir. 2600 mm geniş likte yan yana dört havluyu dokuyabilmektedir. GTM modellerinin dört tanesi fuarda, 1900 mm tarak eninde open-end pamuklu iplikten atkı karma tertibatı ile bir kot kumaş , 6 renkli ve mikroprosesör kontrollü olarak Staubli armürle bir gömleklik 4 renkli, yün-polyester ipliklerden Kaiser armürle bir giysilik kumaş dokuyorlardı. 2800 mm eninde ve atkı karma düzeni olan, kamla ağ ızlık açan bir makine, dralon tentelik bir kumaş ı (nominal ene göre) en yüksek (896 m/dak) atkı hızıyla dokumuş tur. Sonuncu Griptronic tezgaha bir Grosse Unirapid Jakar takılmış idi. Bu, 2400 mm tarak eninde, rayon çözgü ve mültifilament polipropilen atkı iplikleriyle taklit deri-döş emelik bir kumaş dokumuş tur. Picanol dünyanın önde gelen rapierli ve hava-jetli dokuma makineleri üreticilerindendir. Özellikle hava jetli dokuma makinelerinde güçlü bur konuma sahiptir. Firma rapierli dokuma makinelerini Gamma, hava jetli dokuma makinelerini ise Omni ve Delta olarak ticari kullanıma sunuyor. 2.1.12.1. Pİ CANOL KANCALI DOKUMA MAKİ NELERİ Nİ N ÖZELLİ KLERİ Firmanın GTX rapierli dokuma makinesi, Gamma'nın bir alt modeli olup 1994 yılında ticari kullanıma sunuldu. Makinenin en göz alıcı özellikleri aş ağ ıdaki ş ekilde sıralanmaktadır. - İ plik numarasında, ağ ızlık hareketlerinde ve kumaş stillerinde geniş çeş itlilik imkanı. - Dokumacalar ve bakım uzmanları açısından büyük kulanım kolaylığ ı sağ layan makine aksamı. - Endüstriyel garantisi hız ve üretkenlik. Ağ ır denim dokumalar (143/4 oz/yarda kare), döş emelik kumaş lar (chenille iplik Ne 3 atkılı), gömleklik veya fantezi kumaş lar gibi çok geniş bir ranjdaki iplikler GTX rapierli dokuma makineleri ile 500-600 devir/dakika'lık hızlarda dokunabiliyor. Rapierli makinelerin bazıları PSO (ön sarım çalış tırma sistemi) ile donatılmış tır. Tüm bunların yanında Elektronik 60 kumaş sarma ünitesi sayesinde atkı sıklığ ı makine çalış ırken dahi ayarlanabiliyor. Bazı iplikler için programlanabilir atkı tansiyoneri (PFT) uç gerilimini düş ürebilme özelliğ ine sahiptir. Kam, armür ve jakar gibi ağ ızlık açma sistemlerine sahip GTX rapierli dokuma makinesi hızlı stil değ iş imini mümkün kılacak aksamla donatılmış tır. Bu aksamlar OMM hava jetli dokuma makinesinin modülleriyle değ iş tirilebilecek özelliktedir. Ayrıca PCANOL'UN çözgüyü dokuma dairesi dış ında bağ lama amaçlı Knotty Sistemi de mevcuttur. 2.1.12.2. Pİ CANOL GAMMA Gamma rapierli dokuma makinesi, Picanol'un AR-GE, pazarlama, satış ve sonrası departmanları ve diğ er birimleri ile 4 yıl boyunca sürdürülen araş tırma ve karş ılıklı tartış malar sonucu ortaya çıktı. Aynı ş ekilde müş terilerin önerileri, deneyimleri ve know-how'larından da yararlanıldı. Gamma, hız artış ı ile birlikte enerji tasarrufu da sağ lamaktadır. Bu önemli sonucun alınmasında hareketli parçaların azaltılması ve bazı organların bağ ımsız motorlarla tahrik edilmesinin büyük rolü vardır. Maksimum hız 380 cm enli tezgahlarda 350 atkı/d ya, 190 cm enli tezgahlarda 600 atkı/d ya kadar yükselebilmektedir. Bu hızlar fiili hızlardır. Hiçbir zaman mekanik üst sınırları temsil etmezler. Mekanik hızlar gerçekte çok daha yüksektir. Yeni tasarlanmış GAMMA rapierli dokuma makinesi, GTX modeli rapierli dokuma makinesine oranla 190 cm ende % 20 ve daha enli makinelerde % 40'dan daha fazla hız kazanmış durumdadır. Bu yüksek üretim hızlarına ulaş manın sırrı makinenin yepyeni bir tasarıma sahip olmasında yatmaktadır. Gamma, 600 atkı/d da GTX in 500 atkı/d da tükettiğ i enerjiden daha az enerji tüketmektedir. Gamma ortalama 1 kW enerji tasarruf etmektedir. Makine hem daha hızlı çalış makta hem de daha az enerji tüketmektedir. Aş ağ ıda tezgahın makine yapısının özellikleri yer almaktadır. - Bütün mekanizmalar mümkün olduğ unca basit ve kompakt hale getirildi. - Hareketli parçalar mümkün olduğ unca azaltıldı. - Kayış , yağ contası gibi enerji tüketen parçalar kaldırıldı. - Tezgahın bütün tahrik mekanizmaları makinenin sol tarafına toplandı (motor, fren, top sarma mekanizması, kanca ve tefe tahriki). 2.1.12.3. GAMMA TAHRİ K MEKANİ ZMASI Gamma, ağ ızlık hareketini doğ rudan sağ layan ilk rapierli dokuma makinesidir. Armür, kam kutusu veya jakarlar geleneksel tezgahlarda olduğ u gibi kayış la değ il de düzgün bir 61 terazileme için bir mil ve buna bağ lı esnek bir kaplin yardımıyla tahrik edilmektedir. Kayış ların belli bir ömrü vardır ve zaman zaman gerdirilmeleri ve temizlenmeleri gerekir. Ayrıca çapraz pozisyonları değ iş tirme sırasında çıkarılmaları gerekir. Fakat Gamma'da bütün bunlara gerek kalmamaktadır. Bütün sistem tek bir depodan yağ lanır. Kontinü yağ lama tek bir giriş ve tek bir çıkış la sağ lanır. Makinede sadece yedi yağ lama noktası vardır. Geleneksel makinelerde ise bu yaklaş ık 20 adet olup sonuçta iyi bir enerji, tasarrufu anlamına gelmektedir (Aynı zamanda sızıntı riski de azalmaktadır). Basınçlı yağ kullanmak suretiyle yavaş hareket ve atkı arama mekanizmaları kolaylaş tırılmış tır. Bir hidrolik motor, bir çift piston ve birkaç vana ile yağ basıncı kolaylıkla değ iş tirilebilir. Bu olayda tahrik diş lilerini boş a almak ve yerine geçirmek ve aynı zamanda hidrolik motoru çalış tırmak için mevcut olan ve merkezi yağ lamada kullanılan yağ pompasından yararlanılmaktadır. 2.1.12.4. ATKI ARAMA VE AĞ IZLIK MEKANİ ZMASI Bu sistemle elektronik olarak harniş çevrelerinin çaprazlama süresi de değ iş tirilebilir. Rakiplerde ise bu hem çok zaman almakta hem de gerçekten hassas biçimde yapılamamaktadır. Gamma ile çalış an, yeni çaprazlama açısı süresini mikro iş lemci klavyesinden girebilmekte ve atkı arama düğ mesine bastıktan sonra makine otomatik olarak yeni açıcıya ayarlanmış olmaktadır. Bu iş lem kolay ve çabuk yapılmakta, iş çi, dokuma koş ullarını optimize edebilmek için farklı çaprazlama sürelerini deneme ş ansına sahip olmaktadır. Yüksek devir ve çok sayıda armür kullanılması durumunda bile Gamma, son derece sağ lam yapı tarzına sahip ve statik/dinamik yükleri özellikle dikkat çekicidir. Dönen baş lıca parçalar balans edilmiş olup daha az hareketli parçalar ise özellikle sessiz çalış maktadır. Ağ ızlık hareketi makinin sağ tarafına alınmış tır. Böylece ana motordan doğ rudan hareket edebilmekte ve bir dizi avantaj sağ lamaktadır. Armür veya eksantrik kutusu tarafından oluş an ısı sol taraftaki atkının havasını etkilememektedir. Ağ ızlık mekanizması daha temiz kalır. Çünkü atkı ipliğ i bunun üzerinden uçmamaktadır. Armürün ulaş abilirliğ i fevkalade iyidir; iş çi bobini çıkarmak zorunda kalmaz ve ön sarıcı armür üzerinde çalış maya hazırlanır. 62 Gamma genel olarak diğ er rapierli dokuma makinelerine kıyasla daha az gürültüye neden olur. Yapılan testler sonucunda aynı tip ve hızda 2 db (desibel) daha düş ük gürültü seviyesi tespit edilmiş tir. Kumaş kenarlarına küçük kutular üzerinde yer alan basmalı düğ meler yerleş tirilmiş tir. Kumaş eni değ iş tirilmek istendiğ inde bunlar kolaylıkla hareket ettirilebilmektedir. Gamma rapierli dokuma makinelerindeki diğ er bir yenilik ise bağ ımsız kenar sistemidir. Gerçekte sol ve sağ daki kenarlar küçük bir adım motoru tarafından hareket ettirilmektedir (ELSY). ELSY'nin avantajları ş öyle sıralanabilir: - İ plik geçirme süresi mikro iş lemci üzerinden ayarlanabilmektedir (sağ ve solda ayrı ayrı ayarlanabilir). - Ayar, makine çalış ırken kumaş ta doğ rudan ölçüm yaparak ve kenar oluş umunu optimize etmek suretiyle yapılır. Yakalama ipi de mikro iş lemci üzerinden ayarlanır. - Tekrar iplik geçirme, lamelleri rahat bir pozisyona getiren basmalı düğ meler sayesinde kolaylaş maktadır. - Tip ve en değ iş iminde yeni duruma pozisyonlama çok kolaydır. Gamma'da yakalama ipini boş altmayı kolaylaş tırma amaçlanmış tır. İ p kesinlikle görünür durumdadır ve karter içine girmez. Kontrol gayet kolay ve rahattır. İ lave çözgü ipliğ i olarak küçük bir yedek bobin, makine üzerine iyi bir pozisyonda yerleş tirilmiş tir. Makine ile haberleş me ve ayarlar tamamı ile optimize edilmiş tir. Ş imdiye kadar mekanik olarak yapılan ayarların çoğ unluğ u artık elektronik olarak yapılmaktadır. Gamma da bakımcının görevi gerçekten basitleş tirilmiş tir. Gamma, yeni dizayn edilmiş çengel ve kancalara sahiptir. Vuruş hattı ile ilk harniş çerçevesi arasındaki mesafe kısadır (sadece 130 mm) ve aynı zamanda ağ ızlık açısı 22 dereceden 30 dereceye kadar açılabilmektedir. Kısacası Gamnı iyi bir ağ ızlık açılmasını armürün oldukça kısa bir vuruş u ile sağ lamaktadır. 2.1.13. MAZZİ Nİ İ talyan firması Mazzini çift esnek kancalı dokuma makinesini 2100 mm tarak eninde ve 350 atkı/dak hızla sergilemiş tir (760 m/dak). 210/M modeli bu tezgah 4 renkli akrilik ekose bir kumaş ı dokumuş tur. Modelin yalnızca 2100 ve 3300 mm lik tarak enleri mevcuttur. 63 Sağ lıklı görünen kanca tahrikiyle makinenin geniş bir uygulama alanı bulunduğ u tahmin edilmektedir. Makinede 8 atkı rengi elektronik olarak seçilmekte ve tam otomatik ağ ızlık arama cihazı ile elektronik atkı yoklayıcı bulunmaktadır. 2.1.14. PANTER Türkiye mümessilliğ ini Er-Ko Ltd.'in yaptığ ı Panter rapierli dokuma makinesinin piyasadaki son modeli E4'dür. Kullanılan tarak eni 160-380 cm ve atkı atma gücü 1500 m/d dır. Makine devri 630 atkı/d olup atkı sırası elektronik olarak seçilir. Ağ ızlık açma sistemi eksantrikli, armürlü ya da jakarlı olabilir. Çözgü boş altma sistemi elektronik, atkı renk seçim sayısı 1-12 arası ve enerji tüketimi 5,5 kw dır. Çerçeve hareketi pozitif olarak sağ lanır. Dokuma levent çapı 1100 mm, ve atkı sıklığ ı 5-200 atkı/cm dir. Kenar konstürsiyonu Leno veya Tuck-in'dir. Hafif kumaş lardan ağ ır kumaş lara kadar her tip kumaş dokunabilir. Kesikli ve flament iplikler kullanılır. Tezgah bilgisayar kontrolü altındadır. Elektronikteki son geliş melerle birlikte dokuma makinelan teknolojisinin benzersiz bir sonucu olarak mekiksiz, flexible, negatif rapierli Panter E4 üretilmiş tir. Üretim amaçları ş öyle sıralanabilir: - Hem hafif hem de ağ ır kumaş ların dokunabilmesinde geniş bir uygulama alanına sahiptir. - Dokuma iş lemlerini kolay ve sade bir ş ekilde yapıp kontrol edebilmektedir. - Düş ük iş letme maliyetine ve indirgenmiş bakıma sahiptir. Panter E4'ün gelecekte referans teş kil edecek ileri çözümleri ise ş öyle sıralanabilir: A) Renk Selektörü: - Renk seçiminde tamamen teknoloji kullanılmış tır. Küçültülmüş ölçülerde mamulleri seksiyonlardan oluş an 4, 8, 12, 16 renklidir. - Mikro iş lemciden ya da jakar bağ lantılarında herhangi bir sırada renk seçim yapılabilmektedir. - Kayış sız direkt tahrik yapılmaktadır. - Her renk için ayrı ayrı tahrik vardır. B) Atkı İ çin Pozitif Kesme Tertibatı: 64 Bu tertibat, tefeye çok yakın bir noktadan atkı uçlarını keser. Bir çok durumlarda yanlarda meydana gelen yalancı kenar ve 6 mm ye kadar olan kumaş sarfiyatını engeller. C) Sevk Silindirleri: Sevk silindirleri ş u dört ana parçadan oluş maktadır. 1) Maksimum rijidite sağ lamak için tezgah üzerine sabitlenmiş geniş çaplı yuvarlak çubuk. 2) Bu çubuğ un içerisinde tezgahın her iki tarafından da gerginliğ i ayarlanabilecek bir baş ka hareketli çubuk. Hidrolik sistem sayesinde tüm dokuma süresince hassasiyet sabit kalır. 3) Ters dönümlü silindir toplam çözgü gerginliğ ini absorve ederek torsiyon çubuğ una yüksek hassasiyet imkanı verir. Bu silindirin çapının küçültülmesiyle çözgü ipliklerinin bu silindire teması azaltılarak aş ınması giderilmiş tir. 4) Gergi hareket sistemine bağ lı düş ük aletli silindirik sensör. D) Kumaş Sarma Tertibatı: Bu tertibat, oldukça derli toplu ve etkili bir sistemdir. Sadece iki uçta değ il, aynı zamanda, orta kesimlerde de bağ lı bir sürtünme dayanımlı eleman ile tüm uzunluğ u boyunca çalış an silindirden oluş ur. Bu çözüm, desen değ iş iminde de kolaylık sağ ladığ ı gibi, tezgahın gücüne önemli bir katkıda bulunmakta ve yüksek bir tutma kapasitesi sağ lanmaktadır. Mukavemet elemanı aracılığ ı ile basınç, direkt ve orantılı olarak, çözgü ipliğ ine uygulanan gerginliğ e taş ınıyor ve tezgah eni boyunca silindirik köprü üzerinde geniş bir sarım açısı ile üniform bir çekme sağ lıyor. E) Çözgü Salma: Çözgü salma, tüm diğ er tezgahlarda da değ iş ik dokuma ihtiyaçlarında dürüş lerden kaçınarak en iyi performansı almak için çaba sarf ettikleri önemli bir karakterdir. Debriyaj freni ile yapılan iş lem normal dokumalar içindir. Ayrı motor tahriki ile yapılan iş lem yeni aynı motor tahrikli kumaş sarma tertibatı ile birleş ir. Senkronizasyon ise, bir mikro iş lemci tarafından kontrol edilir: Bazı durumda, elektronik salma ve bağ ımsız motor tahrikli kumaş sarma tertibatlarının birlikte çalış tırılması tavsiye edilir. Bu uyum, diğ er iş lemlerin kolaylaş tırılmasını da sağ lar. 65 Örneğ in; her düğ ümleme iş lemindeki düğ üm taharlama, sadece operatörün mikro iş lemciye yüklemesiyle yapılabilir. Normal çalış ma halinde rapier bantlarının dizaynına bağ lı olarak yüksek hızları ihtimal dahiline soktu. Bu dizaynın karakterleri ş unlardır: - Rapierlerin ölçüleri ve ağ ırlıkları düş ürülmüş tür. - Bant ölçüsü düş ürülmüş tür. - Bant hareketli kancalar içinde kaymaktadır. - Bantın en küçük kısmı dahi tahrik sistemi ile temas halindedir. Böyle bir çözümün avantajları: - Alternatif hareket süresince düş ük, - İ ndirgenmiş bant malzemesi, - Oldukça düş ük gerginliklerle açılan ağ ızlık içinde rapierlerin mümkün olduğ unca tefeye yakın olarak hareket etmesi. Ş imdiye kadar diğ er alanlarda sadece özel uygulamalar için kullanılan sabit akıllı vida tahrik mekanizması bu tip uygulamalarda bir devrim meydana getirdi. Bu çözümün avantajları ise; - Bu vida mekanizmasının herhangi bir eldeki tezgahtan kullanılması. - Sınırlı ayarlamalar ve düş ük malzeme kullanılması neticesinde enerjinin oldukça verimli bir ş ekilde naklinin sağ lanması. Rafyerleri taş ıyan bantlar tahrik ünitesinin çıkış ında kontrol edilir. Bu kontrolü ise aş ağ ıdaki unsurlar destekler: - Her iki tarafta da lastik kızağ ı yukarı-aş ağ ı, sağ a-sola olan durumları manuel mikrometre ile ayarlama imkanı, - Termal genleş meyi karş ılama imkanı, sabit tahar ayarı ve uygun olmayan bant malzemesinden kaçınmak. E4 dokuma tezgahı, ağ ır kumaş ların, örneğ in kot kumaş ı ve endüstriyel kumaş ların da dokunabilmesine imkan veriyor. Bu sonuçlar, aş ağ ıdakilerin kullanılması ile elde ediliyor: - Geniş çaplı transmiyon (bütün tezgahlarda), - Oldukça güçlü bir tefe, 66 - Ağ ızda oldukça düş ük atkı hızı. Panter E4'ün ilerlemiş teknolojisini de ş öyle sıralayabiliriz: - 10 haneli geniş monitörlü 32 bitlik iş lemciliğ iyle donatılmış Mikro-iş lem ünitelerinin son ürünü. - Sistem, birçok bilgisayar sisteminde kullanılan en yaygın "windows" programıyla çalış ıyor. - Monitör, değ iş ik lisanların kullanılmasına elveriş li. - Mikro-iş lemci iş lem datalarını kontrol ve kayıt eder, iş lem sirkülasyonunu yönetir, çözgü salma ve kumaş sarma motoru hareketlerine tahrik verir, tüm çalış ma durma verilerine monitörü vasıtasıyla operatörlere aktarır. - Yüksek hızlarda dokuma kabiliyeti hatta yüksek ve ağ ır kumaş ları dokuyabilmek için gerekli olan köprülerin ve makine aksamının malzemesi çeliktendir. - Bir tarafta ağ ızlık açma sistemi, diğ er taraftan debriyaj freni ve motor olmak üzere makine ağ ırlığ ı dengeli bir ş ekilde dağ ıtılmış tır. - Atkı ipliklerinde minimum gerginlikle, atkı atma sistemi 260 dereceye kadar çıkar. - Çok güçlü tefe ünitesi ağ ır kumaş ları bile dokumaya izin verir. - Gücü çerçeveleri bağ lantı dizaynı, levent dizaynı, kumaş sarma dizaynı ve çözgü durdurma hareketinin dizaynına bağ lı olarak desen değ iş imindeki indirgenmiş zaman. Panter E4 dokuma makinesi de simetrik ağ ız geometrisi oluş maktadır. Çözgü salmaya ayrı motorla ya da ş aft sistemiyle çalış an mikro iş lemci vasıtasıyla elektronik olarak kontrol edilmektedir. Kumaş sarma ise çözgü salma ile senkronize bir ş ekilde çalış ır. Ayrı bir motorla çalış ma imkanı, ayrı bir motorla çalış an kumaş sarma sisteminin Mikro-iş leci ile senkronize olarak çalış ma imkanı vermektedir. Ağ ızlık Açma: - 8 ş afta kadar manivela hareketi ile, - 24 ş afta kadar yuvarlak elektronik armürlü (istenirse 28 ş afta çıkılabilir) ile, - Mekanik veya elektronik jakar ile, sağ lanan ağ ızlık açma sisteminde, tefe, her iki yanda tutturulmuş ikiz kamlıdır. İ plik Kontrolü: 67 Atkı ipliğ i pizoelektrik sensor kontrollüdür. Çözgü ipliğ i ise 16/30 mm incelikli 6 çubuklu veya 16 mm incelikli 8 çubuklu elektrik, elektronik ve elektro mekanik çözgü durdurma mekanizması kontrollüdür. 8 veya 4 renkli uygulamalar; max. 240 veya 3200 mm çaplı bobinler için yatay çardak, 8 veya 10 renkli ya da 4/5 renkli ve max. Çapı 360 mm olan bobinler için dikey çardak, diğ er uygulamalar için de seçenekler mevcuttur. 2.1.15. HANJIN Türkiye temsilciliğ ini Kim Trading Ca.'nun yaptığ ı tezgahın piyasada bulunan modeli HRS 650 c/f dir. Tarak eni 170-380 cm olan tezgahın atkı atma gücü 1200 m/d dır. Makine devri 450 atkı/d olup atkı sırası elektronik seçicilidir. Ağ ızlık açma sistemi kamlı, armürlü ve jakarlı seçilebilir. Çözgü boş altma sistemi elektroniktir ve atkı renk sayısı 1-8 arasında seçilebilir. Tezgahın enerji tüketimi 2,5-5,4 kw'dır. Çerçeve hareketi pozitif veya negatif olabilir. Dokuma levendinin çapı 800-1 100 arasında iken atkı sıklığ ı da 3-380 (atkı/c) arasında değ iş ir. Kenar konstrüksiyonu Leno'dur ve tezgah tahrik sistemi sonsuz vida mekanizması ile sağ lanır. Yüksek bükümlü sentetik, pamuklu, yünlü ve ipekli kumaş ların dokunması için uygundur. Kesikli ve flament iplikler ise tezgahta dokunabilen iplik tipleridir. 2.1.16. SHINKWANG Tezgahın Türkiye'deki temsilciliğ i Puma Dış Tic. Ltd. tarafından yapılmaktadır. Pazar yapını oluş turan tezgahın SRS 504 modeli piyasada yer almaktadır. Tezgahın tarak eni 150 360 cm arasında değ iş ir. Atkı atma gücü 1080 m/d ve makine devri 500 atkı/d dır. Çözgü boş altma sistemi elektroniktir ve ağ ızlık açma sistemi kamlı, armürlü veya jakarlı seçilebilir. Atkı atma renk kapasitesi 1-8 arasındadır. Tezgahın 4,4 kw enerji sarfiyatı vardır. Çerçeve hareketi pozitif olarak sağ lanır ve 3-80 (atkı/cm) arasında atkı sıklığ ında kumaş dokuyabilir. Dokuma levendi çapı 500 mm olup kumaş kenar konstürsiyonu Leno veya kıvırma kenar olabilir. Tezgah tahrik sistemi elektronik kavrama ile sağ lanır. Hafif gramajlı ve ağ ır gramajlı kumaş lar ile kesik ve flament iplikler dokuyabilir. 2.2. MEVCUT SERT KANCALI DOKUMA MAKİ NELERİ Nİ N TEMEL ÖZELLİ KLERİ Kancalılar arasında, sert kancalı dokuma makinelerinin üretim hızı ve dokuma esnekliğ i açısından çok önemli bir konuma geldiğ i ve bundan sonra ortaya çıkacak olan geliş melerin yine bu yönlerde hizmet edeceğ i kesinlik kazanmış tır. 68 2.2.1. SAURER 400 Klasik çift ser kancalı teknikle üretim yapan firmaları incelemeden önce Saurer'in kendine özgü teknolojisi ile imal edilmiş olan teleskopik ve iki fazlı sert kancalı tezgahları gözden geçirelim. İ sviçre firması saurer, 400 model teleskopik sert kancalı tekniğ i, çözgü ipliklerine temas ederek hırpalamayan ve kavuza gerek duymadan ağ ızlık içinde hareket eden kanca hareketini sağ lamak için geliş tirmiş tir. Böylece ipliklerin tatlı çalış ması ile birlikte daha az yer ihtiyacı temin edilmektedir. Makinenin 1850 ile 2650 mm arasında beş ayrı tarak eni mevcuttur. Tek renk atkı karış ımı yapabilen makine ayrıca 6 renge kadar atkı atabilmekte ve kam, mekanik veya elektronik armür ve jakarla çalış abilmektedir. Kanca kütleleri ve toleransları düş ünülerek 400 atkı/dak lık hızlara ulaş ılmış bulunmaktadır(Ş ekil 144). Fuarda 400 modeli, iki teleskopik kancalı tezgaha Staubli armürler takılmış vaziyette 6 ve 4 renkli atkı atma sistemleri ile düz kumaş lar dokutulmuş tur. 2250 mm tarak eninde ve 330 atkı/dak (740 m/dak) hızla çalış an ilk tezgah 1069x2 mm pamuklu fantezi gömleklik dokumuş tur. 1792 mm tarak enindeki diğ er makine ise 400 atkı/dak (740 m/dak) hızla bir kammgarn elbiseliğ i üretirken sergilenmiş tir. 2.2.2. SAURER 500 Saurer'in iki fazlı dokuma tezgahı, saurer 500, her bakımdan olgunlaş tırılarak üretim hızı % 20 oranında artırılmış tır. Dokuma sistemleri arasında orijinal bir yeri olan iki fazlı sert kanca tekniğ inin piyasada oldukça tutulmaya baş ladığ ı da göze çarpmaktadır. İ ki kumaş dokunurken, bunların ortasına yerleş tirilen tahrik sistemiyle, bir sert kancanın iki ucuna takılmış olan baş lar vasıtasıyla atkı kaydı yapılmaktadır. Kanca baş larından birisi, bir yanda açılmış olan ağ ızlığ a atkı atarken, öbür tarafta tefe vuruş u gerçekleş mekte, daha sonra bu iş lemler yer değ iş tirerek alternatif biçimde sürdürülmektedir. Böylece kanca hiç boş kalmadan gidip gelmekte ve tek fazlı kancalı sistemde kancanın geri alınırken boş a sarfedilen zamanı değ erlendirmiş olmaktadır. Yüksek üretim hızlarının sırrı bu noktadadır. kılavuzlar yardımıyla sevk edilen kancalar vasıtasıyla, dar enlerde (2x1850 mm) 300-330 atkı/dak geniş enlerde (2x2250 mm'de) 265-295 atkı/dak çalış ma hızları söz konusudur. Böylece çalış ma enine göre 1220 ile 1330 m/dak atkı hızları alınabilmektedir (Ş ekil 145). Atkı karma tertibatı ile tek renk atkı atabilmesi ciddi bir sınırlama olarak kabul edilebilirse de bu makinenin yüksek hızlar için düş ünülmesi yüzünden fazla bir mahzur 69 oluş turması gerektir. "Mütronik", elektronik programlı kamlı ağ ızlık ile 14 çerçeve çalış ırken 4000 atkı yüksekliğ inde raporu dokuyabilmesi örgü seçiminde büyük kullanış lılık ve ekonomi sağ lamaktadır. Ş ekil 145. Saurer 500 iki fazlı sert kancalı dokuma makinesi Saurer 500'ün sergideki dört makinesinde dokunan kumaş lar pamuklu veya pamuk karış ımlı olmuş tur. "Mütronik" ağ ızlık açma sistemi takılmış bir makine 2x1850 mm nominal ve 2x1786 mm faydalı enlerde 330 atkı/dak (1220 m/dak) hızla çalış arak çözgüsü pamuk- polyester, atkısı renkli pamuk ipliğ i olan bir kumaş ı dokumuş tur. Bu kumaş ın örgüsü makinenin iki tarafında farklıdır. 2x2250 mm nominal endeki diğ er bir makine, kamlı ağ ızlık ile 295 atkı/dak (1330 m/dak) hızla penye pamuk ipliğ inden bezayağ ı örgüde imitasyon poplin kumaş dokurken, yine kamlı ağ ızlık açan 2x1850 mm lik iki makine sırasıyla bir kot kumaş ile bir gabardin kumaş ı 3/1 ve 2/1 dimi örgülerinde üretmiş lerdir. Birinci kumaş ın iplikleri open-end pamuklu, ikincinin ise Polyester pamuk karış ımıdır. Her iki makinenin nominal enleri aynı olmasına karş ılık kot kumaş ı dokuyanın 380 atkı/dak (1220 m/dak), gabardin dokuyanın ise 355 atkı/dak (1310 m/dak) maksimum hızlarla çalış ması, üretim hızını kumaş ve iplik tipinin etkilediğ ini düş ündürmüş tür. 70 Ş ekil 144. Saurer 400 teleskopik sert kancalı dokuma makinesi Bu serinin havlu dokumak üzere geliş tirilmiş Saurer 400 Terrymatic modeli, 2450 mm geniş likte ve Staubli armür ile Grosse jakar takılmış olarak, yan yana dört adet havluyu, 4 renkli atkı atarak, 265 atkı/dak (650 m/dak) hızla dokumuş tur. Hav ve zemin çözgü sevkinin elektronik olduğ u bu makinede hav oluş umu hareketli kumaş çizgisi ile olmaktadır. Ani çözgü gerilimi, müstakil çözgü salma tertibatının motorlarıyla baş arılmaktadır. Hav ve zemin çözgülerinin arzu edildiğ i kadar öne ve arkaya hareket etmesi düğ melere basılarak gerçekleş tirilmektedir. 2.2.3. SACM Fransız, SACM firmasının sert kancalı UR 1000 modeli devir adedi olarak bir hava jetli tezgahınkine ulaş mış tır. 160 cm eninde bir tezgah 579 atkı/dak hızla çalış ırken 915 m/dak üretim hızına çıkmaktadır. Bu, uygulamada saniyede on devir demektir. Anlamı ise 100 milisaniye içerisinde kancanın atkıyı kapması, ağ ızlığ a götürmesi diğ erine aktarması, alıcı kancanın bu atkıyı çekmesi demektir. Geri kalan sürede tefenin vuruş u yapılmalı, ağ ızlığ ın değ iş mesi ise çok kısa bir sürede vuku bulmalıdır. Bu en hızlı sert kancalı tezgahta kanca tahriki dengelenmiş episikloid diş li mekanizması ile olmaktadır. Sert kancalar için trapezoid kesitli karbon lifle takviyeli plastik tüpler kullanılmış tır. Yeni ağ ızlık açma sistemi ile çözgü kopuş ları azaltılmış tır. Makinenin solundaki kontrol tablosunda çeş itli makine fonksiyonlarının programlanabildiğ i mikroprosesörler bulunmaktadır. Dokuma makinesinin çalış ma hızı cm deki atkı sıklığ ı ve makinenin verimi sayısal olarak tablodan görülebilmekte ve duruş nedenleri gerekli ayarları ile birlikte sembollerle gösterilmektedir. Üretim hızı tarak eninden bağ ımsız olarak sabit tutulmaya çalış ılmış tır. 1900 m/dak civarında (Ş ekil 146). 71 Ş ekil 146. SACM sert kancalı dokuma makinesi (UR 1000). SACM-UR 1000 tezgahının 579 atkı/dak hızla çalış abilmesi için ağ ızlık geometrisi yeniden dizayn edilmiş tir. Gerekli ölçüler ş unlardır. Ön ağ ızlık yüksekliğ i : 70 mm Kanca yüksekliğ i : 12 mm Tarak hareketi : 47 mm Ön çerçeve kalkış ı : 38 mm Bu çok küçük mesafeler daha yüksek hızlara müsaade etmektedirler. Açılmış ağ ızlık açısı 30° dir. Bu, polyester-pamuk harmanları gibi kritik çözgü iplikleriyle bile temiz bir ön ağ ızlık vermektedir. 16 çerçeve bulunduğ u durumlarda çerçeve hatvesi 9 mm 24 çerçeve varsa hatve 7 mm dir. Hızın yükseltilmesi için ayrıca krank yarıçapının ve biyelin uzunlukları ayarlanarak kısa krank radyusu ile uzun kanca hareketi sağ lanmış tır. Hareketin analizi grafik olarak yapılırsa, uzun bir fazda kancanın hızlı hareket ettiğ i böylece iplikleri aş ırı geren çok yüksek bir hızın ortaya çıkmasının önlendiğ i görülmektedir. UR 1000 tezgahının mekanik olarak daha hızlı çalış tırılabilme imkanı olmasına karş ılık ipliklerde aş arı gerilmeler ortaya çıkabileceğ i için bu yapılmamış tır. Titreş im sorunu da bulunmamaktadır. Böylece esnek bir dokuma aralığ ında çalış ması gereken tezgahın tasarımında daha zayıf ipliklerle çalış abileceğ i düş ünülerek ipliklerin gerilme ve uzama hallerine dikkat edilmesi tabiidir. UR 1000 tezgahı 1600, 1800, 2000 ve 2200 mm nominal enlerinde imal edilmektedir. Bu seri 2400 mm geniş liğ inde, 8 renk atkı atabilen, ROJ-Elektrotex atkı akümülatörüyle, elektronik bir armürü olan geniş bir tezgahla tamamlanmaktadır. Bunların hepsi doğ al ve sentetik ipliklerle, her çeş it kumaş ı dokuyabilmektedirler. Üst yapısının olmayış ı, ağ ırlık merkezinin aş ağ ıda bulunuş u, ön taraftan rahat çalış mayı mümkün kılan 12°30'lık bir eğ imle 72 onarım imkanı, yapısının alçak oluş u ve otomatik bir ağ ızlık arama cihazı diğ er önemli özellikleri arasında sayılabilir. Netice olarak UR 1000 tezgahının imkanlarının henüz tamamiyle kullanılabilmiş olmadığ ını, çünkü bu yeni tasarımın bir çok yeni özellikleriyle yeni olanaklar sağ layabileceğ ini söyleyebiliriz. Sergide yer alan altı adet UR 1000 tezgahı, open-end iplikten bir kot kumaş , düz bir pamuklu tentelik kumaş , bir polyester-pamuklu kord, 5 renkli pamuklu bir elbiselik, 4 renkli pamuk-polyesterli gömleklik ve 3 renkli kammgarn erkek üst giysilik kumaş dokumuş lardır. SACM firmasının çok beğ enilen ve ilk olarak piyasaya sunulduğ u 1963 yılından bu yana tüm dünyada 35.000 den fazla sattığ ı söylenilen MAV modeli yukarıda ayrıntıları verilen yeni model yüzünden ITMA 83'de ikinci plana düş müş tür. Bu modelden yalnızca iki makine sergilenmiş tir ve SL tipi, Staubli armürle pamuklu bir çift kumaş ı (2x1080 mm) olarak VU tipi ise Zangs armürle yüz yüze kadife döş emelik kumaş ı 1520 mm tarak eninde dokumuş lardır. Bu modelin S ve SL tipleri hafif, orta ve ağ ır gramajlı (endüstriyel) kumaş ların, DN tipi üst üste çift kumaş ların dokunmasında, VU ve VM tipleri ise yüz yüze havlu, kadife velür ve pelüş lerin üretiminde kullanılmaktadır. DN, VU ve VM tiplerinde üst ve alt ağ ızlıklara aynı anda atkı atan ikiz sert kancalar bulunmaktadır. 2.2.4. DORNİ ER Mobilya-dekorasyon ve çok renkli pamuklu dokuyucularına da sekiz renk olanağ ı kancalı bant makinelerinin yanı sıra tek ve çift en olarak ilginç bir seçenek sunmaktadır. DLW tipi Dornier makineleri göreceli olarak yüksek atkı hızında düş ük atkı düzeyi ile daha iyi kalite sağ lamakta ve kancalı bant makinelerine oranla çok az yedek parça gereksinimi olmaktadır. Bu makinede ayrıca piyasadaki elektronik armür ve jacguard makineleri için iki yönlü kesim yer almakta ve iki yönlü en ayarı yapabilmektedir. Dornierin patenti olan bu özellik öncelikle jacguard dokumacılar için çok önemlidir. Dornier dokuma makinesinin kancası ağ ızlığ ın gerisinde yer almakta ve çok ince olan kanca ucu ağ ızlığ ın ortasında hareket etmektedir. Böylece düş ük gerilimli çözgü ipliklerinin bile temiz ayrılma olanağ ı doğ maktadır. Atlama ve benzeri bozukluklar böylece engellenmektedir. 73 Tüm kullanımdaki iplikler için Dornier sisteminin avantajı kanca, ağ ızlık yolu ve çeş itli baş ka değ iş iklikler yapmadan artikel değ iş imden sonra çabuk bir tekrar dokumaya baş langıç yapılabilmesidir. Batı Almanya'dan Lindauer Dornier Firması ITMA'83'de kayıt hızını 700 m/dak nın üzerine çıkarmış ve atkıdaki telefi eski telef miktarına göre % 35-40 düş ürmüş tür. Tezgahın üretim kapasitesi dört yıl öncesine göre %20 den daha yüksek bir seviyeye ulaş mış tır. Bu firma bilindiğ i gibi 30 yıl önce mekikli tezgah üreterek tekstil sahasına girmiş tir. 1960 yılı itibariyle bu tezgâhlardan 13 000 kadar satmış bulunuyordu. Dornier daha sonra mekiksiz tezgah üretme kararı almış ve Gabler sistemiyle çalış an ilk sert kancalı tezgahını ITMA'63 de sergilemiş tir. Bu sert kancalı dokuma tezgahının atkı atma sistemi kısa bir süre sonra bugün hemen hemen tüm kancalı tezgahlarda kullanılan Dewas (uç transfer) sistemine dönüş türülmüş tür. ITMA'67 de sergilenen model bu sisteme sahip idi. Son fuarda bu makineler esas olarak çok büyük dokuma esnekliklerini sergilemeyi hedef almış lardır. Saf ipekli bayan elbiseliğ inden, aramid balistik kumaş a kadar geniş bir kumaş sahasında çalış an sekiz makine sunulmuş tur. Aslında makinenin temel fikri esasta değ iş memiş tir. Bu sistem kumaş ın ortasında atkıyı kesinlikle kontrol edebilmekte, moda değ iş imlerine uyabilen bir yapı göstermektedir. Çözgü salma cihazı elektronik kontrollü olup, 1250 mm ye kadar flanş çaplı en ağ ır çözgü leventleriyle bile boş ya da dolu çözgü levendinden hassas salma yapmaya müsaittir. Havlu dokumaya oldukça uygun olan bu makineye kumaş yığ ma sistemi ilave edilebilir. Mikroelektronik uygulaması yalnızca kontrol ve ayar fonksiyonlarını değ il aynı zamanda bakım iş lemlerinin düzenlenmesini ve dataların depo edilmesini mümkün kılmaktadır. Ağ ızlık bulma otomatiktir. Gürültü de azaltılmış ve emniyet önlemleri alınmış tır. Parmak sıkış malarını önlemek için cımbarla tarak arasına yeni bir fotoelektrikli ış ık engeli koyulmuş tur. Fuardaki sekiz makinenin altısına çeş itli Staubli armürler takılmış bulunuyordu. Bunlar klasik, rotary ve elektronik armürlerdi. 3 renkli atkı atan bir havlu tezgahı Kaiser armür ve Grosse Unirapid jakar ile yan yana iki ende havluyu 3 ayrı gruplu olarak dokuyordu. Bu makinede hem hav, hem zemin çözgüleri için elektronik kontrol bulunmaktadır. 1900 mm eninde gömleklik dokuyan bir makinede, atkı hızını artırmak amacıyla yapılan çift atkı kaydıyla 1250 m/dak hıza ulaş ılmış tır. Bunun bütün kumaş lar için uygun 74 olmayacağ ı açıkça bellidir. Beş tezgahta ise atkı besleyici olmadığ ından doğ rudan cağ lıktaki bobinler atkı veriyorlardı. 1500 ile 4000 mm arası 19 tarak eninde üretilen bu makineler 650 ile 700 m/dak kayıt hızındadırlar. Tek renk atkı durumunda atkı karma düzeni olan ve 14 renge kadar pik-pik çalış abilen dokuma makineleridir. Jakar takılarak, 8 renkli atkı sınırının aş ıldığ ı yegane makineler olmaktadır. Sert kancalı tezgahların fazlaca yer iş gal ettiğ i söylentisi doğ ru değ ildir. Çünkü kancaların iş gal ettiğ i yerleri zaten ağ ızlık açma tertibatları, atkı bobinlerinin cağ lığ ı ve elektrikli kontrol tertibatları fazlasıyla kaplamaktadırlar. Bu kancaları kılavuz kullanılmadan, atkı kaydı sırasında pozitif kontrolü avantajlı bir durumdur. Yaratıcı dokumacıya, gelecekte daha ekonomik olarak, yüksek kalitede kumaş lar üretme fırsatı verilmelidir. Rekabet edebilirliğ i ve güvenilirliğ i ile bir dünya lideri olma Dornier Rapierli Dokuma Makinesi, dokuma iş letmelerine bu potansiyeli sunuyor. Mekanik aksamlardaki sürekli geliş meler ve makinenin üstün elektroniğ i sadece hız üzerinde değ il, her yeni kumaş tipi için hızlı çalış ma ve en iyi kalite ürün üretimi üzerinde de yoğ unlaş mış tır. Aş ağ ıda firmanın en son ürettiğ i H/HS tezgahının özellikleri verilmiş tir. ÖZELLİ KLER: - Tüm iplik tipi ve numaralardaki atkı iplikleriyle dokuma. - Atkı, desen ve sıklıkta çok geniş bir ürün yelpazesi. - Mükemmel tasarımı sayesinde, düş ük mukavemetli ipliklerde bile yüksek hızda hassas atkı atma. - Kısa çözgülerde bile, yeni tiplere ve ipliklere geçiş te hızlı değ iş im ve uyum. - Kullanım kolaylığ ı - Güçlü multiprosesör mühendisliğ i mekanik fonksiyonların yerine geçerek optimum kumaş kalitesini garantilemektedir. - Geniş model yelpazesiyle, düz,renkli, jakarlı ve havlu kumaş lar için modüler sistem 2.2.4.1. ATKI ATMA Sİ STEMİ Dornier rapierli dokuma makinesi, merkezi transfer kontrolü prensibi ile çalış ır. Rapier hareketi çift kam sistemi ile sağ lamaktadır. Bu sayede atkı ipliğ i üzerindeki gerilimler minimize edilmiş tir. 75 İ ki rapier çubuğ u da ağ ızlık içinde kılavuz tertibatına ihtiyaç duyulmadan hareket eder. Ağ ızlığ ın ortasındaki üstün iplik transferi sayesinde esneklik ve kalite sağ lanır. 36 yıllık engin tecrübenin sahibi olan Dornier pozitif kontrollü iplik transfer sistemi ile makinenin baş arı garanti altına alınmış tır. Ağ ızlığ a girmeden önce sol rapier baş ındaki açık çene iplik seçicinin verdiğ i atkıyı yakalar. Çene kapandığ ında bıçaklar kumaş kenarında ipliğ i keser. Ağ ızlığ ın ortasındaki atkı sol rapier kafasından transfer olur. İ plik transferi bağ ımsız olarak ayarlanabilen ve potizitif tahrik edilen iki açıcı kol ile sağ lanır. Bu kolların her biri bir kam vasıtasıyla çalış tırılmaktadır. Tefe öncesinde açıcı kollar ağ ızlığ ın altında kaybolur. Bu sayede kumaş ta oluş abilecek herhangi bir çizgi ya da hat engellenir. Gerilimsiz transferi takiben, sağ rapier kafası atkıyı kumaş ın sağ kenarına taş ır. Atkı atma esnasında ağ ızlık açık konumdadır. Atkı kenar örme için kumaş kenarına dahil edildikten sonra çene atkıyı serbest bırakır. Programlı uç bulma sistemi atkı kopuş u olduğ unda devreye girer. Herhangi bir makine duruş unu takiben rapier tahriki devre dış ı kalır, sonra otomatik olarak devreye girer ve bir atkı atımı geriye döner. Dokumacı sadece kopuk atkıyı alır ve makineyi tekrar çalış tırır. Her dokuma makinesinde atkı atma ve tefe vuruş unun nöbetleş e hareketlerini gerçekleş tiren, çift taraflı kurulmuş iki adet ana diş li kutusu vardır. Kısa atkı transfer yolları olan kompakt yapı, yüksek dokuma hızlarında bile, merkezi atkı transferinin güvenilirliğ ini garanti edecek sıklıkta faaliyet gösterir. Makinenin dengeli çalış ması, makinenin düş ük vibrasyon düzeyinin bir kanıtıdır. Ana tahrik motoru tarafından çalış tırılan elektronik göstergeli yağ pompası, her iki diş li kutusunun (HS) devamlı yağ lanmasını sağ lar. Kapalı devre sistemiyle devamlı olarak devir daim yapan yağ , yağ lanması gereken yerlere püskürtülür. Rapier stroku, strok bağ lantısındaki bir vida ile, bir veya her iki tarafta bir kerede ayarlanabilir. Bu, diş li kutusundaki bir boş luk sayesinde yapılabilir. Rapier tahriki ve çubuk için yeni tip soğ utma ve temizleme sistemleri, çalış ma ısısını ve temas noktasındaki (HS) aş ınmayı azaltır. 76 Ş ekil 18. Atkı atma sisteminin 3 aş aması. Mekiksiz dokuma makinelerinde atkı ipliğ i üzerindeki en büyük gerilim, atkının transferi anında oluş ur. Bu esnada, makine son derece yüksek hızda (A) çalış maktadır ve iplikte de transferi karş ılamak için ekstra gerilimler oluş ur (C). Dornier'in dokuma sisteminde atkı transferi esnasında rapier hareketinin hızı çok düş üktür (B). Tüm bunların yanında, pozitif transfer düş ük besleme gerilimi gerektirir (D). Bu sayede de maksimum iplik gerilimi son derece düş ük bir seviyede seyreder. Yelpaze biçimli buluş ma noktası üniform bir buluş ma noktası sağ lar, böylece 12 atkı için de üniform gerginlik koş ulları sağ lanmış olur. Ş ekil 19. Atkı ipliğ i gerilim diyagramı. Düş ük mukavemetli ipliklerle (yüksek kalite, ince kammgarn iplikler ya da kesikli ucuz iplikler) ekonomik dokuma sağ lanır. Yüksek hızlara rağ men düş ük iplik kopuş ları, yüksek verimlilik ve geniş makine seçenekleri söz konusudur. Dornier dokuma makinesinde transfer, kontrollü rapier hareketi ile makine merkezinde ve düş ük iplik geriliminde yapılır. Bu durum çok çeş itli iplik numaralarıyla çalış mayı mümkün kılar. 7 den ipek iplik 2200 dtex kaba flamentler (kesitte 450 lif) ve Nm 0.3 (tex 3333) çalış ılan iplik numaralarından bazılarıdır. Multi flament iplikler kesitte herhangi bir lif kaybı olmadan transfer edilebilmektedir. Aynı ağ ızlığ a aynı anda çoklu atkı sayesinde yüksek randıman sağ lanmaktadır. Eğ er atkı ağ ızlık kapanmak üzereyken atılırsa, ek sürtünmeye bağ lı olarak atkı gerilimi artar. Sonuç olarak, kenar oluş umu etkilenir ve hata sayısı artar. Dornier dokuma makinesinde 77 rapier giriş i de dahil olmak üzere atkı atma iş lemi ağ ızlık açıkken gerçekleş tirilir. Atkı atma ağ ızlık kapanmasından bağ ımsızdır. Atkı ipliğ i ve çözgü uçları arasındaki sürtünmenin azalması daha az kopuş demektir. Dokuma makinesinin eni boyunca atkı kontrolü mükemmeldir. Sürekli atkı gerilimi düzensiz atkı uzunluğ una ve dolayısıyla sağ ve sol kenarlarda hatalara neden olur. Bu durum elimine edilmiş tir. Gevş ek atkılar ya da flamentlerle çalış ılıyorsa lif ayrılması gibi durumlar oluş maz. Tuck-in kenarlar son derece düzgündür. 2.2.4.2. OTOMATİ K BOBİ N DEĞİŞİ Mİ APS (TERCİ HLİ Dİ R) bobinle atkı besleyici arasında atkı kopuş u olduğ unda dokuma makinesinin durmasını önlemek için, Dornier otomatik bobin değ iş imi fonksiyonunu geliş tirdi. İ stenen herhangi bir bobin sayısında çalış ırken, bu tür kopuş lar sensör tarafından hemen fark edilir. Mikro iş lemci, makinenin devamlı çalış masını sağ lamak için, bobini değ iş tirir. 12 renge kadar, maksimum ya da minimum sayıda bobin hazır olarak programlanabilir. Dokumacı, makine çalış ırken hataları düzeltebilir ve duran üniteleri çalış tırabilir. Böylece makine duruş ları azalmış tır. Paralel dokuma takım çerçeveleri alt hareketi ile çerçevelerin yerleş imi ve ayarları basitleş tirilmiş tir. Ayarlar armür üzerinden yapılabilir. Kumaş çalış ma eni simetrik olarak maksimum %40 oranında, asimetrik olarak da % 10 oranında ayarlanır. Dokuma makinesi ortasındaki transfer pozisyonunun ayarlanmasına ise gerek yoktur. Rapier stroku ana diş li kutuları (iki adet) ile sağ lanır. Diş li kutulara dış ardan eriş ilebilir. En ile ilgili olan tüm hareketleri adaptasyon profil kaydırmasıyla sağ lanır. Yeni çalış ma ş artlarına uygunluk elektronik kontrollü sistemler sayesinde zaman almadan sağ lanır. Dornier hızlı tip değ iş im sistemi QSC (tercihli) ile de tip veya çözgü değ iş imleri bir kiş i tarafından 30 dakikada yapılabilir. Döner cımbarlar ve çabuk kilitlenen çerçeve bağ layıcıları bu iş lemi destekler. 78 Ş ekil 21. Otomatik baş langıç izi önleme sistemi. 2.2.4.3. ATKI ATMA EKİ PMANLARI VE RENK SEÇİ Mİ Rapier çubukları ve tahrik ünitesi, güçlü ve hafif materyallerden üretilmiş tir. Ayrıca, bu ekipmanların yağ lama ve soğ utma sistemleri minimum aş ınmayı garanti eder. Enerji tüketimi düş ük sürtünmeli tahrik ile azaltılmış tır. Rapier baş lığ ının aş ınabilir tüm noktalarına, tungsten karbürler eklenmiş tir. İ plik bağ lama çeneleri, atkı ipliğ inin hassas tutumunu ve yüksek bağ lama güvenirliğ ini garanti eden elastik tungsten karbürlü dolgu ile sabitlenmiş tir. Renk seçim seçenekleri: - Tek renk. - Atkı karış tırıcılı ve kam kontrolü. - Maksimum 8 renkli multi color makine, armür ile direkt renk seçimi. - Jakar makinesi ile kontrol edilen maksimum 16 renkli multi color makine. - Ayrı elektronik renk seçici ile kontrol edilen maksimum 12 renkli multi color makine. ECS (elektronik renk seçimi), güçlü yapısı, 0.9 derecelik küçük bir kontrol artış ı ve yüksek torku ile yeni tip bir adımlı motora dayanır. Güçlü adımlı motorlar kompakt bir tasarıma sahiptir ve dokuma prosesinde mükemmel serilerin oluş umunu sağ layan küçük seviyeli artış lara olanak sağ lar. Motorlar bir harici CAN bus ile kontrol edilebilir. 12 renge kadar renk seçimi, düş ük maliyetlerde geniş letilebilir olan bir modüle dönüş ür. Yeni bir makine grubu kurulurken bütün makinelerin maksimum atkı modülün değ iş mesi ile, her makinede istenilen değ iş iklik yapılabilir. İğ ne pozisyonları, gösterge yoluyla renk seçimi ile, tek tek ayarlanabilir. 79 Atkı atma iş lemi esnasındaki iplik gerilimi düş ürmek ve sabit tutmak için bir gerilim düzenleyicisi de gerekmektedir. (EFT elektronik atkı frenleri). Bu gerilim düzenleyicisi de kademeli motor esasına dayanmaktadır. Kullanılan atkı materyaline bağ lı olarak, birbirinden bağ ımsız iki frenin açılma ve kapanma zamanları değ iş tirilebilir. 2.2.4.4. ÇÖZGÜ SALMA, KUMAŞ SARMA VE KENAR OLUŞ UM TERTİ BATLARI Üniversal çözgü levent yataklamasına ek olarak Dornier, TSO 13552 standartlarına dayanarak Etıro-leventlerini temin ediyor. Alt ve üst leventler için flanş çapları 800-1200 mm arasında değ iş iyor. Özel uygulamalar için ayrıca bir çözgü leventi mevcuttur. Dornier dokuma makineleri elektronik bir çözgü salma sistemi ile donatılmış tır. Bu sistem makinenin çalış maya baş lamasını, ivmelenmesini, frenlenmesini ve yavaş hareketlerini takip eder. Ölçüm için bir ayırıcı kullanılmış tır. Ayırıcı kontrollü bir ilmek oluş turulması için bir sensöre bağ lanmış tır. Bu sayede atkı sıklığ ı, makine hızı, çözgü gerilimi ve kumaş sarma gibi fonksiyonların devamlılığ ı garanti edilir. İ htiyaçlara göre değ iş ik sensörler tenin edilebilmektedir. Çözgü gerilim değ erleri gram bazında girilebileceğ i gibi, dokuma esnasındaki desene göre herhangi bir anda değ iş tirilebilir. Elektronik çözgü salma (EWL) sistemi üstün bir sistemdir. İ ki adet çözgü levendi ile çalış tırıldığ ında da iki adet çözgü salma sistemi ve senstir mevcuttur. Bu sayede, sağ ve sol kenarlar arasındaki kumaş üniform yapısını korur. Elektronik çözgü salma prensibine benzer ş ekilde çalış an ECT (elektronik kumaş sarma) sistemi ile sarım esnasında oluş abilecek kumaş toplanmaları engellenir. Ayrıca ölçüm sistemi 0.1 atkı/cm lik atkı sıklıklarını oluş tururken bu değ erlerin tüm koş ullar altında korunmasını sağ lar. Her stil için 8 değ iş ik atkı sıklığ ı kontrol panelinden görülebilir. Kumaş sarma ya makine üzerinde ya da dış ında yapılır. Uygun makine komponentlerine ek olarak, IT kontrol sisteminin değ iş ik standart versiyonları dokumacılara ekonomik makine çalış ma ş artlarını sağ lamaktadır. Makine dokumacıya 8 farklı hızı, atkı sıklığ ının ve çözgü gerilimini panelden görme ş ansını verir. Hafıza kartı ile bu bilgilerin transferi de mümkündür. Desene bağ lı olarak dokuma esnasında bu değ erlerin değ iş mesi de mümkündür. Bu sayede kumaş a üç boyutlu bir görünüm verilebileceğ i gibi, jakar gibi armürlü sistemin de desen kabiliyeti geliş tirilebilir. Kenar oluş umu olarak Leno kenar kullanılır. Sentetikler için ısı bazlı kesiciler kullanılabilir. Her iki taraftaki tuck-in üniteleri mükemmel kenar oluş umunu garantiler. Çok 80 enli dokumalar için orta tuck-in sistemleri de mevcuttur. Kumaş tipine bağ lı olarak leno veya tuck-in kenar kullanımında sadece iki vida yardımıyla örneğ in tuck-in üniteleri ve bıçaklar çıkarılarak leno kenar örme sistemine dönülebilir. Standart makine baz alınarak, çeş itli özel ekipmanla donatılmış geniş bir uygulama alanı oluş turmak mümkündür. Her yeni geliş me, mevcut makinelere uygulanacak ş ekilde hazırlanır. Böylece makine parkı, mantıklı olarak güncelleş me ş ansına sahiptir. 2.2.4.5. DONANIM OPSİ YONLARI - Çift atkı veya cam elyafı gibi çok kaba iplikler için özel rapier kafaları - Distorsiyona karş ı hassas kumaş lar için özel kumaş sarım sistemi. - Kumaş sarımı için geri harekete haiz pedal ayrımlı mekanik kumaş sarım regülatörü. - 1800 mm çapa kadar top sarmada makine dış ında kumaş sarımı - Sıkı kumaş lar ve kanvas için salınımlı çözgü köprüsü - Çok ağ ır gramajlı kumaş lar için güçlendirilmiş makine konstrüksiyonu ve tahrikli silindirler. - Yüksek ve alçak ağ ızlığ a uygun leno cihazı. - Kenar jakarı takma imkanı - Ekose kumaş lar ve el havluları için saçak yapma imkanı - 16 renkli atkı seçici. - 800, 940, 1000 veya 1100'melik çözgü levendi destekleri - Üst levent 1250 mm çapa kadardır. - Dornier değ iş ken tahrikli mekanik çözgü salma hareketi veya alt ve üst çözgüler için elektronik çözgü salma - İ kiz levend için çözgü yataklama sistemi - Cam, karbon veya aramit dokumak için cağ lıktan besleme imkanı - Sehpalı levent yataklama ile çözgü besleme imkanı-Kord bezi dokuma ekipmanı - Hafif çözgü köprüsü - 37KN'ye kadar çözgü gerilimleri için özel sistem - 10000 kancaya kadar jakarlı makineler için devir daimli yağ lama sistemi ile dayanıklı jakar tahriki - Güç frekans konvertörü ile hız değ iş imi - Havlı kumaş lar için özel model 81 Tüm tekstil üretimi içinde endüstriyel tekstilin payı gün geçtikçe artıyor. Dornier rapierli dokuma makinesinin tasarımı, endüstriyel kumaş üretimini de kapsayan geniş üretim metotları için tüm ana gereksinimleri içerir. Özel opsiyonlar, bilinen veya yani liflerle basit veya kompleks kumaş yapılarını üretmek için gerekli yüksek adapte olunabilme derecesini sağ lıyor: - Hava yastığ ı kumaş ları. - Pamuk, keten veya akrilikten mamul yüksek yoğ unlukta muş amba veya güneş likler. - Regatta ve yelken bezleri. - Doğ al ve yapay liflerden filtre kumaş ları. - Sentetik monofilament ve metalden (tel) yapılmış elek ve toprak tasniye kumaş ları. - Distorsiyona karş ı hassas ekran kumaş ları: sentetik ve cam liflerinden mamul geniş ve sıkı örgülü leno kumaş . - Tek kat konveyör kumaş ları. - Çok katlı ve tek katlı konveyr bantları. - Kaplama laminasyon ve kauçuklama için yüksek mukavemetli kumaş lar. - Balistik kumaş lar. - Cam ipeğ inden, cam iplikten, karbondan, aramidden ve diğ er yüksek modüllü liflerden mamul matriks bazlı kumaş lar. - Viskoz ve yüksek mukavemetli yapay liflerden araç lastikleri için kord bezi. - Otomotiv döş emelik kumaş lar. - Yanmaz duvar kaplamaları, perdelik ve cam iplikten mamul döş eme altı kumaş ları. 2.2.4.6. TEKNİ K ÖZELLİ KLER Dornier HTV serisi dokuma makineleri enleri, 150-400 cm arasında değ iş en nominal enlerde, HTVS serisi rapierli dokuma makineleri ise 150-260 cm lik nominal enlerde sevk edilmektedir. Her iki modelde 10 cm lik arfış a sahiptir. Atkı atma hızı tarak geniş liğ ine bağ lı olarak üretim hızı; 1000 m/d ya kadar çıkmaktadır. Tarak enine ve ağ ızlık açma sistemine bağ lı olarak 4.5 ve 7.0 kW arasında değ iş en elektrik gücüne sahip motorlar kullanılabilir. 82 Ağ ızlık hareketi; kam hareketi, kart kontrollü veya elektronik armürlü ve elektronik jakarlıdır. Atkı seçimi; tek renkli, atkı karış tırıcılı, 2-12 renk seçicili, jakar için 2-16 renk dir. Çözgü levent çapı; zemin çözgü için, 800 mm, 940 mm, 1000 mm dir. Üst çözgü 1250 mm ye kadardır. Kumaş silindir çapı; 540 mm, dok sarma sisteminde 1800 mm dir. 2.2.5. GÜNNE Batı Alman Günne firması, hızı yükseltilmiş bulunan sert kancalı Rapid 150 modelini Staubli-Trumpelt annür takılmış vaziyette, 1480 mm faydalı tarak eninde, 270 atkı/dak hızla (400 m/dak) 4 renkli trevira-yün bayan elbiseliğ i dokurken sergilenmiş tir. 150 PG tipi ise Staubli-Trumpelt armür ile dralon-pamuklu çift pelüş kumaş dokumuş tur. 1415 mm faydalı tarak eninde, 270 atkı/dak hızla çalış an tezgahın atkı hızı 764 m/dak civarındadır. Bu sistemde ikiz sert kanca kullanılmakta ve hav çözgüleri iki yüzeyde yer değ iş tirmektedirler. Kumaş lar silindirlere sarılmadan önce bir kesme cihazıyla kesilerek birbirlerinden ayrılırlar. PG modeli makinede 8 atkı rengi olmakla birlikte ikiz kancalı sistem her ağ ızlığ a 4 renk atılmasına izin verir. 1500, 1800, 2000 ve 2300 mm tarak enleri bulunan makinelerde kullanılan sert kancalar karbon lifleriyle takviyeli plastiktendir. Kullanılan kesme cihazının titreş imsiz çalış ması sağ lanmış tır. Çift kancalar ağ ızlıkta tefeyle birlikte hareket ederler. 2.2.6. SABADEL İ spanyol firması Sabadel, bir tek makine sergilemiş tir. Bu, sert kancalı, Sabadel 2000 modeli, 6 renkli atkı atabilen bir tezgahtır. Hafif, orta ve ağ ır gramajlı kumaş ları dokumak için tasarlanmış olan bu tezgahın yalnızca 2000 mm lik tek bir geniş liğ i bulunmaktadır. 28 çerçeveye kadar armürlü, jakarlı, kamlı veya krank tahrikli ağ ızlık açabilen bu tezgahın maksimum 700 m/dak atkı kayıt hızında olduğ u bildirilmiş tir. Mühendislik bakımından yüksek kaliteli, fiat açısından rekabet edebilir durumdadır. Sergideki makine, alçak seviyede monte edilmiş Kaiser armürle 2 renkli polyester yün karış ımı bayan üst giysilik dokumuş tur. Otomatik ağ ızlık arama cihazı ve doğ rudan armürden seçilen 6 renkli pik-pik atkı atma imkanı mevcuttur. Makinenin broş üründen, Textil Grup, S.A. tarafından pazarlandığ ı anlaş ılmaktadır. 2.2.7. WILSON-LONGBOTTOM İ ngiltere'den Wilson-Longbottom firması MPB sert kancalı dokuma makinesini sunmuş tur. Bu makine oldukça büyük bir hacim kaplayarak göz doldurmuş bulunmaktadır. Yalnızca endüstriyel kumaş ları dokuyacak ş ekilde tasarlanan makinede sert kancalı teknikle 83 atılan çift atkılarla 6 katlı konveyör kayış ları dahi dokunabilmektedir. Ayrıca tek atkılı monofilament filtre kumaş lar da üretebilmektedir. 2500 mm ye kadar tek en 1250 mm çift en kayış ları dokuması ve bir halden diğ erine geçilmesi mümkündür. Monofilament kumaş lar için ısıl iş lem yapılabilen ve 2500 mm çaplı kumaş silindirlerini sarmak için, özel dolama tertibatı bulunan bir makinedir. Çözgü, cağ lıktan ya da leventten sevk edilebilmektedir. İ kiz sert kanca ile dokuma yapan makineler, Wan de Wiele beş adet, Güsken iki adet, SACM, Günne ve Textima birer adet olmak üzere toplam on adet sergilenmiş lerdir. 2.2.8. VAN DE Wİ ELE Belçika firması Van de Wiele oldukça iyi dizayn edilmiş beş makinesini getirmiş tir. Bunlardan üçü MPS 22 model düz dokuma yapan kadife makineleriydi. İ kisi 1500 mm üçüncüsü 1800 mm tarak eninde olan bu tezgahlar 3 pozisyonlu bir armürle ağ ızlık açarak çok çeş itli kumaş lar üretebilmektedir. Modelin adı olan MPS Multi Purpose System (çok amaçlı sistem) kelimelerinin baş harflerinden oluş maktadır. 210 gram/m² mültifilament rayon havlı ş ifon kadifeden, 490 gram/m² lik akrilik havlı dö ş emelik kumaş a kadar dokuyabilmesi de bunu doğ rulamaktadır. Modellerin ikisine Staubli rumpelt, üçüncüsüne Staubli armür takılmış tır. Hav/zemin atkı oranı 1:1, 2:3, 2:1 ş eklinde dokuma strüktürüne göre düzenlenmektedir. Hav yüksekliğ ini ayarlama regülatörü sayesinde 0,9 ile 13,6 mm arasında yükseklik ayarı mümkün olmaktadır. Düz kadife dokumayı jakarlı yapmak için MPS 32 kullanılmalıdır. Zemin örgünün kamlı ağ ızlıkla yapıldığ ı bu makineye iki Grosse jakar takılmış tır. Bu makinenin de çok amaçlı olduğ u belirtilmelidir. 1400 mm tarak eninde, 280 atkı/dak hızla akrilik bir kadife dokumuş tur. Atkı karma veya 2x5 renkli atkı atma düzeni ve çeş itli hav, zemin ve efekt çözgülerinin kombinasyonları ile jakarlı desenler dokuyabilmektedir. Son makine, yüz yüze halı dokuyan ALD modeli sert kancalı dokuma tezgahıdır. 2x105 atkı/dak hızla çalış an tezgaha yine bir Grosse jakar takılmış tır. Üretim hızı 38 m²/saat olan bu makinenin fuardaki en hızlı halı makinesi olduğ u belirtilmelidir. Duvardan duvara halı dokunmaktadır. ALD modelinin iki tipi bulunmaktadır. ALD 61 esnek kancalı olup peş peş e açılan ağ ızlıklara atkı atmaktadır. Yani üst üste ikiz kancalı değ ildir. 84 ALD 62 ise ikiz sert kanca ile aynı anda açılan çift ağ ızlığ a atkı atmaktadır. Bu sistem çift mekikle aynı anda iki ağ ızlığ a atkı atma metodunun yerine düş ünüldüğ ü için kıyaslanması yine bu makinelerle yapılmalıdır. 2.2.9. GÜSKEN Oldukça eski bir firma olan, Batı Almanya'dan Jean Güsken ikiz sert kanca ile dokumayı baş aran ilk kuruluş tur. Fuara getirdiğ i iki dokuma makinesi de GM V 90 Velurmat modelindedir. Bunlar birisi Staubli armürle dralon hav ve pamuklu zemin çözgülerden döş emelik kumaş ı 1550 mm tarak eninde ve 992 m/dak atkı hızıyla (2x320 atkı/dak) dokumuş tur. Diğ er makinede Staubli kam tertibatı ile Zanges jakar bulunmaktaydı. Bu makineye 3072 bobinli bir cağ lıktan sevk edilen hav iplikleriyle, döş emelik bir pelüş 2x240 atkı/dak (682 m/dak) hızla dokunmuş tur. Hav yüksekliğ i 2-20 mm arası ayarlanabilen bu makine maksimum 260 çift atkı/dakika hızla çalış abilmektedir (Ş ekil 147). Ş ekil 147. Güsken seri kancalı dokuma makinesi. Faydalı tarak enleri 1300 ile 1750 mm arasında bulunmaktadır. Oldukça güçlendirilmiş episikloid kanca tahriki 4 Kw özel tahrik motoru, çift kamla yapılan tefe hareketi, yarı otomatik ağ ızlık arama cihazı, hav çözgüsü kopuş larında durdurma tertibatı ve tek tek klavuzlanan gücü çerçeveleri bu makineye özellik kazandırmaktadır. Jakarlı GMV-90, 220 çift atkı/dak normal hızla çalış abilmektedir. 2.2.10. TEXTİ MA Doğ u Alman Textima firmasının sergilediğ i yüz yüze halı dokuma makinesi, ikiz sert kancalı sistemle çalış maktadır. 130 yıldır dokuma makineleri, 70 yıldır da halı dokuma 85 makineleri imal eden VEB Webstuhlbau Karl-Marx-Stadt fabrikasının 4312 modeli olan bu tezgahın 2000, 2500 ve 3000 mm lik dokuma enleri mevcuttur. Gerekirse çok enli dokuma yapılabilir. Sergideki makine jakarlı ağ ızlıkla bir halı dokumuş tur. Hav iplikleri bir cağ lıktan verilen bu tezgahın üretim hızı bir desimetredeki hav sırasına göre bildirilmiş tir. Firmanın broş üründe 3000 mm enindeki halının üretimi için, 90 hav sıralı halıdan saatte 2,5 metre, 33 hav sıralı halıdan ise saatte 18 metre üretim yapılabildiğ i gösterilmiş tir. Böyle bir makinenin 2200 mm lik geniş likte dokuma yapması durumunda 65 m² yer kapladığ ı da belirtilmelidir. KAYNAKLAR [ 1 ] DORMER H/HS KATALOĞ U 86 [ 2 ] VAMETEX 9000 PLUS es KATALOĞ U [ 3 ] VAMATEX SP1 151 es KATALOĞ U [ 4 ] SULZER RUTI G6200 KATALOĞ U [ 5 ] PICANOL GAMMA KATALOĞ U [ 6 ] TEKSTİ L TEKNİ K DERGİ LERİ [ 7 ] TEKSTİ L ARAŞ TIRMA DEĞ Rİ Sİ 81996/I Çeyrek, 1997/II. Çeyrek) [ 8 ] ALPAY, H. R., DOKUMA MAKİ NELERİ [ 9 ] T. A. D. M. TEKSTİ L ANSİ KLOPEDİ Sİ [10] VII. ULUSLAR ARASI İ ZMİ R TEKSTİ L VE HAZIR Gİ Yİ M SEMPOZYUMU, TEBLİĞ LER Xxxxxxxxxx KANCALI DOKUMA MAKİ NLERİ Atkının taş ınmasını dikiş ler sayesinde geliş tiren makinelere kancalı dokuma makineleri denir. Sınıflandırılması ş u ş ekildedir ; - Tek kancalı dokuma makineleri - Çift kancalı dokuma makineleri • Bantlı • Katı kancalı • Teleskop kancalı Kancalı Atkı Atma Sistemlerinin Özellikleri ve Elemanları Kancalı dokuma makineleri ; mefruş at, dekorasyon, kravat gibi kumaş ların dokunmasında, giyim sektöründe, erkek ve bayan üst giysisi 87 dokumacılığ ında kullanılmaktadır. Özelikle kadife strayhgarn, efektlikleri dokumaya elveriş lidir. Diğ er sistemlerin aksine üretim düş meksizin 8 renk atkıya kadar çalış abilir. Teknik olarak her malzemeyi dokuyabilmelerine karş ın, ekonomik nedenlerle mekikli makineler gibi her alanda kullanılmamış lardır. Genel olarak basit tek renk üretiminde diğ er sistemler daha ekonomiktir. Özet olarak ş unları söyleyebiliriz : Kancalı dokuma makineleri çok renkli atkı gerektiren modaya uygun desenli, özel kumaş ların dokunmasına uygundur. Atkı iplik ve renk değ iş imleri, üretim kaybı olmaksızın çok az masrafla mümkündür. Tek kumaş dokunması nedeni ile makinede çözgü ve tip değ iş meleri kolaydır. Kancalı dokuma makinelerinde , atkı atma sisteminin elemanlarını ş u ş ekilde inceleyebiliriz ; Atkının taş ınması tek kancalı, çift kancalı esnek bantlı, katı bantlı ş eklindedir. Bütün bunlara karş ılık diğ er elemanlar değ iş memektedir. Buradaki en önemli eleman kancadır. Diğ er elemanlar ise kancaya hareket veren diş liler veya kollar ve bunlara da hareket veren millerdir. Ayrıca kancaların üzerinde hareket ettiğ i kızakta bulunmaktadır. Kancalı atkı atma sistemlerinin çalış ması iki sistemde incelenebilir. 1- Tek kancalı dokuma makinelerinin atkı atma sistemi 2- Çift kancalı dokuma kancalarında atkı atma sistemi Tek Kancalı Atkı Atma Sisteminin Çalış ması Bu sistemde çalış an makineler basit yapıdadır, atkı ipliğ i kesin bir ş ekilde tutulur ve atılış ın sonuna kadar kontrol altındadır. Çalış ması emindir. Buna karş ılık kanca , yalnız geri gelirken atkı ipliğ ini ağ ızlığ a çeker. İ leri giderken 88 hiçbir ş ey yapılmadığ ından bütün dokuma iş lemi durmaktadır. Üretimleri azdır. Çift Kancalı Atkı Atma Sisteminin Çalış ması Bu sistemle çalış an makinelerle kancalı dokuma makineleri kendilerini piyasaya kabul ettirmiş lerdir. Sistemin güçlüğ ü, atkı ipliğ inin tarağ ın orta kısmında kancalar arsından aktarma zorunluluğ udur. Bu iş lem için pek çok çözümler bulunmuş tur. Atkı atılırken kancalar hareketsizdir. Daha sonra geriye kumaş kenarına doğ ru hareket ederler. Kancaların ortada durması üretiminin diğ er sistemlere oranla azalmasına neden olur. Çift kancalarda ; atkı atma sisteminin esnek bantlı ve katı bantlı olmak üzere iki çeş itte görebiliriz. Esnek Bantlı Atkı Atma Sistemi Esnek bantlılarda Gabler sisteminin meydana getirdiğ i atkı taş ımanın çalış ma sistemini görebiliriz. Bu sistemde atkının tamamını , verici kanca ( U ) ş eklinde atkı ipliğ ini çift kat olarak ağ ızlığ a verir. Atkının bobinden sağ ılması tüm atkı atma zamanının ilk yarısında olduğ undan sağ ım hızı iki mislidir. (Ş ekil 40 ) Bu sistemde bantlara hareket, hemen tefenin arkasına monte edilen motordan sağ lanmaktadır. Bu diş li yardımıyla bantlar bir kanal içerisinde hareket etmektedir. Ş ekilde sağ taraftaki bant, atkı ipliğ inin ucunu yakalama anındadır. Atkı ipliğ ini yakaladıktan sonra ağ ızlık içine doğ ru hareket etmektedirler. Tam orta noktaya geldiklerinde verici kanca ipliğ i alıcı kancaya devreder. Tekrar geriye doğ ru hareket ederler. Alıcı kanca atkı ipliğ ini sol tarafa götürdüğ ü zaman, sağ taraftaki makas atkı ipliğ ini kesecektir. Katı Kancalı Atkı Atma Sistemi Bu sistemde atkının transferi di fark kanca hareketinin bir koldan, eksantrikten alarak kancaya bir sa hareket yaptırmasıdır. 89 Ş ekil - 40 Katı Kancalı Atkı Atma Sistemi Bu sistemde atkının transferi diğ er sistemlerde olduğ fark kanca hareketinin bir koldan, eksantrikten alarak kancaya bir sa hareket yaptırmasıdır. (Ş ekil 41 ) er sistemlerde olduğ u gibidir. Aradaki fark kanca hareketinin bir koldan, eksantrikten alarak kancaya bir sağ bir sola 90 Ş ekil - 41