Mineraloji Karbonatlar KAR BON AT LAR 1. Susuz Karbonatlar • Kalsit • Manyezit • Siderit • Simitsonit • Polamit • Aragonit 2. Sulu Karbonatlar • Malakit • AzüritSusuz Karbonatlar ? K a ls it ? M a n yez it ? S id er it ? S imis o n it ? Do la mit ? A r a g o n it ? R o d o kr o z it ? S er ü z itKAL SİT ? Kimyasal Bileşimi: CaCO3 ? Kristal Sistemi: Hegzagonal ? Kristal Biçimi: Değişik kristal formlarında İkizlenme, Yaygın; iki ayrı ikiz kanununa göre ikizlenir. Birincisinde ikiz düzlemi taban pinakoid'i, ikincisinde ise rombohedral yüzeydir. ? Sertlik: 3 ? Özgül Ağırlık: 2.71 ? Dilinim: { 10-11} mükemmel ? Renk ve Şeffaflık: Saf olduğunda renksiz yada beyaz; gri, sarı, kahverengi, kırmızı, yeşil, mavi ve siyah renklerde de gözlenebilir; şeffaf-yarı şeffaf ? Çizgi Rengi: Beyaz-gri ? Parlaklık: Camsı-mat ? Ayırıcı Özellikleri: HCl ile çok çabuk çözünebilmesi, dilinimi, şekli, rengi ve sertliği ? Bulunuşu: Kalsit, doğada bol bulunan minerallerin başında gelir. Karbonatlı sedimanter kayaların (kireçtaşları) ve metamorfik kayaların (mermerler) ana bileşenidir. Birçok cevherleşmenin gang minerali olan kalsit, hidrotermal damarların, karbonatitlerin sık rastlanan minerallerindendir. İkincil olarak, granitlerdeki piroksen ve feldspatların bozunmasıyla oluşur. Travertenlerin, sarkıt ve dikitlerin ana bileşeni olarak bulunur. M ANYEZ İT ? Kimyasal Bileşimi: MgCO3 ? Kristal Sistemi: Hegzagonal ? Kristal Biçimi: Kristalleri yaygın değildir; genellikle rombohedral; nadiren prizmatik; levhamsı, masif, kompakt, orta-ince taneli, tebeşirimsi, bazen lamelli yada lifsi ? Sertlik: 3.5 - 4.5 ? Özgül Ağırlık: 3.0 - 3.1 ? Dilinim: { 10-11} mükemmel ? Renk ve Şeffaflık: Renksiz, beyaz, gri, sarımsı kahverengi; şeffaf-yarı şeffaf ? Çizgi Rengi: Beyaz ? Parlaklık: Camsı-donuk-mat ? Ayırıcı Özellikleri: Kalsitte olduğu gibi, soğuk seyreltik HCl' den etkilenir ve köpürerek çözünür. ? Bulunuşu: Manyezit, kalsite göre daha az bulunur ve genellikle sedimanter kayalarda oluşur. Magnezyumca zengin metamorfik ve magmatik kayaların karbonik asit içeren sularla altere edilmesi sonucu meydana gelir. Serpantinleşmiş kaya kütlelerinde sıkça rastlanır. Talkşist gibi magnezyumca zengin metamorfik kayalardaki damarlarda da oluşurSİDERİT ? Kimyasal Bileşimi: FeCO3 ? Kristal Sistemi: Hegzagonal ? Kristal Biçimi: Çoğunlukla rombohedral kristalli; levhamsı, prizmatik, masif; orta- ince taneli, nadiren böbreğimsi, oolitik. ? Sertlik: 3.5 – 4 ? Özgül Ağırlık: 3.96 ? Dilinim: { 10-11} mükemmel ? Renk ve Şeffaflık: Soluk sarımsı, sarımsı gri, soluk yeşil, gri, kül grisi, sarımsı kahverengi, grimsi kahverengi, siyahımsı kahverengi; nadiren beyaz yada renksiz; şeffaf-yarı şeffaf ? Çizgi Rengi: Beyaz ? Parlaklık: Camsı ? Ayırıcı Özellikleri: Rengi ve özgül ağırlığının yüksek olması nedeniyle kalsit ve dolomitten ayrılır. Seyreltik HCl‘ de yavaş çözünür. ? Bulunuşu: Masif siderit, tabakalı sedimanter yataklarda, özellikle çamurtaşı ve marnlarda, demir içerikli konkresyonlar şeklinde yaygın olarak oluşur. Hidrotermal cevher damarlarında pirit, kalkopirit, galenit gibi minerallerin yanında gang minerali olarak bulunur. Bazaltik volkanik kayalarda, bazen pegmatitlerde ve metamorfik kayalarda da rastlanır.SİM İT SO NİT ? Kimyasal Bileşimi: ZnCO3 ? Kristal Sistemi: Hegzagonal ? Kristal Biçimi: Rombohedral kristalli; pürüzlü yüzeyli, masif, kompakt, genellikle böbreğimsi, bazen sarkıt şekilli ? Sertlik: 4 - 4.5 ? Özgül Ağırlık: 4.30 - 4.45 ? Dilinim: { 10-11} mükemmel ? Renk ve Şeffaflık: Beyaz, gri, soluk-koyu sarı, sarımsı kahverengi, kahverengi, parlak elma yeşili, mavimsi yeşil, mavi, koyu pembe, mor, nadiren renksiz; şeffaf-yarı şeffaf ? Çizgi Rengi: Beyaz ? Parlaklık: Camsı parlaklık ? Ayırıcı Özellikleri: Dilinimi, HCl'de çözünebilirliği, yüksek özgül ağırlığı ? Bulunuşu: Çinko içeren maden yataklarının oksidasyon zonlarında oluşur. Genellikle sfalerit, hemimorfit, galenit ve kalsit mineralleri ile birlikte bulunur. Yarışeffaf olanları süs taşı olarak kullanılır. DO L AM İT ? Kimyasal Bileşimi: CaMg(CO3)2 ? Kristal Sistemi: Hegzagonal ? Kristal Biçimi: Rombohedral kristaller halinde; masif, tanesel. ? İkizlenme: { 0001} yüzeyinde yaygın ? Sertlik: 3.5 – 4 ? Özgül Ağırlık: 2.86 ? Dilinim: { 10-11} mükemmel ? Renk ve Şeffaflık: Renksiz, beyaz, gri, yeşil, pembe, kahverengi; şeffaf-yarı şeffaf ? Çizgi Rengi: Beyaz ? Parlaklık: Camsı parlaklıkta ? Ayırıcı Özellikleri: Kalsite benzer ancak, HCL'de çok daha yavaş çözünür. ? Bulunuşu: Kaya oluşturan yaygın bir mineraldir. Genellikle magnezyumca zengin kireçtaşlarında oluşur. Magnezyum içeren altere bazik magmatik kayalarda, dolomitik kayalar yada kireçtaşlarında bulunan damar ve boşluklarda, hidrotermal damar tipi cevherleşmelerde daha ziyade galenit ve sfalerit çevresinde gang minerali olarak bulunur. ARAG O NİT ? Kimyasal Bileşimi: CaCO3 ? Kristal Sistemi: Ortorombik ? Kristal Biçimi: İkizlenme göstermeyen türleri nadir, iğnemsi, bazen levha şekillidir. Güçlü ikizlenme gösteren türleri iğnemsi, prizmatik, lifsi, pizolitik, sarkıt ve sütun şekillidir. ? İkizlenme: Çok yaygın pseudo-hegzagonal şekilli ikizleri, özellikle { 110} yüzeyinde altılı prizmalar halinde gözlenir. ? Sertlik: 3.5-4 ? Özgül Ağırlık: 2.947 ? Dilinim: { 010} belirgin ? Renk ve Şeffaflık: Renksiz, beyaz, sarımsı, gri, yeşil, mavimsi yeşil,mavi, kırmızı, kahverengi; şeffaf-yarı şeffaf ? Çizgi Rengi: Beyaz ? Parlaklık: Camsı, reçine parlaklığı ? Ayırıcı Özellikleri: HCl'de çözünebilirlik, CaCO3'ın polimorfu olan kalsitten kristal formu ve özgül ağırlığının fazla olması nedeniyle ayrılabilir. ? Bulunuşu: Kalsit kadar yaygın değildir. Yüzeye yakın kesimlerde oluşan düşük sıcaklıklı yataklardan itibaren jips bantları ile birlikte oluşur. Maden yataklarının oksidasyon zonlarında malahit ve smitsonit gibi ikincil minerallerle birlikte; değişik metamorfik ve sedimanter kayalarda oluşabilir. RO DO KRO Z İT ? Kimyasal Bileşimi: MnCO3 ? Kristal Sistemi: Hegzagonal ? Kristal Biçimi: Rombohedral kristalli; nadiren prizmatik, kalın levhamsı; masif, kompakt, kaba taneli; böbreğimsi. ? Sertlik: 3.5 - 4 ? Özgül Ağırlık: 3.4 - 3.6 ? Dilinim: { 10-11} mükemmel ? Renk ve Şeffaflık: Soluk pembe-koyu kırmızı; turuncu-kırmızı, sarımsı gri, kahverengi; şeffaf- yarı şeffaf. ? Çizgi Rengi: Beyaz ? Parlaklık: Camsı ? Ayırıcı Özellikleri: Rengi, HCl'de çözünebilirliği ? Bulunuşu: Kurşun, gümüş, bakır içeren hidrotermal cevher damarlarında, yüksek sıcaklık kontakt metasomatik yataklarında gang minerali olarak oluşur. Manganez yataklarında ikincil mineral olarak bulunur. Pegmatitlerde nadiren geç evre minerali olarak oluşabilir. SERÜZ İT ? Kimyasal Bileşimi: PbCO3 ? Kristal Sistemi: Tetragonal ? Kristal Biçimi: Çok değişik kristal formlarında bulunabilir. Tek kristalleri genellikle levhamsı, a- ekseni boyunca uzamış; nadiren iğnemsi; masif, tanesel, kompakt, lifsi ? İkizlenme: Kontakt yada penetrasyon ikizleri çok yaygın ? Sertlik: 3 - 3.5 ? Özgül Ağırlık: 6.55 ? Dilinim: { 110} belirsiz ? Renk ve Şeffaflık: Renksiz, beyaz, gri, dumansı; bazen mavi, yeşil, koyu gri ; Şeffaf-yarı şeffaf ? Çizgi Rengi: Beyaz ? Parlaklık: Elmas parıltılı, camsı, reçinemsi, bazen yarı metalik parlaklıkta ? Ayırıcı Özellikleri: Yüksek özgül ağırlığı, elmas parıltılı olması, nitrik asitte çözünebilirliği. ? Bulunuşu: Daima ikincil kökenlidir. Anglezit, galenit, smitsonit, piromorfit ve sfalerit ile birlikte kurşun damarlarının oksidasyon zonlarında oluşur. Sulu Karbonatlar ? A z u r it ? M a la h itAZ URİT ? Kimyasal Bileşimi: Cu3 (CO3)2 (OH)2 ? Kristal Sistemi: Monoklinik ? Kristal Biçimi: Genellikle levhamsı yada kısa prizmatik kristalli; masif, böbreğimsi ? İkizlenme: Nadir ? Sertlik: 3.5 - 4 ? Özgül Ağırlık: 3.773 ? Dilinim: { 011} belirsiz-zayıf ? Renk ve Şeffaflık: Açık mavi, lacivert, çivit mavisi; şeffaf-opağa yakın ? Çizgi Rengi: Mavi ? Parlaklık: Camsı ? Ayırıcı Özellikleri: Rengi, nitrik yada hidroklorik asitte çözünebilirliği ? Bulunuşu: Malahit gibi ikincil bir bakır mineralidir. Bakır yataklarının oksidasyon zonunda oluşur. Malahit'in aksine çok iyi kristal formları sergiler. Malahit kadar yaygın değildir M AL AHi T ? Kimyasal Bileşimi: Cu2CO3 ? Kristal Sistemi: Monoklinik ? Kristal Biçimi: Çok nadir ve küçük kristalli, genellikle lifsi ve ışınsal, iğnemsi, kısa-uzun prizmatik; çoğunlukla masif, böbreğimsi ? İkizlenme: { 100} yüzeyinde olağan ? Sertlik: 3.5 - 4 ? Özgül Ağırlık: 4 - 4.05 ? Dilinim: { -201} ? Renk ve Seffaflık: Parlak yeşil, siyahımsı yeşil; yarı şeffaf-opak ? Çizgi Rengi: Soluk yeşil ? Parlaklık: İğnemsi kristalleri ipeğimsi, masif olanlar donuk-mat, diğerleri elmas parıltılı, camsı ? Ayırıcı Özellikleri: Rengi, böbreğimsi formu ve HCl'de çözünülürlüğü ? Bulunuşu: Malahit, bakır yataklarının oksidasyon zonunda oluşan ikincil kökenli tipik bir mineraldir. Azurit, kuprit ve bakır ile birlikte bulunur. Topluluk oluşturduğu diğer mineraller kalsit, krizokol ve limonit dir. b y N.F.A .