Kentsel Su Kaynakları Yönetimi Kentsel Su Yönetimi Sistemlerinin Özellikleri KENTSEL SU Y Ö NET İ M İ S İ STEMLER İ N İ N Ö ZELL İ KLER İ Kentsel su y ö netimi sistemleri izole tek bir kurum taraf ndan sa ğ lanamaz. Bu sistem yerel, il ve ulusal d ü zeyde resmi yap lanma ve toplum ö rg ü tleri ve yerel ö rg ü tler gibi resmi y ö netime ba ğ l olmayan olu şumlar gerektirir. S ü rd ü r ü lebilir bir su y ö netimi sistemi • a şa ğ daki bile şenleri kapsamal d r: Ç evre Su havzas korumas • Ekosistem dengesi • At ksu ve biyolojik kat lar •Toplum Yeterli ve g ü venilir su temini • Planlamaya kat l m • Suyun rekreasyonel kullan m • Ekonomi Geli ştirme ve ç e şitlendirme • S ü rd ü r ü lebilir ve uzun s ü reli b ü y ü me •Bu bak ş a ç s yla, bir kentsel su y ö netimi sistemi a şa ğ dakileri gerektirir. Stratejik Ortakl ğ n Olu ş turulmas Ulusal ajanslar • İ l d ü zeyinde ajanslar • Yerel/kentsel b ö l ü mler • H ü k ü mete ba ğ l olmayan organizasyonlar •Alternatif Su Kaynaklar n n Geli ş tirilmesi İ yile ştirilmi ş/ar t lm ş sular • Tuz giderme • Ya ğ mursuyu • Suyun yeniden kullan m • Yeni Teknolojilerin Uygulanmas Su ü cretleri/ ö l çü mleri • Ka ç aklar n saptanmas • Su dinleme sistemleri •Halk n Kat l m Halk n e ğ itimi • Yerel ve b ö lgesel planlama i şlemleri • K ü lt ü rel ve halk gruplar na eri şim • Ara ş t rmalar n yap lmas Akifer izleme • Deniz k y s ile ilgili ç evre ç al şmalar • Arz-talep tahminleri • Kirlilik ö nleme •Bu bak ş a ç s ile s ü rd ü r ü lebilir su temininin geli ştirilebilmesi i ç in yan tlanmas gereken sorular: Yerel su kaynaklar m z nas l 1. yarataca ğ m z ve s ü rd ü r ü lebilirli ğ ini nas l sa ğ layaca ğ m z biliyor muyuz? Sa ğ lad ğ m z suyu halk n nas l 2. kulland ğ n ve kirletti ğ ini anlayabiliyor muyuz? Mevcut su sa ğ lama(temin) sistemimizle 3. ilgili bir de ğ erlendirmemiz var m ?S ü rd ü r ü lebilir, uzun d ö nemli bir su 4. plan m z var m ? Suya etkileri konusunda halk kararlara 5. nas l dahil edebiliriz? S ü rd ü r ü lebilir su temini ba şarmak i ç in 6. mevcut teknolojileri anl yor muyuz? Planlar m zla gerekli de ğ i şiklikleri 7. yapabilece ğ imiz kapasiteye sahip miyiz? Su sistemimizi s ü rekli i şletecek ve s ü rekli 8. geli ştirecek deneyime sahip miyiz?SU Y Ö NET İ M İ N İ N 5 “ C ” si Su y ö netimi politikalar n geli ştirmek i ç in 5 ad m dikkate al nmak zorundad r: Commitment (taahh ü t): Devletin etkin 1. bir uygulama yapabilmesi i ç in kamu ve ö zel sekt ö r ü n yer almas gereklidir. Content (Kapsam): Politikalar anlaml 2. olmal d r. Cooperation( İ ş birli ğ i): Su y ö netimi ilgili 3. t ü m kesimlerin tam kat l m n gerektirir.4. Checking (Kontrol ): Sonu ç lar n ve uygulamalar n t ü m ortaklar taraf ndan izlenmesi ö nemlidir. 5. Communication ( İ leti ş im): Ba şar l ileti şim sonu ç lar n halka rapor edilmesi ve geri beslenimlerin al nmas n kapsar. G ü n ü m ü zde kente ya şamay tercih eden insanlar n oran gittik ç e artmaktad r. İ nsanl ğ n yar s ndan fazlas kentle şti ğ i i ç in şehirlerde acilen b ü t ü nc ü l bir g ö r üş le su arz-talep ili şkisi de ğ erlendirilmedir. G ü n ü m ü zde ö zellikle geli şmekte olan ü lke şehirlerinin ç o ğ u temiz ve g ü venli su problemi ile y ü zle şmektedir. Kent y ö neticileri kentten kaynaklanan at ksular zarars z hale getirmek ve halk sa ğ l ğ sa ğ lamak gibi karma ş k g ö revlerle y ld r lmaktad r.Su T ü ketimi 1 kupa kahve i ç in 140 litre su 1 litre s ü t i ç in 800 litre su 1 kg bu ğ day i ç in 1100 litre su 1 kg of pirin ç i ç in 2300 litre su 1 kg m s r i ç in 900 litre su 1 kg biftek ü retimi i ç in 22 bin litre su gereklidir. D Ü NYA’DA ve T Ü RK İ YE’DE SU T Ü KET İ M İ Herhangi bir ba ş ka kaynak (deniz suyunda i ç me ve kullanma suyu elde etmek, vb.,) yaratmadan bir y lda kullanabilece ğ imiz 9000 km 3 suyumuz vard r. Bu kaynak evsel, end ü striyel ve tar msal faaliyetler i ç in kullan larak t ü ketilmektedir.Herhangi bir yerle şim biriminde su t ü ketimini etkileyen ba şl ca fakt ö rler; • İ klim; s cak ve kurak b ö lgelerde su t ü ketimi artmaktad r, • Ya şam standard ve e ğ itim seviyesi; e ğ itim seviyesi ve sosyoekonomik durumdaki geli ş me su t ü ketimini art rmaktad r,• Suyun fiyat ; y ü ksek fiyat su t ü ketimini azaltmaktad r, • Proje sahas n n n ü fusu; genel bir e ğ ilim olarak kentle şme s ü reci ya şand k ç a, di ğ er bir deyi şle kentin n ü fusu artt k ç a, ki şi ba ş na su ihtiyac da art ş g ö stermektedir,• Suyun kalitesi; kalitesi y ü ksek su, su t ü ketimini artt rmaktad r, • Ş ebekedeki bas nc n y ü ksekli ğ i: y ü ksek bas n ç su t ü ketimini artt rmaktad r, • Ticaret ve sanayi merkezlerinin varl ğ su t ü ketimini artt rmaktad r, • Ç evreyi ve ç evre sa ğ l ğ n koruyucu tesislerin varl ğ da t ü ketimi artt rmaktad r, • Yenilenebilir su miktar ,Mevcut su t ü ketimi ve n ü fus verilerinden hareketle (sistemde bir k s nt olmad k ç a), kentle şme s ü reci i ç inde n ü fus artt k ç a ki şi ba ş na su ihtiyac n n da art ş g ö sterdi ğ ini izlemek m ü mk ü nd ü r. Ki şi ba ş na g ü nl ü k su ihtiyac n n (Litre/ki şi/g ü n) b ö lgesel farkl l klar g ö sterdi ğ i de bilinmektedir. Bu farkl l ğ n en ö nemli nedenleri;toplumlar n al şkanl klar , ya ş am şartlar ve ekonomik ko şullar ile su kaynaklar n n yeterlili ğ idir.Ki şi ba ş na g ü nl ü k su ihtiyac n n belirlenmesinde, gere ğ inden k üçü k se ç im, altyap projelerini yetersiz duruma sokarken, gere ğ inden b ü y ü k se ç im, daha b ü y ü k bir yat r m zorlamaktad r. Sonu ç ta yerle şim yerinin ö zelli ğ ini ve geli şmesini dikkate alarak belirlenen su ihtiyac , hem proje ekonomisi, hem de projenin getirece ğ i rahat ya şam ko şullar a ç s ndan ö nemlidir.D ü nyada Su T ü ketiminin Seyri Tar m, end ü stri ve kentler gibi suyun ba şl ca kullan m alanlar nda 1950’den itibaren yo ğ un bir talep art ş g ö zlenmektedir. G ü n ü m ü zde besine, i ç me suyuna, end ü stri ü r ü nlerine ve ev ara ç gere ç lerine duyulan ihtiya ç artt k ç a, suya olan talep de artmaktad r. 2000’li y llarda d ü nyada toplam su arz n n (br ü t su t ü ketimi) 3973 km 3 /y l, net su t ü ketiminin ise 2182 km 3 /y l (su arz n n % 54’ ü ) olmas beklenmektedir. Bu rakamlar 1950’li y llardan itibaren su arz nda ve net su t ü ketiminde ise yakla ş k 3 kat bir art ş n oldu ğ unu g ö stermektedir. 2025’de su arz ve net su t ü ketiminin s ras ile 5235 km 3 /y l ve 2764 km 3 / y l’a ula şaca ğ tahmin edilmektedir. Bug ü n d ü nyada toplam su arz n n % 59’ u ve toplam net su t ü ketiminin % 66’s ö nemli tar m alanlar n n bulundu ğ u Asya k tas nda ger ç ekle şmektedir. Ö n ü m ü zdeki y llarda Afrika ve G ü ney Amerika k tas nda su arz nda ö nemli art şlar n ger ç ekle şmesi, buna kar ş n Avrupa Ve Kuzey Amerika k tas ndaki su arz ndaki art ş n daha az olmas beklenmektedir.D ü nyada bug ü n toplam su arz n n ö nemli bir k sm (yakla ş k % 66) tar msal sekt ö r taraf ndan talep edilmektedir. T ü ketilen suyun % 84’ ü tar msal faaliyetler i ç in kullan lmaktad r. Tar m alanlar n n geni şletilmesi olas l ğ azald ğ ndan, besin ü retiminin artmas , mevcut tar m alanlar ndan daha ç ok ü r ü n elde edilmesine ba ğ l d r. Bu da sulama yapmay gerektirmektedir.20. y ü zy l boyunca beslenmesi gereken insan say s 1.5 milyardan 6 milyar n ü zerine ç k nca tar msal faaliyetler i ç in kullan lan su da 5.7 kat artm şt r. 2025’li y llarda tar msal faaliyetler i ç in arz edilen su miktar n n 3189 km 3 /y l’a, net su t ü ketiminin ise 1.2 kat artarak 2152 km 3 /y l’ a ula şmas beklenmektedir. Yine 2025’li y llarda 2000’li y llara oranla end ü striyel su t ü ketiminin 1.4, evsel su t ü ketiminin ise 1.9 kat artmas beklenmektedirT ü rkiye’de Su Arz ve T ü ketimi T ü rkiye’de toplam 110 km 3 olan su potansiyelinin y ll k yakla ş k 35 km 3 hacmindeki b ö l ü m ü ,t ü ketime al nm ş durumdad r. Arz edilen suyun ortalama % 40 - % 50’sinin da ğ t m şebekelerinde kayboldu ğ u kabul edilerek su t ü ketimi hesaplanabilir.T ü rkiye’de Su Arz n n Seyri (DPT, 2001). 30.600 35.645 42.000 110.000 11 11 10 12 3.443 3.710 4.100 13.200 17 15 15 23 5.141 5.520 6.400 25.300 72 74 75 65 22.016 26.415 31.500 71.500 1990 1997 2000 2030 (10 6 m 3 ) % Arz (10 6 m 3 ) % Arz (10 6 m 3 ) % Arz (10 6 m 3 ) Toplam End ü striyel Evsel Sulama Y llarSu Arz n n Seyri 62.411 65.300 89.206 1586 1758 3375 579 642 1232 59 62 148 88 98 283 432 482 801 1997 2000 2030 N ü fus (DPT,2001) 10 6 Toplam (L/ki ş i/g ü n) Toplam (m 3 /ki ş i/y l) End ü striyel (m 3 /ki ş i/y l) Evsel (m 3 /ki ş i/y l) Sulama (m 3 /ki ş i/y l) Y llarKentlerde Su T ü ketimi Kentlerde su; • konutlarda (mutfak, tuvalet, banyo, bah ç e sulama, araba y kama vb.) • ticarethanelerde ve end ü strilerde, • kamu kurum ve kurulu şlar nda (okullar, hastaneler, y ü zme havuzlar vb.) • rekreasyon ama ç l olarak parklar n sulanmas nda, f skiyelerde vb., • yang nla m ü cadelede kullan lmaktad r.Su da ğ t m şebekesinde meydana gelen kay plar, rezervuarlarda buharla şma nedeni ile meydana gelen kay plar da kentsel su t ü ketimi i ç inde se ğ erlendirilmektedir. Kentlerde ki şi ba ş na su t ü ketimi sosyoekonomik şartlar, su kaynaklar n n yeterlili ğ i, alt yap ,vb., nedenlerden dolay b ü y ü k farkl l klar g ö stermektedir.Su t ü ketimi Nairobi’de ortalama 120 l/ki şi/g ü n, • Addis Ababa’da ortalama 20 L/ki şi/g ü n, • Lagos’ta ortalama 80 L/ki şi/g ü n, • Paris’te ortalama 220 L/ki şi/g ü n, • Moskova’da ortalama 580 L/ki şi/g ü n, • Havana’da ortalama100 L/ki şi/g ü n, • Toronto’da ortalama 520 L/ki şi/g ü n, • Cakarta’da ortalama 200 L/ki şi/g ü n, • NewYork’ta 480 L/ki şi/g ü n, • Atlanta’da 380 L/ki şi/g ü n’d ü r •Avrupa kentlerinde t ü ketilen su miktar n n seyri (EEA, 2003). 99 101 104 Avrupa 94 67 86 131 95 75 87 131 101 78 91 130 1.Grup 2.Grup 3.Grup 4.Grup 1999 1997 1993 Ü lkeler 1. Grup:Central accession: Bulgaristan, Ç ek Cumhuriyeti, Estonya,Macaristan, Polonya, Romanya; 2. Grup:Southern accession: T ü rkiye, K br s, Malta; 3. Grup: Western central and northern: Avusturya, Bel ç ika, L ü ksemburg,Danimarka, Almanya, Hollanda, İ ngiltere,Finlandiya, İ sve ç , İ rlanda, İ zlanda, Norve ç . 4. Grup: Western southern: France, Greece, Italy, Portugal, Spain. KENTSEL KULLANIMLAR 0 2 0 4 0 6 0 8 0 1 0 0 1 2 0 1 4 0 1 9 9 3 1 9 9 4 1 9 9 5 1 9 9 6 1 9 9 7 1 9 9 8 1 9 9 9 Y e a r m 3 / c a p i t a / y e a r A C N o r t h e r n A C S o u t h e r n W e s t e r n ( C e n t r a l + N o r d i c ) W e s t e r n S o u t h e r n0 5 0 1 0 0 1 5 0 2 0 0 2 5 0 3 0 0 L i t h u a n i a E s t o n i a B e l g i u m S l o v e n i a P o l a n d G e r m a n y D e n m a r k H u n g a r y A u s t r i a L u x e m b o u r g S w i t z e r l a n d F r a n c e N e t h e r l a n d s N o r w a y S p a i n l / c a p i t a / d a y EVSEL KULLANIMLARBu de ğ erler net t ü ketimlerdir. Su kay p oranlar ise Almanya’da % 5, Danimarka’da %10, Finlandiya’da % 15, İ sve ç ’te % 17, İ spanya ve İ ngiltere’de % 22, Fransa ve İ talya’da % 30, Romanya’da % 31, İ rlanda’da % 34, Macaristan’da % 35, Ç ek Cumhuriyeti’nde % 32 ve Bulgaristan’da % 50’dir (EEA, 2003a).B ü y ü k Kentlerde Su T ü ketimi 28.4 29.3 22.6 49.3 61.4 44.8 72.4 198 200 186 236 237 203 327 İ stanbul Ankara İ zmir Bursa Adana Diyarbak r Kocaeli Su Kay p Oran % (D İ E 1999) Br ü t Su T ü ketimi L/ki ş i/g ü n (D İ E,1999) İ llerS ü rd ü r ü lebilir Su T ü ketimi Su ihtiyac n kar ş lamak i ç in geli ştirilen çö z ü m, Yeni kaynaklar n bulunmas ve t ü ketime sunulmas olmu ştur. Bu stratejinin sonucu olarak b ü y ü k barajlar, kanallar vb. in şa edilmi ştir. Bu t ü r ö nlemler ku şkusuz insanl ğ n geli şimine ve ilerlemesine katk da bulunmu ştur. Bununla birlikte; ihtiya ç duyulan suyun ne olursa olsun temin edilmesi, kaynaklar n israf na, tahrip olmas na, kirlenmesine neden olmaktad r. Bu nedenlerden dolay do ğ al kaynaklar n S ü rd ü r ü lebilir y ö netimi i ç in yeni stratejilerin geli ştirilmesi gere ğ i ortaya ç km şt r. Talep y ö netimi bu ç er ç evede geli ştirilen yakla ş mlardan biridir. Talep y ö netimi; su kaynaklar n n verimli, mant kl ve s ü rd ü r ü lebilir kullan m n Sa ğ layacak stratejilerin geli ştirilmesi olarak tan mlanabilir. Talep y ö netimi ile elde edilecek faydalar • Su talebini s n rlayarak kaynaklar korumak, • Su kaynaklar n n s ü rd ü r ü lebilir y ö netimini sa ğ lamak, • Kaynak tahsisinde e şitli ğ i sa ğ lamak, • Su t ü ketimi ile elde edilen sosyal ve ekonomik ç kt lar art rmak, su kaynaklar n verimli kullanmakTalep y ö netiminde su ihtiyac n n sosyal ve ekonomik karakterine vurgu yap lmaktad r. Yakla ş m n temel mant ğ , t ü keticilerin ç e şitli ara ç lar kullan larak su kullan m /t ü ketimi konusunda y ö nlendirilebilece ğ idir. Talep y ö netimi konusunda uluslararas • deneyimler Su t ü ketimindeki % 30 - % 50 oran nda bir • azalma ya şam kalitesinde bozulmaya neden olmamaktad r, Talebin azalmas şebekenin b ü y ü lt ü lmesi i ç in • ayr lan b ü t ç enin ö nemli oranda azalmas n sa ğ lamaktad r, At k su olu şumu azald ğ i ç in mevcut ar tma • tesislerinin b ü y ü t ü lmesi/geni şletilmesi gere ğ i ortadan kalkmaktad r,Su s k nt s ç eken b ö lgelerin su ihtiyac • tasarruf edilen su ile kar ş lanabilmektedir, Ü cretlendirme talep y ö netiminde etkili bir • y ö ntemdir. Bununla birlikte y ö netim teknik ve sosyal ara ç larla da desteklendi ğ inde daha iyi sonu ç lar n al nmas m ü mk ü nd ü r.Talep Y ö netiminde Kullan lan Ara ç lar 1. Teknik ara ç lar; • Ş ebekedeki kay plar n, ka ç aklar n ö nlenmesi, • Ka ç ak su kullan m n n ö nlenmesi, • Tesisat n bak m veya yenilenmesi, • Binalara kontroll ü su kullanan tesisat n d öş enmesi, • Su kesintileri, su kullan m n n s n rlamas • At ksular n geri kazan lmas ve yeniden kullan lmas vb.2. Ekonomik ara ç lar; • Ü cretlendirme, • Vergi, • İ ndirim veya ek ü cret, 3. Sosyal ara ç lar; • E ğ itim ç al şmalar , • Yasal ö nlemler