Sedimantoloji Kırıntılı Tortul Kayaçların Sınıflandırılması KIRINTILI TORTUL KIRINTILI TORTUL KAYAÇLARIN KAYAÇLARIN SINIFLANDIRILMASI SINIFLANDIRILMASI Doç. Dr. Ziya KIRMACITanım Tanım ? Tortul kayaçların tümünün çok temel sınıflaması tortulaşan materyalin tipine ve tortulaşma modellerine dayanmaktadır.KAYNAK KAYAÇ Çözeltiler Katı partiküller TAŞINMA Akarsular Rüzgar Buzullar Okyanus akıntıları Volkanik patlamalar Çökelme DEPOLANMA Hareketin durması Kimyasal tortu Kırıntılı tortu Ortokimyasal tortu Biyojenik tortu Biyoklastik tortu Karadan türeme tortu Piroklastik tortu Yeniden işlenme Detritik taneler Kil Çözülmeyen oksitlerTane boyuna dayalı sınıflama Tane boyuna dayalı sınıflama ?Kırıntılı kayaçların ve tortuların basit bir sınıflaması materyalin hakim tane boyuna dayanmaktadır: T a ne bo y u 1 (m m ) T o rtu i s m i Ka y a ç i s m i T a nı m l a y ı cı l a r > 2 Çakıl Rudit Blok, çakıl, iyi boylanma, vb.. 0.0625-2 Kum Arenit İri, orta, iyi boylanma, vb.. < 0.0625 Çamur Çamurtaşı veya lutit Silt veya kil 1 Bu genel sınıflamada kayaç veya tortu isimleri şayet partiküllerin %50den fazlası verilen aralıklar içerisinde ise kullanılabilmektedir. Karışık tortuların dokusal adlandırılması. Karışık tortuların dokusal adlandırılması. ? Birçok silisiklastik tortul kayaç değişik boylardaki tanelerden oluştuklarında böyle bir kayaca çakıltaşı, kumtaşı veya şeyl gibi isimler vermek her zaman kolay olmayabilir. ? Örneğin: ? Hemen hemen eşit oranlarda kum boyu ve çamur boyu parçacıklardan oluşmuş tortul bir kayaca kumtaşı mı yoksa şeyl mi denilip denilmeyeceğine karar vermek güç olabilir. ? Bunların pek çoğu şekilde görülen benzer üçgen diyagramlar kullanırlar. ? Şekil-A da gösterilen dokusal sınıflama boyut olarak çamurdan (kil ve ince silt) çakıla kadar olan tüm taneleri kapsar. ? Bu sınıflamada dikkat çekici husus dokusal sınırların tümüyle simetrik olmadığıdır. ? İdeal olarak çakıl-çamur-kum arasındaki sınırın % 50 ye konmuş olması beklenir. Tane boyuna dayalı sınıflama Tane boyuna dayalı sınıflamaKarışık tortuların adlandırılması. A, B Folk, C, Robinson tarafından önerilmiştir; G= çakıl; M= çamur; S= kum; C= kil; Z= silt; MG= çamurlu çakıl; SG= kumlu çakıl, CS= killi kum, MS= çamurlu kum, ZS= siltli kum. Tane boyuna dayalı sınıflama Tane boyuna dayalı sınıflamaTane boyuna dayalı sınıflama Tane boyuna dayalı sınıflama ? Karışık dokulu tortulara ve tortul kayaçlara isim vermek için çeşitli sınıflama şemaları üretilmiştir. ? Ancak şekil-A da görüldüğü gibi bu her zaman yapılmaz. ? Çakıl boyu taneler genellikle kum ve çamur boyu tanelerden daha az bulunduklarından, pek çok jeolog % 30 kadar çakıl boyu tane içeren bir tortuyu çakıltaşı olarak kabul eder.Tane boyuna dayalı sınıflama Tane boyuna dayalı sınıflama ? Şayet tortular sadece kum boyu ve daha küçük boyutlu taneler içerirlerse, kum, silt ve kil sınıflamada uç üye olarak kullanan Şekil B ve C deki gibi bir dokusal sınıflama şeması daha uygun olur. ? Silisiklastik tortu ve tortul kayaç sınıflaması bu şekilde kurulduğunda, her dokusal grup içerisindeki daha ileri sınıflamalar bileşime göre yapılabilir.Karışık tortuların adlandırılması. A, B Folk, C, Robinson tarafından önerilmiştir; G= çakıl; M= çamur; S= kum; C= kil; Z= silt; MG= çamurlu çakıl; SG= kumlu çakıl, CS= killi kum, MS= çamurlu kum, ZS= siltli kum. Tane boyuna dayalı sınıflama Tane boyuna dayalı sınıflamaÇ Çakıltaşları akıltaşları ( (Konglomeralar Konglomeralar) ) ? Çakıltaşı terimi en az % 30dan fazla çakıl boyutunda tane içeren tortul kayaçlar için kullanılan genel bir sınıf ismidir. ? Çakıltaşları hemen her yaştaki stratigrafik dizilerde mevcuttur. ? Ancak toplam tortul kayaç kütlelerinin yaklaşık %2lik kısmını oluştururlar. ? Bunlar oluşum ve çökelme mekanizmaları bakımından kumtaşları ile yakın ilişkilidirler ve benzer tortul yapılar içerirler ? Örneğin: ? düzlemsel ve tekne tipi çapraz katmanlanma, ? dereceli katmanlanma) vs. Ç Çakıltaşları akıltaşları ( (Konglomeralar Konglomeralar) )Tane bileşimi Tane bileşimi ? Çakıltaşları, çakıl boyu büyüklüğünde mineral parçaları (örneğin kuvars) içerebilirler. ? Ancak çakıl boyutundaki tanelerin büyük çoğunluğu kayaç parçalarından oluşur. ? Diğer kum ya da çamur boyu taneler çakıltaşlarında genellikle matriks olarak bulunur. Tane bileşimi Tane bileşimi ? Kaynak kayaçlara ve çökelme koşullarına bağlı olarak bir çakıltaşı içerisinde; ? mağmatik, ? metamorfik veya ? tortul kayaçların her çeşidi bulunabilir. ? Bazı çakıltaşları sadece duraylı ve dayanıklı parçalardan oluşur. ? Örneğin: ? Kuvarsit, çört, damar kuvarsı vs. ? Yalnızca tek bir çakıl türünden oluşan duraylı çakıltaşları oligomikt çakıltaşları olarak adlandırılır. Tane bileşimi Tane bileşimi? Değişik türden tane içeren çakıltaşları polimikt çakıltaşları olarak adlandırılır. ? Duraysız ve/veya aşırı duraysız tanelerin (örneğin, bazalt, kireçtaşı, şeyl ve fillit gibi) karışımından oluşan polimikt çakıltaşlarına ise petromikt çakıltaşları denir. Tane bileşimi Tane bileşimi? Çakıltaşlarının matriksi çeşitli kil minerallerinden ve ince mikalardan ve/veya silt ya da kum boyu kuvars, feldspat, kayaç parçası ve ağır minerallerden oluşabilir. ? Matriks kuvars, kalsit, hematit, kil veya diğer çimentolarla da çimentolanabilir. Tane bileşimi Tane bileşimiAna Tipler Alt Tipler Parçaların Kökeni Epiklastik çakıltaşı ve Breş Formasyon dışı çakıltaşı ve breş, Formasyon içi çakıltaşı ve breş Ayrışma ve erozyon süreçleri ile herhangi bir yaşlı kayanın parçalanması; sıvı akmaları (su, buz) ve tortu gravite akmaları ile tortulaşma. Zayıf olarak tutturulmuş tortul katmanların eş zamanlı parçalanması; sıvı akmaları ve tortu gravite akmaları ile tortulaşma Volkanik breş Piroklastik breş Otobreş Hiyalokastik breş Patlamalı volkanik püskürmeler, mağmatik veya freatik (buhar) püskürmeler; havadan yağmalar veya piroklastik akmalarla tortulaşma. Sürekli hareket nedeniyle ağdalı ve kısmen katılaşmış lavın parçalanması. Su, buz veya suya doygun tortu ile temas nedeniyle sıcak magmanın cam parçaları halinde dağılması Kataklastik breş Kayma ve göçme breşi, Tektonik breş:fay, kıvrım, ezilme breşi, Çökme breşi Kayaç kütlelerinin kayması ve göçmesi sırasında çekme gerilmeleri ve çarpmadan dolayı kayaların parçalanması. Kabuk hareketleri sonucunda kırılgan kayaçların parçalanması. Erime veya başka yollarla yaratılan bir boşluğun içine göçme nedeniyle kayaçların parçalanması Erime breşi Daha fazla çözünür malzemenin çözülmesinin ardından geriye kalan çözülmeyen parçalar; örneğin kireçtaşlarının erimesi ile geriye kalan çört parçaları. Meteorit çarpma breşi Meteorit çarpmaları nedeniyle kayaçların parçalanmasıRuditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması ?Ruditler; ?tane şekli, ?istiflenme ve ?bileşime göre sınıflandırılır.Konglomera: Belirgin olarak yuvarlaklaşmış tanelerden oluşur. ? Yuvarlaklaşmış taneler kaynak alandaki taşınmanın önemli bir mesafeye sahip olduğunu gösterir. ? Değeri kırıntının litolojisi ile değişecektir. Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Örn.: Kireçtaşı kırıntısı kısa bir taşınma da yuvarlaklaşırken kuvarsit aynı yuvarlaklaşma için çok daha büyük taşınma mesafesine gereksinim duyacaktır.Breş: Çakıllar ekseriyetle köşeli kırıntılardan oluşur. ? Bu genel olarak tanenin kaynak alandan uzağa taşınmadığını veya su-içermeyen (Örn., gravite veya buzul) bir ortamda taşındığını ifade eder. BREŞ İRİ TANELİ Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) SınıflamasıDiyamiktit: Çakıl kötü boylanmalı, çamur- çakıl boyutu tortu ve çoğunlukla köşeli kırıntılardan oluşur. ? Çoğunlukla buzullardan veya tortu gravite akmalarından, özellikle moloz akmalarından depolanmış tortuyu tanımlar. Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) SınıflamasıNot: ? Tanımlanacak olan kayaç isimleri yuvarlaklaşmış kırıntılardan oluşan ruditler (konglomeralar) için verilmiştir. ? Şayet kayaç köşeli tanelerden meydana gelmiş ise, o zaman konglomera terimi breş ile yer değiştirmiş olacaktır. Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) SınıflamasıOrtokonglomera (tane-destekli konglomera): ? Konglomeradaki tüm taneler birbirleriyle dokanak halindedir (yani taneler birbirleriyle desteklidir). ? Böyle konglomeraların taneleri arasında matriks olmayabilir (açık çatı) veya taneler arasındaki boşluklar ince tanelerden oluşan matriksle dolmuş olabilir(kapalı çatı). Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) SınıflamasıOrtokonglomera Tane-destekli (açık çatı) Tane-destekli (kapalı çatı) ? Açık çatı, ince taneli tortunun tercihli ortadan kalkmasına neden olan yeterli bir boylanma mekanizmasını gösterir. ? Kapalı çatı, ince taneleri tercihli olarak ortadan kaldıracak kadar veya yeterli değişimi sağlayacak kadar bir taşınmaya maruz kalmadığını gösterir. ? Tene-destekli çatı tipik olarak çakıl boyu tortunun hakim olduğu su akmalarından depolanmış çakıllarda görülür. Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) SınıflamasıAçık çatı yapılı ortokonglomera. Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması?Parakonglomera (matriks-destekli konglomera); ? Konglomeradaki tanelerin çoğu birbirleriyle dokanak oluşturmaz, ? yani taneler matriks desteklidir. Parakonglomera (Matriks-destekli) Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) SınıflamasıTipik olarak iri taneli tortuların ince taneli tortulara göre daha az olduğu su akmalarında veya moloz akmalarında görülür. Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) SınıflamasıTane-destekli (açık çatı) Tane-destekli (kapalı çatı) Matriks-destekli Ortokonglomera Parakonglomera Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) SınıflamasıPolimiktik konglomera: ? Çakılları farklı kayaç tiplerinden meydana gelmiş konglomeraları ifade eder. ? Konglomeralar olasılıkla geniş bir coğrafik alanın ya da küçük ancak jeolojik olarak kompleks bir alan üzerinde yüzeylenen çeşitli kaynak kayaçların kırıntılarını içerir. Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) SınıflamasıOligomiktik konglomera: ? Çakılları tek bir kayaç tipinden meydana gelmiş olan konglomera. ? Bu kaynak alanın oldukça yakın olduğunu veya kaynak kayacın çok geniş bir coğrafik alan üzerinde yayılmış olduğunu gösterir. Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflamasıİntraformasyonel (formasyon içi) konglomera: ? Kırıntıları depolanma havzasının içerisinden, yani yersel akıntılarla ortaya çıkartılan çamur bileşimli kırıntılardan (böyle kırıntılar çoğunlukla “rip-up kırıntıları” veya “çamur-kırıntıları” olarak isimlendirilir) türemiş olan konglomera. Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması?Oluşumu için; ? Öncelikle çamurların birikebileceği bir ortam, ? Çamurlardan türeyen kırıntıların oldukça yakın bir ortamda depolanması (kırıntıların önemli bir taşınma geçirmemiş olması) gerekir. Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) SınıflamasıEkstraformasyonal (formasyon dışı) konglomera: ? Kırıntıları depolanma havzasının dışından türemiştir. ? Kırıntılar genelde iyi yuvarlaklaşmıştır. ? Bunlar epiklastik konglomera olarak da isimlendirilir. Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) Sınıflaması Ruditlerin (Çakıltaşı+breş) SınıflamasıKumtaşları Kumtaşları ? Kumtaşları tüm tortul kayaçların % 20- 25ni oluşturur ve hemen her jeolojik sistemin olağan kayaçlarıdır. ? Kumtaşları boyutları 1/16 ile 2 mm arasında olan parçacıklardan oluşur. ? Bu parçacıklar kumtaşlarının çatı bölümünü oluştururlar. ? Kumtaşları değişik oranlarda çimento (taneleri birbirine tutturan) veya matriks (çatıyı oluşturan taneler arasındaki boşlukları dolduran çok ince tane boyutlu malzeme) içerirler. Kumtaşları KumtaşlarıMineraloji Mineraloji ? Kumtaşlarındaki kum-silt boyutundaki taneler silikat mineralleri ve kayaç parçalarıdır. ? Kumtaşlarının önemli bir kısmını aşağıda kısaca açıklanan birkaç tip mineral ve kayaç parçaları oluşturur. Mineraloji Mineraloji Kuvars: Kuvars: ? Çatı kısmının yaklaşık % 50-60nı oluşturan kuvars (SiO 2 ), kumtaşlarının pek çoğunun hakim mineralidir. ? Kuvars feldspatlarla karıştırılmasına rağmen hem el örneklerinde gözle (makroskobik olarak) hem de ince kesitlerde petrografik incelemeyle oldukça kolay tanınabilen bir mineraldir. ? Oldukça sert ve kimyasal bakımdan duraylı olması bunların defalarca tortulaşıp taşınmasına olanak tanır. Mineraloji Mineraloji ? Kumtaşlarındaki kuvars taneleri; ? plutonik kayaçlardan (özellikle granit gibi felsik plütonik kayaçlardan), ? metamorfik kayaçlardan ve ? daha yaşlı kumtaşlarından türeyebilirler.Feldspat: ?Kumtaşlarının çatı tanelerinin yaklaşık %10- 20 sini oluştururlar. ?Bunlar kumtaşlarının pek çoğunda ikinci derecede en bol bulunan tanelerdir. Mineraloji Mineraloji? Feldspatlar esas itibarıyla iki ana gruba ayrılırlar. ? Bunlar: ? alkali feldspatlar ve ? plajioklaz feldspatlardır. ? Tortul kayaçlarda alkali (potasyumlu) feldspatların genellikle plajioklaslardan daha bol olduğu kabul edilir. Mineraloji Mineraloji? Buna karşın, plajioklaslar volkanik kayaçlardan türeyen kumtaşlarında daha bol bulunur. ? Feldspatlar kimyasal olarak kuvarstan daha az duraylı olup, ayrışma ve diyajenez sırasında kimyasal bozuşmaya karşı daha hassastırlar. Mineraloji Mineraloji? Feldspatların dilinimli yapıları ve kuvarsa nazaran daha yumuşak olmaları taşınma sırasında daha kolay yuvarlaklaşmalarını veya mekanik olarak parçalanmalarına neden olur. Mineraloji MineralojiKayaç kırıntılar: ? Henüz mineral tanelerine ayrılmamış olan ve eski kayaçlardan türemiş kırıntılara kayaç parçası yada kırıntısı denir. ? Ortalama bir kumtaşındaki tanelerin yaklaşık %15-20sini kayaç kırıntıları oluşturur. Mineraloji Mineraloji? Ancak kumtaşlarındaki kayaç kırıntısı içeriği 0- %95 gibi son derece değişken olabilir. ? Her tür mağmatik, metamorfik ve tortul kayaç parçası kumtaşlarında kayaç kırıntısı olarak bulunabilir. ? Ancak kum boyu kırıntı olarak ince taneli kayaçlara ait kırıntıların korunma olasılığı daha fazladır. Mineraloji Mineraloji? Granit gibi iri taneli kaynak kayaçlar ince kum boyu kırıntı vermezler. ? Kumtaşlarında gözlenen en yaygın kayaç parçaları volkanik kayaç parçaları, volkanik camlar ile sleyt, fillit ve şist gibi ince taneli metamorfik kayaç parçalarıdır. ? Tortunun kaynak kayaçlarının araştırılmasında kayaç kırıntılarının önemi büyüktür. Mineraloji MineralojiKumtaşlarının sınıflaması Kumtaşlarının sınıflaması ? Kumtaşı sınıflamalarının çoğu kayacın bileşimine dayanmaktadır. ? Dott’un sınıflama şeması çok yaygın olarak kullanılmaktadır. ? Bu sınıflama bileşenlerin nispi oranlarına dayanmaktadır: ?Bu bileşenler: ? Kuvars ? Feldspat ? Kayaç kırıntıları ? Matriks (kum taneleri ile birlikte olan ince-taneli, <0.03mm, materyal). Kumtaşlarının sınıflaması Kumtaşlarının sınıflamasıKumtaşlarının sınıflaması Kumtaşlarının sınıflamasıKumtaşlarının sınıflaması Kumtaşlarının sınıflaması? Dott’un şemasını kullanarak kumtaşlarını sınıflandırırken ilk önce kayacın bileşimini belirlemek gerekir. ? Bunun için petrografik mikroskop üzerinde materyali (kuvars, feldspat, kayaç kırıntısı veya matriks) tanımlarken ince kesiti eşit aralıklara bölüp, nokta sayıcı ile ve çapraz nikoller altında adım adım taramak gerekir. ? 250 - 300 tane sayarak her bir bileşenin oranları doğru bir şekilde bulunmuş olacaktır. Kumtaşlarının sınıflaması Kumtaşlarının sınıflaması? Arenit ve grovakları sınıflandırırken; ? kuvars, ? feldspat ve ? kayaç kırıntılarına ait değerler %100 e normalleştirilmelidir Kumtaşlarının sınıflaması Kumtaşlarının sınıflamasıKumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları ? Kumtaşı terminolojisine dayalı elde edilen verilere ilave olarak, kumtaşlarının bileşimi onun tarihindeki bazı şeylerin açığa çıkmasını sağlayabilir.Kumtaşlarının olgunluğu: ? Olgunluk ayrışmayla üretilen tanelerin taşınarak son depolanma alanına kadar geçirmiş olduğu tüm değişimleri ifade eder. ? Çoğu tortuların kaynak kayaçları daha önce var olan sedimanter kayaçlardır. ? Çok olgun tortu birkaç kez kayaç döngüsü sonucu oluşmuş olabilir. Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları ? Kırıntılı tortul kayaçlar çok “döngülü” tanelerden meydana gelmiş olabilir. ? Yani, birkaç kez kayaç döngüsünden geçmiş olabilir. ? Her bir döngü zamanı süresince tortu giderek daha olgunlaşır. KAYAÇ DÖNGÜSÜ erime erime Isı ve basınç Isı ve basınç Soğuma ve kristalleşme yükselme yükselme Ayrışma,taşınma, Depolanma, Gömülme, sıkışma, çimentolanma Ayrışma,taşınma, Depolanma, Gömülme, sıkışma, çimentolanma Ayrışma,taşınma, Depolanma, Gömülme, sıkışma, çimentolanma Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları ? Bir tortunun olgunluğu o tortunun dokusu ve mineralojik bileşim tarafından yansıtılır. ? Çoğu değişimler taşınma mesafesiyle, tortuyu oluşturan ayrışmanın tabiatıyla ve kayaç döngüsündeki geçiş sayısı ile ilişkilidir. Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Dokusal olgunluk: ? Tane boyu ve tane şeklindeki değişimler tarafından yansıtılır. Artan dokusal olgunluk Artan boylanma Artan küresellik Artan yuvarlaklık Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları ? Bir kumtaşının ismi onun olgunluğunun hakkında bize bazı şeyler söyler. ? Örn.; kuvars arenit %15 den daha az matrikse ve kuvars grovaktan daha iyi bir boylanmaya sahiptir, ? Böylece kuvars arenit kuvars grovaktan çok daha olgundur (daha büyük taşınma mesafesi ve/veya daha fazla kayaç döngüsü). Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları (implikasyonları) Bileşimsel olgunluk ? Bileşimsel olgunluk fiziksel olarak yumuşak veya kimyasal olarak duraysız tanelerin göreli oranlarıyla yansıtılır. ? Yumuşak veya duraysız taneler ne kadar az ise, tortu o kadar olgundur.Minerallerin göreli duraylılığı nedir? ? Bowen’in reaksiyon serisi soğuyan bir mağmadaki minerallerin kristalleşme sırasını gösterir. Bowen’in reaksiyon serisi Azalan erime sıcaklığı Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Bowen’in reaksiyon serisi Azalan erime sıcaklığı ? Mineral duraylılığı Bowen’in Reaksiyon serisi kullanılarak gösterilebilir. ? Kuvars yaygın minerallerin en duraylı olanıdır; kimyasal ayrışmaya karşı dayanıklıdır ve tortul kayaçların çoğunda en yaygın mineraldir. Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları ? K-feldspat da keza yaygındır. ? Muskovit nispeten yumuşaktır ve taşınma sırasında bozulur. ? Kayaç kırıntılarının duraylılığı onların mineralojisi ile değişir. Bowen’in reaksiyon serisi Artan kimyasal duraylılık ve ayrışmaya karşı direnç Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları ? En “olgun” tortu %100 kuvars tanelerinden meydana gelmiş olanıdır. ? Artan taşınma ve kayaç döngü süresi az duraysız taneleri yok eder. ? “Ortalama” bir magmatik veya metamorfik kayaç %60 feldspat içerir. ? “Ortalama” bir kumtaşı ise yaklaşık %12 feldspat içerir. ? Bu çoğu kumtaşlarının birkaç kez kayaç döngüsüne maruz kalmış partiküllerden meydana geldiği gerçeğini yansıtır. Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Tortu provensi: Provens: malzemenin kaynak alanı ? Bir tortunun provensi o tortu için kaynak alanın tektonik ve iklimsel özelliklerini yansıtan bileşimsel özellikleri tarafından belirlenmektedir. Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Tektonik yerleşim: ? Bir tortunun kaynak kayacı ve tektonik yerleşimi birbiriyle yakın ilişkilidir. ? Tektonik yerleşim ayrışmaya uğrayan farklı kayaç tiplerinin ve klastik tortu üretiminin nispi bolluğunu ve belirler. ? Örn.: Arkozik bir kumtaşı (feldspatça zengin) granitlerce zengin bir kaynak alana sahiptir. Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları ? Bol volkanik ve düşük dereceli metamorfik kayaç kırıntılı bir kumtaşı: ?Ada yayı yerleşimini gösterir. ? Kuvars arenit: ? Tortul kaynak kayaçlar, orojenik bir kuşakta yükselmiş tortular. Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları İklim ? İklim bir tortunun kaynak alanında meydana gelen ayrışma tipini güçlü bir şekilde kontrol eder ve böylece bileşimi etkiler. Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları ? Soğuk, kurak iklim: Başlıca fiziksel ayrışma, bol miktarda tane kırıntı üretimi (altere olmamış taneler ve kayaç kırıntıları). ? Böyle alanlarda üretilen kumtaşları kaynak kayaçlara bağlı olarak nispeten olgunlaşmamış olacaklardır. Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları ? Ilık, Nemli İklim: kimyasal ayrışma hakimdir. Ayrışmayla üretilen tortudaki duraysız mineraller ortadan kaldırılır. ? Soğuk iklimdekinden daha duraylı bir tortu üretecektir. Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları ? Taşınma mesafesi: ? Bir tortunun taşınma mesafesi arttıkça o tortunun olgunluğu giderek artar. ? Zira artan taşınma mesafesi boyunca duraysız taneler giderek azalacaktır. Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları Kumtaşlarının genetik karıştırılmaları ?Sınıflama kayaçların nasıl depolandığına göredir. ? Çoğunlukla bileşim, tane boyu vs. den bağımsızdır. Kumtaşlarının genetik sınıflaması Kumtaşlarının genetik sınıflamasıTillit: ? Buzullardan tortulaşan tillitlerin taşlamasından oluşan kayaç. ? Normal olarak çok kötü boylanmalıdır (çamurdan çakıl boyutuna kadar değişen tortu) ve çakıllar köşelidir. Kumtaşlarının genetik sınıflaması Kumtaşlarının genetik sınıflamasıTürbidit: ? Türbidit akıntılarından tortulaşan tortuların oluşturduğu kayaç. http://cima.uprm.edu/~morelock/8_image/7turb.jpg ? Türbidit akıntıları su altı ortamlarda ve tortunun gravitenin etkisiyle yamaç aşağıya doğru akmasıyla oluşur. Kumtaşlarının genetik sınıflaması Kumtaşlarının genetik sınıflaması? Türbiditler sedimanter yapıların özel bir topluluğuyla karakterize olmaktadır. ? Bunlar silt boyutundan çakıl boyutuna kadar değişen tortu aralığına ve çok değişik bileşimsel çeşitliliğe sahiptirler. ? Sınıflamanın depolanma ortamından bağımsız olduğuna dikkat ediniz: türbiditler: denizel ve denizel olmayan ortamlarda (yani, göllerde) depolanabilir. Kumtaşlarının genetik sınıflaması Kumtaşlarının genetik sınıflaması? Sığ denizel ortamları etkileyen fırtınaların taşlaşmış tortuları. ? Tane boyunun ve litolojinin bağımsızlığı. Kumtaşlarının genetik sınıflaması Kumtaşlarının genetik sınıflaması Fırtına katmanları (Tempestitler): Tortul kayaçların genetik sınıflaması depolanma yerleşiminin bilinmesini gerekli kılar ve normal olarak yalnızca el örneklerine dayandırılarak yapılamaz. Kumtaşlarının genetik sınıflaması Kumtaşlarının genetik sınıflamasıLütitlerin Lütitlerin Sınıflaması Sınıflaması Şeyl: Tanelerinin %50den fazlası 0.0625 milimetreden daha ince olan kayaç sınıfına uygulanmış genel bir terim. Lütit: Şely’in sinonimi Çamur: Tüm tortu 0.0625 mm den daha incedir. Daha özel olarak partiküllerin %33-65i kil boyutunda(<0.0039 mm) olan tortular içinkullanılmaktadır.Silt: Partiküllerin %68den fazlası silt boyu (0.0625 -0.0039 mm). aralığına düşen tortu. Kil: Tüm tortu 0.0039 mm.den daha incedir. Çamurtaşı: Sertleşmiş şeyl, yani, laminasız ve ince dilimlere ayrılmayan şeyl. Killi tortu: Büyük oranda (yani, >50%) kil-boyu tane içeren tortu. Lütitlerin Lütitlerin Sınıflaması SınıflamasıArjilit: Çamur boyu tortuldan meydana gelmiş yoğu, kompakt kayaç (laminasız), düşük dereceli metamorfik kayaç. Psamit: Normal olarak ince taneli kumtaşı, fakat zaman zaman tanelerinin çoğu silt boyutunda olan kayaçlara da uygulanmaktadır. Silttaşı: Büyük oranda (% 68-100 silt-boyu) sil boyu partiküllerden meydana gelmiş kayaç. Lütitlerin Lütitlerin Sınıflaması SınıflamasıLütit terimi kil oranına, dayanıklılık derecesine ve istiflenme kalınlığına dayanmaktadır. Lütit Lütit Terminolojisi Terminolojisi? Kimyasal çökel kayaçlar bir sıvı içerisinde ergimiş olan maddelerin kimyasal bir reaksiyon sonucu sıvıdan ayrılarak çökelmesi yolu ile oluşurlar. ? Kimyasal çökel kayaçlar bileşimlerine göre farklı gruplara ayrılırlar: ? Karbonatlı kimyasal çökel kayaçlar ? Silisli kimyasal çökel kayaçlar ? Evaporitler ? Demirli kimyasal çökel kayaçlar Kimyasal Çökel Kayaçlar Kimyasal Çökel Kayaçlar? Bu kayaçlar canlılar tarafından gerçekleştirilen kimyasal reaksiyonlarla oluşturulurlar. ? Bu kayaçlara biyojenik ya da biyokimyasal çökel kayaçlar adı da verilir. ? Bu kayaçlar: ? karbonatlı ? silisli, ? karbonlu, ? fosfatlı bileşimde olabilirler. Organik Çökel Kayaçlar Organik Çökel Kayaçlar