Genel Jeoloji Kitler hareketleri “ K ü tle Hareketleri ve Heyelanlar ” Yrd.Do ç .Dr. T Ü LAY K Ö KSOYKÜTLE HAREKETLER İ = YAMAÇ HAREKETLER İ = Ş EV HAREKETLER İ D ÜŞ ME ? AKMA ? KAYMA ? DEVR İ LME ? HEYELAN ? ÇÖ KME ? BUNLARIN 2 YADA 3 ü B İ RARADA OLURSA KARMA Ş IK K Ü TLE HAREKETLER İ DEN İ RKÜTLE HAREKET İ Hiçbir ta ş ı y ı c ı (rüzgâr, su, buzul) etkisi olmaks ı z ı n yeryüzünün a ş a ğı ya doğ ru hareket etmesi, ş ekil ve yer de ğ i ş tirmesidir. Bu olaylar yeryüzünde çok y ı k ı c ı hareket olu ş turan jeolojik olaylard ı r.Yamaç durayl ı l ığı n ı etkileyen faktörler 1- Yamaç e ğ imi 2- Su 3- Bitki örtüsü 4- Malzeme tipi ve jeolojik yap ı 5- Depremler 6- İ nsan etkileri1- Yamaç Yamaç e ğ imi artt ı kça kayma gerilmesi artar. 2- S ı v ı lar yamaç durayl ı l ığı n ı dü ş ürür -Tabaka yüzeyleri aras ı ndaki sürtünmeyi azaltı r. - Bo ş luksuyu bas ı nc ı n ı art ı r ı r.Kayaçlar ı n kayma gerilmesine kar ş ı direncini azalt ı r. - Donma- Çözülme kayaçlar ı parçalar - Kil ı sland ığı nda geni ş ler, kurudu ğ unda büzüş ür, bu durum yamaç durayl ı l ığı n ı bozar - Ş iddetli ya ğ mur veya ya ğı ş ktle hareketlerini tetikleyici rol oynayabilir 3- Bitki örtüsü genellikle yamaç durayl ı l ığı n ı artt ı r ı r - Kök ve gövdeler s ı k ı ş mam ı ş malzemeleri birbirine tutturarak akmay ı engeller - Bitki örtüsü topra ğı n üst kesimindeki suyu al ı r - Bitki terlemesi topra ğı n nemini alabilir , bazen de bitki örtüsü yamaç üzerindeki a ğı rl ığı art ı rarak yamaç durayl ı l ığı n ı bozabilir.4- Depremler yamaç durayl ı l ığı n ı azalt ı r Yer sars ı nt ı s ı sürtünmeyi azaltarak toprak ve kayaçlar ı parçalar - Kütle hareketleri için yayg ı n bir tetikleyici görev görür - Depremlerin oldu ğ u alanlarda topo ğ rafya genellikle diktir - 5-Kayaç ve malzeme tipi -Tabaka yüzeyleri boyunca ş eyl/çamurta ş ı -kil veya gev ş ek toprak veya moloz bulunmas ı tabaka yüzeyi boyunca kaymay ı kolayla ş t ı r ı r - Kayma yüzeyi tabaka yüzeyi ve k ı r ı klar olan yüzeyler kaymay ı kolayla ş t ı r ı rŞ i ş me özelli ğ i gösteren kil yolu tahrip etmi ş tir6- Yamaç durayl ı l ığı üzerinde insan etkisi - Ormanlar ı n yok edilmesi - Yap ı la ş ma yamaç e ğ iminin artmas ı n ı sa ğ layabilir - Yap ı lar yamaç üzerindeki a ğı rl ığı art ı rı r - Çimenlerin sulanmas ıKÜTLE HAREKETLER İ N İ N SINIFLAMASI 1-Kayaç ç ığı 2-Moloz ç ığı 3-Kaya dü ş mesi 4-Kaya kaymas ı 5-Moloz kaymas ı 6-Moloz akmas ı 7-Çamur akmas ı 8-Yer kaymas ı 9-Kayma 10-Krip (yava ş akma) 11-SoliflüksiyonKÜTLE HAREKETLER İ TER İ MLER İ Dü ş me- Bir veya birkaç kayaç blo ğ unun bir yükseklikten a ş a ğı ya do ğ ru hareketidir. Kayma- Kütle hareketinin bir birim gibi davran ı ş ı d ı r. Akma- İ çsel olarak karma ş ı k ve türbilansl ı olan kütle hareketidir.Kayma ş eklinde ba ş layan bir hareket zaman içinde kütlenin parçalanmas ı ile akmaya dönüş ebilir. Kayma ve akma yamaç e ğ iminin fazla oldu ğ u yerlerde geli ş ir. Hareketlerin özel isimleri ta ş ı d ı klar ı malzemeye göre de ğ i ş ir (Kaya, moloz, yer ve çamur gibi) Ç ığ - Büyük bir bölüm kar ve buzdan yap ı l ı moloz ak ı m ı na denir. Lahar- Egemen olarak volkanik malzeme kapsayan moloz ak ı mlar ı na denir.Kütle Erozyonuna etki eden faktörler 1- Kar sular ı n ı n erimesi ve a ğı r ya ğı ş lar 2-Volkanik püskürmeler 3-Sal ı n ı mlar 4-A ş ı r ı a ğı rl ı k AKMA Yüzeyde kayalar ı n ayr ı ş mas ı sonucu olu ş mu ş kumlu, killi zeminlerde, toprak ya da ta ş -toprak kar ı ş ı m ı ndan ibaret yüzeysel örtüde, su miktar ı n ı n artmas ı sonucunda geli ş en harekettir. Belirtileri A ğ açlar ı n gövdelerinin e ğ ilmesi ? Yap ı lar ı n, duvarlar ı n ve telefon direklerinin dü ş eyden ? kaçmas ı Yol, çit ve duvar gibi yap ı lar ı n yer de ğ i ş tirmesi ? Tabaka uçlar ı n ı n d ı ş ar ı ya do ğ ru k ı vr ı lmas ı ? Tabakalar ı n a ş a ğı ya do ğ ru akmas ı ? Topografya yüzeyinin küçük basamakl ı bir yap ı kazanmas ı ? Akma hareketinin belirtileriAkma hareketi ve zamana ba ğ l ı olarak geli ş imi Bugün 1 ay sonraYava ş Akma (Krip) 1. Yamac ı n ya da ş evin yüzeysel k ı sm ı n ı n sürekli ama çok yava ş yer de ğ i ş tirmesidir. Hareket h ı z ı yı lda 2 –3 cm olabilir. ? Bloktan, silt ve kile kadar her çaptaki malzemede görülebilir. ? Sebepleri Yerçekimi ? Yüzeydeki malzemenin ı slanmas ı -kurumas ı ? Yüzeydeki malzemenin ı slak olmas ı halinde içerdi ğ i suyun donmas ı - ? erimesi Yeralt ı ve yerüstü sular ı n ı n etkisi ? Bitki köklerinin büyümesi ? Oyucu hayvanlar ı n etkisi ?H ı zl ı Akma 2. Yava ş akman ı n olu ş tu ğ u toprak, ta ş -toprak kar ı ş ı m ı ya da ayr ı ş ma sonucu gev ş emi ş bloklu k ı s ı mlar ı n alttaki k ı smen veya tamamen geçirimsiz temel üzerinde gözle görülebilecek bir h ı zla yamaç a ş a ğı hareket etmeleridir.Çamur Akmas ıMoloz akmas ıToprak Akmas ıKaya heyelan ı ÇamurToprak kaymas ıDEVR İ LME Bu harekette e ğ ik yüzey boyunca kayma söz konusu de ğ ildir. Buradaki hareket bir dönme hareketidir. Dönme blo ğ un e ğ im aç ı s ı ndaki kenar ı boyunca olmaktad ı r. Kaya blo ğ unun dengesi Enine ? Yüksekli ğ ine ? Üzerinde durdu ğ u e ğ ik yüzeyin yatayla yapt ığı aç ı ya ve ? Blokla e ğ ik yüzey aras ı ndaki sürtünme aç ı s ı na ba ğ l ı d ı r. ? Devrilme hareketi ve araziden bir örne ğ i KAYMA Toprak, ta ş veya bunlar ı n kar ı ş ı m ı ndan olu ş an malzemelerin yerçekimi etkisiyle belirli bir yüzey boyunca a ş a ğı ya do ğ ru hissedilebilir bir ş ekilde hareket etmesidir.Sebepleri Yamaç topuklar ı nda yap ı lan kaz ı lar ve a ş ı nd ı rmalar ? Yamaçlara fazla ek yük konmas ı ? Yüzey ve yeralt ı sular ı ? Ayr ı ş ma ? Farkl ı litolojide kaya ardalanmas ı ? Yerçekimi ? Kayma hareketi ve araziden bir örne ğ i kaymasKaymaDüzlemsel Kayma 1. Yerli kayalar ı n tabaka, çatlak, k ı r ı k ya da herhangi bir süreksizlik yüzeyi boyunca s ı n ı rl ı bir ş ekilde a ş a ğı ya do ğ ru hareket etmesidir. Düzlemsel kayma hareketi Dairesel Kayma (Heyelan) 2. Daha çok ayr ı k veya zay ı f çimentolu ya da çok s ı k çatlakl ı kayalarda görülür. Ço ğ unlukla birbirine paralel birden fazla kayma yüzeyi geli ş ebilir. Dairesel kayma hareketiHeyelan ı n k ı s ı mlar ı HeyelanYANAL YAYILMA Kohezyonlu zemin veya kaya kütlesinin alttaki yumu ş ak tabaka içine k ı r ı larak batmas ı sonucu uzamas ı d ı r. Yanal yay ı lma hareketiSoliflüksiyon Suya doygun yüzey kayaçlar ı nda suyun kaçamamas ı ndan kaynaklan ı r.Heyelanlar ı n etkisini azaltmak için 1- Yamaç e ğ imini azaltmak 2- İ stinat yap ı lar ı 3- S ı v ı y ı azaltmak 4- Bitki örtüsü 5- Di ğ er önlemler (Toprak sertle ş tirilmesi, y ığ ma, kaya sürgülemeleri1- Yamaç e ğ iminin azalt ı lmas ı Yol yarmalar ı Dikçe e ğ imli Dayan ı ks ı z yamaçlar üretir. Yamaç aç ı s ı n ı n ve a ğı rl ığı n ı n azalt ı lmas ı2- İ stinat yap ı lar ı A- yol yarmas ı n ı kafesleyerek yola kaya dü ş mesini engellemek B- Yol üzerine korunak yapmakS ı v ı çekimi Kayaç vidalar ı n ı n eklenmesiDERS B İ TT İ !