Jeoloji Klivaj - Kayaç Dilinimi ( cleavage ) 1 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları KLİVAJ / KAYAÇ DİLİNİMİ (CLEAVAGE) TERMİNOLOJİ Klivaj. Deformasyon geçirmiş tortul veya metamorfik kayaçlardaki mineral veya tanelerin belirli yönlerde sıralanması ile oluşturduğu düzlemsel yapılara klivaj / dilinim denir (bir kayacı beli yönlerde kolayca ince plaka veya dilimlere kırılmaya, ayrılmaya veya yarılmaya meyilli olması). Foliasyon. Bir kayaç içinde homojen olarak yayılmış tüm düzlemsel yapılardır. Klivaj ve foliasyon arasındaki en önemli farklar: ?Foliasyon hem deformasyona bağlı, hem de bağlı olmaksızın gelişebilen düzlemsel yapılar olmasına karşın, klivaj mutlaka deformasyon sonucu gelişir. ?Klivaj sadece bir özel foliasyon adıdır. Foliasyon daha genel bir tanım olup, kayaçlarda bulunan tüm düzlemsel yapılar (fay ve eklem düzlemleri hariç) için kullanırlar:2 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Biyotit foliasyonu, klorit foliasyonu ve bir fayı gösteren şematik diyagram. Yapıların göreceli yaşları, yaşlıdan gence doğru: biyotit foliasyonu – klorit foliasyonu – fay. Bu üç yapı farklı deformasyon evrelerini göstermekte olup birbirlerinin üzerine gelişmiştir. Passchier & Trouw 19923 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Deformasyon geçirmiş kayaç- lardaki mineral veya tanelerin belirli yönlerde sıralanması ile oluşturduğu düzlemsel yapılar:4 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Metamorfizma öncesi Metamorfizma sonrası5 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Klivaj düzlemleri katmanlanma düzlemleriyle belirli bir açı ile kesişirler. Yalnızca klivaj oluşumu kayacın fiziksel karakterine doğrudan bağlı olduğu için aynı deformasyona maruz kalmış istifin değişik katmanlarında değişik klivaj dokuları meydana gelebilir. Genel kural olarak, klivaj killi oluşuklarda ve şistlerde katmanlama düzlemlerine verev durumdadır. Kumtaşlarında ve kireçtaşlarında daha seyrek ve katmanlamaya diktir.6 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları KLİVAJ ÇEŞİTLERİ Klivajlar: 1) şisti klivaj veya şistozite (şekil A), 2) kırılma klivajı (şekil B), 3) makaslama klivajı (şekil C), 4) buruşma klivajı (şekil D), 5) eksen düzlemi klivajı 6) tabakalanma klivajı olarak sınıflandırılırlar.7 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları 1.ŞİSTİ KLİVAJ (ŞİSTOZİTE) İri taneli, mikaca zengin, orta-yüksek dereceli metamorfik kayaçlarda görülür; ? klorit, biyotit, muskovit minerallerinin tercihli yönlenmesi foliasyonu tanımlar; ? Mineraller o kadar büyüktür ki göz ile kolayca ayırt edilirler;8 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları 2. KIRILMA KLİVAJI Bu tür klivaj, esasında sık aralıklı çatlaklardır. Kaya içindeki mineraller klivaja paralel değildir. Klivaj düzlemleri arasındaki mesafe mm veya cm öçüsündedir.9 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları 3. MAKASLAMA KLİVAJI Hafifçe hareket etmiş lan klivajlar için kullanılan bir terimdir. Kayma klivajında kesme düzlemleri arası daha açıktır.10 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları11 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları 4. BURUŞMA / KRENÜLASYON KLİVAJI (CRENULATION CLEAVAGE) Varolan foliasyon üzerinde harmonik kırışıklıklar veya şevron şekilli kıvrımlar şeklinde oluşurlar; Yeni foliasyon eski dokuyu keser ve oluşan simetrik kıvrımların her iki kanatları tarafından tanımlanırlar; Davis & Reynolds 1996 Kayaç içerisinde daha önceden var olan ilk klivaj düzlemleri (So) zamanla ve deformasyon şiddetinin artmasıyla meydana gelen ikinci klivaj düzlemleri tarafından kesilir12 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları13 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları 5. EKSEN DÜZLEMİ KJİVAJI Kıvrım eksenlerine paralel veya yarı paralel olarak gelişen klivajlar eksen düzlemi klivajı olarak adlandırılırlar.14 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları15 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Kıvrım eksen düzlemine paralel – yarı paralel gelişen klivaj ile kıvrımların ilişkileri tutarlı olduğundan özellikle haritalama sırasında elden edilen veriler kıvrımların geometrisinin saptanmasında kullanılabilinir: Sadece bir kıvrımlanma mekanizmasının gerçekleştiği alanlarda,klivaj-tabaka ilişkisi tabakanın ters dönüp-dönmediğinin tesbit edilmesinde kullanılır; çünkü eksen düzlemi klivajı kıvrımlanmış bir tabakayı sadece bir kez keser.16 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Tabaka eğim doğrultusu ile kıvrım ekseni klivajının harita gösterimi17 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Lineasyon Çeşitleri ?Uzamış çakıl ve fosillerin oluşturdukları lineasyon ?Mağmatik kayaçlarda birincil akış sırasında oluşan lineasyon ?Mineral büyümesi nedeniyle oluşan lineasyon ?Bir eksen etrafında bükülme suretiyle oluşan lineasyon ?Kayma nedeniyle oluşan lineasyon ?Düzlemsel yapıların kesişmesi ile oluşan lineasyon LİNEASYON Lineasyon ? homojen olarak yayılmış çizgisel yapılar (1) Yüzeysel › eğer sadece ayrı ayrı düzlemlerin yüzeylerinde gelişmiş ise [fay düzlemi üzerindeki çizgisel lifimsi mineraller; tabakalardaki oyuk yapıları]. (2) Penetratif › eğer kayacın tüm kütlesi boyunca gelişmiş ise Örnekler - küçük ölçekli krenülasyonların ‘hinge’leri - uzamış minerallerin (mika, kuvars, amfibol gibi) uzun eksenleri boyunca belli yönlerde tercihli (preferred) olarak sıralanması - kimi özel minerallerin (kuvars-mika) kümelenerek belli yönler boyunca uzanması18 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları Passchier & Trouw 199219 Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları