Projelendirme Kömür Projesi Modeli Bölge Adına i. Kömür tanımı, ağırlığı, dokusunun belirlenmesi ii. Kömürün oluşum prosesleri, şartları iii. Beraber bulunduğu mineraller ve diğer temel özellikleri v. Kömür yataklarının dünyadaki özellikleri ve dağılımı vi. Batı ABD jeolojisi vii. Bölgede bulunan kömür cevheri, yeri, yaşı ve özellikleri viii. Kömür-tektonik ilişkisi araştırılmalı ve bölgede incelenmeli Uyarı: Modelin belirlenmesine yardımcı olur. Cevherin metresini belirtmeye, oluşacak cevherin hangi miktarlarda ve seviyelerde olduğunun belirtilmesine yardımcı Çalışma alanında; “ortak havza, kalınlık,dağılım” özellikleri incelenir. Kömür oluşumu geniş yayılımlıdır. Uzantısı başka bir alan içerisinde görülebilir. Bu nedenle yapılmalıdır. Çalışma alanının araştırılmaya uygun olup olmadığı, kanuni bir engel var mı araştırılır. Bazı alanlarda kömür aranmaz, örneğin Ereğli Havzası MERVE ÇAKMAK 0881204 Kanuni bir engel var ise işletme ne kadar yürütülebilir belirlenmelidir. Kömür oluşumu, limrik ve paralik havzalarda olabilir. yatakların sahile yakınlığı az ve denize bağlılığı vardır. İrili ufaklı teknelerden oluşur. Kapsadıkları kömür damarlarının düzensiz, yer yer kesintili ve mercek şeklindedir. yatakları ise kıta içindeki kuvvetle oluşurlar. Büyük teknelerde oluşan kömürün kalınlığı fazladır. Birçok havzada kömür havzanın ortasında oluşur. Bu tip yataklara santral tip yataklar adı verilir. Havzanın kenarında çökelmiş yataklar ise marjinal tipe girer. Tektono- sedimanter basen modelleri bilinmeli! 1.Asimetrik ön çukur tipi havzalar 2. Faylarla sınırlı basenler 3. İntrakratonik çukur tipi havzalar Kömürleşmenin bekleneceği yaş konakları belirlenir; jeolojik devirlere bakıldığında, çoğunlukla Birinci Jeolojik Zaman’ın (Paleozoik) Karbonifer devrinde ve Üçüncü Jeolojik Zaman’da (Tersiyer) oluştuğu görülmektedir. Bölgedeki ortak litolojik birimler, yayılımları belirlenmelidir. Bölgede kil çalıştıran bir işletme var mı, yok mu belirlenmeli, Ekonomik olan “ateş kil” ine rastlanılabilir. Cevher Adına Kömür tanımı, ağırlığı, dokusunun belirlenmesi Kömürün oluşum prosesleri, şartları Beraber bulunduğu mineraller ve diğer temel özellikleri Kömür yataklarının dünyadaki özellikleri ve dağılımı Batı ABD jeolojisi Bölgede bulunan kömür cevheri, yeri, yaşı ve özellikleri tektonik ilişkisi araştırılmalı ve bölgede incelenmeli Çalışma alanında; “ortak havza, kalınlık,dağılım” özellikleri incelenir. Kömür oluşumu geniş yayılımlıdır. Uzantısı başka bir alan içerisinde görülebilir. Bu nedenle geniş bir tarama yapılmalıdır. KARŞILAŞTIRMA Kömür damarları oluşumları esnasında basenin tabanındaki ani çökmeler nedeniyle killerle ara tabakalaşır (parmaklanma ve çatallanma). , Çalışma alanının araştırılmaya uygun olup olmadığı, kanuni bir engel var mı araştırılır. Bazı alanlarda kömür aranmaz, örneğin Ereğli Havzası Saha-i Fahmiye Kanunu ile kapatılmıştır. Kanuni bir engel var ise işletme ne kadar yürütülebilir belirlenmelidir. Kömür oluşumu iki tipte görülür: Alloktan Oluşum Kuralı (Deltalar Kuramı): Kömürlerin bitkisel artıklarının tatlı veya acı sulu göller veya denizlerin oluşturduğu tortullaşma bölgelerine taşınarak çökelmesiyle oluştuğunu açıklayan kuramdır. Kömür damarlarının kalınlıkları az yayılımları sınırlıdır. Otoktan Kuramı: Kömür oluşumunun esasını teşkil eden bitkisel kalıntıların yerinde kömürleşmesidir. Bu duruma göre taşınma olayı söz konusu değildir. Geniş yayılımlı ve kalın damarlıdır. KÖMÜR- TEKTONİK İLİŞKİSİ •Damar çatallanması, basendeki sübsidansın bir sonucudur. • Kömür depolanması post-orojenez safhada graben ve geniş çukur gibi boşlukların dolması ile oluşmuş olabilir. . Kömürleşmenin bekleneceği yaş konakları belirlenir; jeolojik devirlere bakıldığında, çoğunlukla Birinci Jeolojik Zaman’ın (Paleozoik) Karbonifer devrinde ve Üçüncü Jeolojik Zaman’da (Tersiyer) oluştuğu görülmektedir. Bölgedeki ortak litolojik birimler, yayılımları belirlenmelidir. Bölgede kil çalıştıran bir işletme var mı, yok mu belirlenmeli, Ekonomik olan “ateş kil” ine rastlanılabilir.Uydu Çalışmaları ?Uydu görüntüsü retrifikasyonu ?Tüm haritaların retrifikasyonu ?Bölge koordinatlarının girilmesi ?Fay ve filtrelerin uygulanması ?Jeoloji sayısallaştırılarak uyduya girilir. Uyduda çalışılan bölge geniş ölçekte incelenmeli, çevre ile bağlantılarına bakılmalı. Alan küçük olsa bile bölgenin hikâyesi bir hat ya da başka bir oluşumdan ileri gelebilir. Önce bütüne bakılmalıdır. Bunun faydası 3 ve 4. safhalarda görülecektir. Uyduda tüm formasyonları tanınmalıdır. •Orman arazilerinde drenajlar görülmez. bölge modellemesi, gölge haritalaması yapılmalıdır. b- Jip jeolojisi sırasında kömürün mostra verdiği yerlerde ENDÜKTİF ÇALIŞMA yapılır. 1- Jip Jeolojisi II.SAFHA: Arama Safhası •Ümit veren bölgeler işaretlenir, daha sonra bu bölgelerden örnek alınmalıdır. MERVE ÇAKMAK 0881204 Uydu çalışmasına geçilir. •Bölgeye ait Paleocoğrafik ve yapısal haritalar incelenmelidir. NEDEN: Cevherin belli bir yaş veya kat ile bağlantısı vardır ve kolayca tespit a- Arazi planlaması yapılır, zaman ve masraf belirlenir. Plan yapılırken arazide her yere gidilmeli ve zamanın boşa harcanmaması sağlanmalı. 2- Yönlendirilmiş sınıflama yapılır. •Emin olunan yerler koordinatları ile tanımlanır. •Uyduda yer tanımlanarak benzerini bulması sağlanır. 3- Mostra veren yerlerde kesit çizilerek çalışılmalıdır. Numune alırken her tabakadan numune alınmalıdır. Endüktif Çalışmalar: Yarma açmak Jeofizik log almak Sondaj yapmaktır Uydu Çalışmaları ise çalışma bırakılır. Araziye gitmeden çalışılacak alan daralıyor. Kaya tiptektonik, cevher yayılımı, cevheri kolay bulduracak unsurlar belirlenir. Uydu görüntüsü retrifikasyonu Tüm haritaların retrifikasyonu Bölge koordinatlarının girilmesi Fay ve filtrelerin uygulanması Jeoloji sayısallaştırılarak uyduya Orman arazilerinde drenajlar görülmez. SRTM datası ile gölge haritalaması (Shading) yapılmalıdır. -Bölgedeki tüm çizgisellikleri abartı ile ortaya çıkartır. -- Çizgisellikler üzerinden sayısallaştırma yapılır. -- Sayısal vektörüzerinden “gül diyagramları” yapılır.. -- Gül diagramı ile ortaya çıkan hakim yön ile drenajdan ortaya çıkan gül diyagramındaki hakim yön karşılaştırılır. Jip jeolojisi sırasında kömürün mostra verdiği yerlerde ENDÜKTİF ÇALIŞMA yapılır. c- Uydu görüntüleri ve diğer çalışmalar ile belirlenen unsurlar kontrol edilir. Jip Jeolojisi II.SAFHA: Arama Safhası Ümit veren bölgeler işaretlenir, daha sonra bu bölgelerden örnek alınmalıdır. Bölgeye ait Paleocoğrafik ve yapısal haritalar incelenmelidir. Yönlendirilmiş sınıflama yapılır. Emin olunan yerler koordinatları ile tanımlanır. Uyduda yer tanımlanarak benzerini bulması sağlanır. İki şekilde yapılır: Renk farkı ile radyometrik değerlerin farklılık yerleri tanımlanır. Kömür değerleri yüksek çıkan yerler taranır. Mostra veren yerlerde kesit çizilerek çalışılmalıdır. Numune alırken her tabakadan numune alınmalıdır. Tüm bu belirlenen unsurlar çalışmaya uygun mu değil mi belirlenir. Sonraki Safhaya Geçiş Sonuç: Alan daraltm a DEVAM III. SAFHA: Daraltılan Alan Bölgesinde Detay Jeoloji Araştırmaları 1-Detay jeoloji çalışmaları yapılır. Tüm bu analizler sonucunda numunelerden mutlaka şahit numune kalmalı. Amaca göre Amaca göre ?Kimyasal analiz ?Palinolojik analiz ?Teknolojik analiz ?Petrografik analiz SONUCUNDA 3. SAFHADA Tüm çalışmalar umut veriyor ise; 3-Ön çalışma ile elde edilen veriler laboratuarda değerlendirilir. MERVE ÇAKMAK 0881204 litolojilerden ise dikkat edilmelidir. 2-Detay sondajlar yapılır. Bir yörede kömür armalarında sondajlı Bir yörede kömür armalarında sondajlı çalışma yapılıyorsa sondajlarla ilgili çalışma yapılıyorsa sondajlarla ilgili olarak bir plan hazırlanır. Bu plan olarak bir plan hazırlanır. Bu plan aşama aşama hangi sondajların mevcut aşama aşama hangi sondajların mevcut jeoloji haritasına göre yapılacağını jeoloji haritasına göre yapılacağını belirtir.Sondajlar bu programa göre: belirtir.Sondajlar bu programa göre: Arama Arama İstikşaf (geliştirme) İstikşaf (geliştirme) Rezerv Rezerv olarak gruplandırılır. olarak gruplandırılır. Üç boyutlu analizler daha da hassaslaştırılır. ?Bu safhada tekrar arazi gidişleri olabilir. Aynı kişi ile yapılamaz, çünkü farklı görüş ve yorumlardan yararlanılmalıdır. Aynı kişi ile gidilmesi yanlış yorumlamalara götürür. ?Tüm bunların hepsi araştırmanın işletmeye geçmesini sağlayacak unsurlardır. SONUÇ Olumsuz Tüm bu belirlenen unsurlar çalışmaya uygun mu değil mi belirlenir. Sonraki Safhaya Geçiş Çalışmayı Bitir III. SAFHA: Daraltılan Alan Bölgesinde Detay Jeoloji Araştırmaları Detay jeoloji çalışmaları yapılır. Amaca göre Amaca göre Kimyasal analiz Palinolojik analiz Teknolojik analiz Petrografik analiz SONUCUNDA 3. SAFHADA Tüm çalışmalar umut veriyor ise; Ön çalışma ile elde edilen veriler laboratuarda değerlendirilir. UMUTLU İSE Detay sondajlar yapılır. Üç boyutlu analizler daha da hassaslaştırılır. Bu safhada tekrar arazi gidişleri olabilir. Aynı kişi ile yapılamaz, çünkü farklı görüş ve yorumlardan yararlanılmalıdır. Aynı kişi ile gidilmesi yanlış yorumlamalara götürür. Tüm bunların hepsi araştırmanın işletmeye geçmesini sağlayacak unsurlardır. SONUÇ Olumlubelirlenir. (Öğütme için mikroskopik incelemeler önemlidir.) Madeni çalıştırmak için belli husular belirlenmeli: • Bölge tenör olarak uygun mu? Bölge rezerv olarak uygun mu? Bölge jeolojik olarak uygun mu? Bölge topografik olarak uygun mu? Bölge coğrafi konum açısından uygun mu? İşçi teminindeki güçlükler nelerdir? • İklim faktörü Kimyasal impuriteler açısından bir fark var mı? • Cevherdeki arz-talep nedir? Cevheri (siyasi olarak) satabiliyor musun? • Yön- eylem araştırması Her safha tekrar gözden geçirilir. EKONOMİK / EKONOMİK DEĞİL V. SAFHA:Rapor Sunum Safhası Piyasa iyi kollanmalı, Tüm kalan detay ve eksikler belirlenmeli (madenin sürekliliği için tamamlanması gereken detaylar). 7. 8. Grizu problemleri ile karşılaşmamk için önlemler belirlenir.. 9. Kömür gevşek bir malzeme olduğu için gçlü bir tahkimat sistemi gerekir. 10. YAS problemleri belirlenir. İki türlü oluşur: A- Yüzeyde ise B- Yerin derininde ise 11. CO2 salınımı hesaplanmalıdır (Kyoto nedeni ile). 12. İşletmeye nereden başlanacağı belirlenir. Tüm hesaplardan sonra Her madende işletme safhası için cevaplanması gereken sorular: 1. Cevherleşmeyi kontrol eden çeşitli kayaçların dağılımı 2. Alterasyon zonları dağılımı ve cevherleşme ile ilgisi 3. Cevherleşme ile ilgili yapısal jeoloji 4. Primer ve sekonder cevherleşmeden tenör ve cevher miktarı dağılımı 5. Yer altı suyu çevrimi ve cevher üzerindeki zenginleştirme ve veya fakirleştirme etkileri 6. Cevherleşme de zonlanma 7. Yan ürün olabilecek mineral element ya da maddelerin dağılımı 8. Cevher ve yan kayacın fiziksel karakterleri ( bu özelliği bilmeden katlar arası mesafe de belirlenemez). 9. Düşük tenörlü zonların mineralojisi ve “leaching” ile zenginleştirilip zenginleştirilemeyeceği REZERV HESAPLAMASI- belirlenir. (Öğütme için mikroskopik incelemeler önemlidir.) 4. İşletme türü belirlenir. Açık işletme daha uygundur. Nereye kadar açık işletme nereye kadar kapalı işletme belirlenir. 5. 3 boyutlu arazi hazırlamasında, bu arazinin neresinden girilirse en ekonomik olur, bunun hesabı yapılır. 6. Cevher hazırlama testleri Bu işlem maden bitene kadar yapılır. Çünkü maliyet aylık değişir. Cevher terkedilinceye dek maliyet devam eder. EKONOMİK / EKONOMİK DEĞİL Çalışmayı bitir! V. SAFHA:Rapor Sunum Safhası İşletme sınırı (cut of grade) belirlenir. Grizu problemleri ile karşılaşmamk için önlemler belirlenir.. Kömür gevşek bir malzeme olduğu için gçlü bir tahkimat sistemi gerekir. YAS problemleri belirlenir. İki türlü oluşur: Yüzeyde ise Yerin derininde ise CO2 salınımı hesaplanmalıdır (Kyoto nedeni ile). İşletmeye nereden başlanacağı belirlenir. Tüm hesaplardan sonra Her madende işletme safhası için cevaplanması gereken sorular: Cevherleşmeyi kontrol eden çeşitli kayaçların dağılımı Alterasyon zonları dağılımı ve cevherleşme ile ilgisi Cevherleşme ile ilgili yapısal jeoloji Primer ve sekonder cevherleşmeden tenör ve cevher miktarı dağılımı Yer altı suyu çevrimi ve cevher üzerindeki zenginleştirme ve veya fakirleştirme etkileri Cevherleşme de zonlanma Yan ürün olabilecek mineral element ya da maddelerin dağılımı Cevher ve yan kayacın fiziksel karakterleri ( bu özelliği bilmeden katlar arası mesafe de belirlenemez). Düşük tenörlü zonların mineralojisi ve “leaching” ile zenginleştirilip zenginleştirilemeyeceği