Hidrografi ve Oşinografi Konum Ölçmeleri 1 KONUM ÖLÇMELER İ Derinli ğ i ö l çü len noktalar n, yatay d ü zlemdeki konumlar n belirlemek amac yla konum ö l ç meleri yap l r. Ö l ç meler, uygulanacak y ö nteme ba ğ l olarak ya k y daki jeodezik noktalardan ya da hidrografi ta ş t ndan yap l r. Ta ş t n belirli bir h zla, s ü rekli hareket halinde olmas durumunda, derinlik ve konum ö l ç melerinin ayn anda yap lmas ve ç ok k sa s ü rede tamamlanmas zorunludur. Bu durumda ö l ç melerin tekrarlanmas m ü mk ü n olmad ğ ndan, eksik ya da hatal ö l çü lerin kontrol ü ne olanak sa ğ layacak y ö ntemler kullan l r. X, Y2 KONUM ÖLÇMELER İ Su ü zeri ç al şmalar n rasyonel bir bi ç imde y ü r ü t ü lmesini sa ğ lamak amac yla ç al şma b ö lgelerini kapsayan daha ö nceden yap lm ş her ö l ç ekte harita ve plan ç al şma kanavas olarak kullan labilir. Bunlar n mevcut olmamas halinde, yap lacak haritan n bo ş paftas veya bunun kopyas ü zerine, k y daki ve varsa su ü zerindeki t ü m jeodezik noktalar, ge ç ici k y ç izgisi ve k y şeridinin kabaca topografik durumu i şaretlenir. K y şeridine ait ayr nt lar n saptanmas nda genellikle k y y i ç eren kara (klasik) haritalardan yararlan l r. Su Ü zerinde Ç al şmalar n Planlanmas 3 Ç al şma kanavas ü zerine, hidrografik ç al şman n ö l ç e ğ i, • hidrografi ta ş t n n hangi do ğ rultular ü zerinde ilerleyece ğ i, • (iskandil do ğ rultusu) hangi aral klarla derinlik ve konum ö l ç meleri yap laca ğ • i şaretlenir. Ç al şma ko şullar nda bu do ğ rultular bir miktar de ğ i şebilece ğ inden kesin do ğ rultular de ğ ildir. Su ü zeri ç al şmalar s ras nda ta ş tta kullan lan ve ü zerine gerekli i şaretlemelerin yap ld ğ ç al şma kanavas na bot kanavas 'da denir. KONUM ÖLÇMELER İ4 KONUM ÖLÇMELER İ Su ü zeri ç al şmalar nda hidrografi ta ş t n n izleyece ğ i rotaya g ö re üç de ğ i şik ç al şma y ö ntemi vard r: Serpme Y ö ntemi, Do ğ rultu y ö ntemi Yay y ö ntemi5 KONUM ÖLÇMELER İ Bu y ö ntemde ç al şma ortam n n rastgele yerlerinde ö l ç meler yap l r. Hidrografi ta ş t n n izledi ğ i belirli bir rota yoktur. Bu y ö ntemde derinlikler, s ü rekli derinlik ö l ç en ve kaydeden akustik aletlerden ziyade ip veya tel iskandil ile ö l çü l ü r. İ skandil noktalar n n d ü zensiz da ğ l m n ö nlemek amac yla ö l ç me yap lan noktalar n ayn anda bot kanavas na i şlenmesi gerekir. Bu y ö ntem genellikle ç ok k üçü k alanlarda yap lacak tamamlama ç al şmalar nda ve di ğ er y ö ntemlerde teredd ü tl ü g ö r ü len b ö lgelerin ara şt r lmas nda uygulan r. Bu y ö ntem pek kullan ş l de ğ ildir. SERPME Y Ö NTEM İ67 DO Ğ RULTU Y Ö NTEM İ KONUM ÖLÇMELER İ Bu y ö ntemde su ü zeri ç al şmalar , belirli do ğ rultular ü zerinde yap l r. Ö l ç melerin kontroll ü olanakl ve hidrografi ta ş t n n y ö neltilmesi de kolay oldu ğ undan ç ok kullan lan bir y ö ntemdir. Do ğ rultu konumlar n n belirlenmesinde temel d üşü nce şudur: Bir y ü zey, en b ü y ü k e ğ imli do ğ rultular boyunca ö l çü l ü rse, en az say da nokta ile en do ğ ru şekilde belirlenebilir. En b ü y ü k e ğ imli do ğ rular ise y ü zeyin y ü kseklik e ğ rilerine dik olduklar ndan, su ü zeri ç al şma do ğ rultular ( İ skandil do ğ rultular ) sualt taban n n y ü kseklik e ğ rilerine m ü mk ü n oldu ğ unca dik olmal d r . Ancak sualt taban g ö r ü lmedi ğ inden, bunun do ğ al uzant s olarak kabul edilen k y n n y ü kseklik e ğ rilerine dik olacak şekilde belirlenmelidir. 8 DO Ğ RULTU Y Ö NTEM İ KONUM ÖLÇMELER İ9 KONUM ÖLÇMELER İ K y dan a ç k denizler ile dar uzun g ö llerde yap lacak ç al şmalar i ç in, genellikle yukar daki kurala ba ğ l kal nmaks z n do ğ rultular n en uygun konumu se ç ilir. K y n n topografik yap s na g ö re iskandil do ğ rultular birbirine yakla ş r ya da uzakla ş r; fakat birbirini kesmeyecek şekilde d ü zenlenirler. Ç al şma kolayl ğ nedeniyle az girintili k y larda do ğ rultular birbirine paralel olacak bi ç imde al n r. do ğ rultular aras ndaki uzakl klar ile do ğ rultular ü zerinde hangi aral klarda ö l ç me yap laca ğ , iskandil nokta yo ğ unlu ğ una ba ğ l olarak belirlenir. Birbirinden a ç lan do ğ rultularda, do ğ rultular n en a ç k yerlerindeki ara uzakl k, iskandil nokta yo ğ unlu ğ unun gerektirdi ğ i de ğ erin 1.5 kat n ge ç meyecek şekilde belirlenir. DO Ğ RULTU Y Ö NTEM İ10 KONUM ÖLÇMELER İ YAY Y Ö NTEM İ Bu y ö ntemde hidrografi ta ş t n n rotas , s ü rekli olarak daire yaylar ü zerinde bulunur. Ta ş t n yay ü zerindeki hareketi, k y daki iki jeodezik noktan n sabit bir a ç alt nda s ü rekli olarak g ö zlenmesi ile sa ğ lan r. Bu y ö ntemde de yaylar n m ü mk ü n oldu ğ unca k y n n topografyas na dik ve birbirine paralel olmas gerekti ğ inden, jeodezik noktalar n ve yaylar n uygun konumu i ç in di ğ er y ö ntemlere oranla daha ayr nt l bir planlama yap lmas zorunludur. Her jeodezik nokta ç iftine ait yaylar n birbirine kar şmamas i ç in bunlar ç al şma kanavas ü zerinde renkli olarak i şaretlenir. Her yay n sabit kiri ş a ç s ve numaras yay n ü zerine yaz l r. Ayr ca yay ü zerinde hangi aral klarla iskandil yap laca ğ , yani iskandil noktalar da g ö sterilir. 1112 KONUM ÖLÇMELER İ YAY Y Ö NTEM İ Bot, sekstant ile yap lacak kestirme ö l ç meleri yard m ile herhangi bir yay n ba şlang ç noktas na getirilir. Ö nceden saptanan sabit kiri ş a ç s sekstantta al n r ve kiri şi olu şturan jeodezik noktalar bu a ç alt nda g ö r ü lecek bi ç imde bot hareket ettirilir. Bu arada ö nceden saptanan aral klarla derinlik ve konum ö l ç meleri yap l r. Botun rotas bilindi ğ inden iskandil noktalar n n konumunun belirlenmesi i ç in tek bir ö l ç me yeterlidir. Bunun i ç in genellikle bot ü zerinden ikinci bir sekstant ile di ğ er bir jeodezik nokta ç iftine kestirme a ç s ö l çü l ü r. Ancak bu jeodezik noktalardan biri, ilgili yaya ait kiri ş noktalar ndan biri ile ortak olmal d r. Botun rotas n s k s k kontrol etmek ve d ü zeltmek gerekti ğ inden y ö ntem pek kullan şl de ğ ildir. 13 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ K y daki en az iki jeodezik noktadan a ç ö l ç mek suretiyle iskandil noktalar n n konumunun belirtilmesi y ö ntemin temel ilkesidir. A ç ö l ç melerinde genellikle teodolitler kullan l r. Y ö ntem, klasik ö nden kestirmenin ayn olmas na kar ş n, su ü zeri ç al şmalar nda hidrografi ta ş t n n genellikle hareket halinde olmas nedeniyle, y ö ntemin uygulanmas nda baz farkl l klar vard r. Bunlardan en ö nemlisi bir iskandil noktas na ait kestirme a ç lar n n ayn anda ve ç ok k sa s ü rede ö l çü lmesi gere ğ idir. Bu nedenle y ö ntemin uygulanmas s ras nda bot ile kestirme istasyonlar aras nda i şaretle şme veya telsiz - telefon haberle şmesi zorunludur. Ö NDEN KEST İ RME14 Ö NDEN KEST İ RME15 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ Ç al şma b ö lgesi i ç in ö nceden saptanan en az iki jeodezik noktada teodolitler ö l ç meye haz r duruma getirilir. Her iki aletin d ü rb ü nleri bilinen noktalara y ö neltilerek do ğ rultu de ğ erleri okunur. İ skandil ekibini ta ş yan hidrografi botu iskandil do ğ rultular ndan birinin ba şlang ç veya bitim noktas na y ö neltilir. Bot, bu do ğ rultu ü zerinde sabit h zla yol al rken, ekip ba ş n n verece ğ i i şaretlere g ö re ayn anda derinlik ve kestirme ö l ç meleri yap l r. Yap lan ö l çü ler telsiz ile hidrografi botuna bildirilirse, iskandil noktalar bot kanavas na grafik olarak i şlenir ve botun rotas , yani ö nceden belirlenen iskandil do ğ rultusu ü zerinde ilerleyip ilerlemedi ğ i kontrol edilebilir. Ç al şma ko ş ullar n n uygun olmas durumunda, k y dan maksimum 5 km a ç klara kadar uygulanabilir. Ö NDEN KEST İ RME16 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ GER İ DEN KEST İ RME Kestirme g ö zlemleri, k y daki üç tane jeodezik noktadan yararlanmak suretiyle bot ü zerinden yap l r. Hidrografi botu, ç al şmalar s ras nda genellikle hareket halinde oldu ğ undan kestirme a ç lar n n ayn anda ve ç ok k sa s ü rede ö l çü lmesi zorunludur. Botun sallant l ve hareketli olmas nedeniyle a ç ö l ç meleri zorunlu olarak sekstant ile yap l r. İ skandil noktalar n n bot kanavas na i şaretlenmesi ve dolay s yla bot rotas n n kontrol ve d ü zenlenmesi, ö nden kestirme y ö ntemine g ö re daha kolayd r. Geriden kestirme y ö ntemi, sekstant d ü rb ü n b ü y ü tmesinin az olmas nedeniyle normal ko şullarda k y dan maksimum 2 km a ç klara kadar her su ortam nda uygulanabilir. G ö zlenen noktalar n minare, kule vb. y ü ksek noktalar olmas halinde, ö zellikle incelik aranmayan ç al şmalarda, 3-4 km a ç klara kadar geni şletilebilir. 17 GER İ DEN KEST İ RME18 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ SAB İ T DO Ğ RULTU Y Ö NTEM İ Sabit do ğ rultu y ö ntemlerinde su ü zeri ç al şmalar , k y da tesis edilen noktalar n belirledi ğ i sabit do ğ rultular ü zerinde yap l r. Bu ama ç la k y da bir veya iki poligon ge ç kisi olu şturulur ve konumlar , jeodezik olarak belirlenir. Ç al şma ortam n n şekline ve b ü y ü kl ü ğ ü ne g ö re, do ğ rultuyu belirleyen noktalar ya her iki k y da ya da k y lardan birinde bulunur. K y daki noktalar n se ç iminde do ğ rultular n m ü mk ü n oldu ğ u kadar k y ya dik olmas na dikkat edilir. Sabit do ğ rultular d ü z k y larda birbirine paralel, y ö n de ğ i ştiren k y larda ş nsal olarak uzan r. Do ğ rultu aral klar , ç al şma y ö ntemi ve ö l ç ek dikkate al narak, iskandil nokta yo ğ unlu ğ una uygun olarak belirlenir. 19 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ İ skandil noktalar n n sabit do ğ rultu ü zerindeki konumunu belirlemek amac yla yap lacak ö l ç menin t ü r ü ne g ö re, sabit do ğ rultu y ö ntemleri d ö rt gruba ayr l r. Sabit Do ğ rultu ve A ç Ö l ç me Y ö ntemi Sabit Do ğ rultu ve Uzakl k Ö l ç me Y ö ntemi Sabit Do ğ rultu ve Sabit H z Y ö ntemi Sabit Do ğ rultular n Kesi şmesi Y ö ntemi SAB İ T DO Ğ RULTU Y Ö NTEM İ20 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ SAB İ T DO Ğ RULTU ve A Ç I Ö L Ç ME Y Ö NTEM İ Bir iskandil noktas n n sabit do ğ rultu ü zerindeki yeri, bottan veya k y dan ö l çü lecek tek bir a ç ile saptan r. A ç ö l çü m ü n ü n k y dan yap lmas durumunda teodolit do ğ rultu d ş ndaki bir noktaya kurularak i a ç lar ö l çü l ü r. Bu nokta genellikle kom şu do ğ rultunun k y ya yak n noktalar d r. Konum belirleyen a ç n n bottan ö l çü lmesi durumunda, k y daki bir bazdan ve sekstantdan yararlanarak ? i a ç lar ö l çü l ü r. Her iki durumda iskandil ??? ???? ????????? ? ? ? ?????????????????? ? ?? ? ? ? ? ? ??? ?? ???????? ??? ? ??? ? ? ?????????????? ?? ? ?? ???? ??????? ??? ????????? ?? ??21 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ SAB İ T DO Ğ RULTU ve A Ç I Ö L Ç ME Y Ö NTEM İ22 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ SAB İ T DO Ğ RULTU ve UZAKLIK Ö L Ç ME Y Ö NTEM İ Sabit do ğ rultu ü zerindeki iskandil noktalar n n yeri, k y daki bir istasyondan yap lacak uzakl k ö l ç mesi ile saptan r. Uzakl k ö l çü m ü nde ko şullara ve olanaklara ba ğ l olarak do ğ rudan veya dolayl y ö ntemler uygulan r. Ö rne ğ in; akarsular ü zerinde yap lacak baz ç al şmalarda her iki k y daki noktalar aras na halat veya tel germek suretiyle sabit do ğ rultular belirlenir. Bu do ğ rultular ü zerinde yap lacak derinlik ö l ç melerinin yeri, yani k y noktalar ndan birine olan uzakl k, tel veya halat ü zerindeki b ö l ü mlerden okunur. Bu y ö nteme hidrografide tel germe y ö ntemi denir. Ayr ca do ğ rultu ü zerindeki noktan n yeri, k y daki noktalar n birinden yap lacak optik veya elektronik uzakl k ö l çü m ü ile de saptanabilir. Hassas bir ç al şma i ç in do ğ rultu uzunlu ğ u (S), do ğ rultu baz n n ( ? ) 3.5 kat n ge ç memelidir.2324 SAB İ T DO Ğ RULTU ve UZAKLIK Ö L Ç ME Y Ö NTEM İ25 SAB İ T DO Ğ RULTU ve UZAKLIK Ö L Ç ME Y Ö NTEM İ26 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ İ skandil noktalar n n do ğ rultu ü zerindeki yeri, sabit h zla ilerleyen botun belirli bir zaman aral ğ nda ald ğ yola g ö re saptan r. Botun do ğ rultuya giri ş noktas , pusula veya sekstant ile belirlenir. Derinlik ö l ç mesi yap lacak noktalar n ara uzakl klar (s) iskandil yo ğ unlu ğ una g ö re bilindi ğ inden, bot v sabit h z ile ilerlerken t=s/v zaman aral klar ile iskandil yap l r. Derinliklerin akustik aletlerle ö l çü lmesi durumunda, daha basit bir uygulama şö yledir: Bot, ba şlang ç ve son noktas belirlenen bir do ğ rultu ü zerinde sabit h zla ilerlerken sualt taban n n ö l ç ekli eko grafi ğ i elde edilir. Ç izimin ba şlang ç ve son noktas belirlenerek, bunlar aras nda enterpolasyonla istenen aral klarda yeni iskandil noktalar saptan r. SAB İ T DO Ğ RULTU ve SAB İ T HIZ Y Ö NTEM İ27 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ SAB İ T DO Ğ RULTULARIN KES İ Ş MES İ Y Ö NTEM İ İ skandil noktalar n n konumu, birbirini kesen sabit do ğ rultular n kesi şme yerleri olarak saptan r. Konum inceli ğ ini y ü kseltmek amac yla do ğ rultular, m ü mk ü n oldu ğ unca birbirini dik a ç alt nda kesecek bi ç imde al n r. Bot, do ğ rultulardan biri ü zerinde herhangi bir h zla ilerlerken bunu kesen do ğ rultulara gelindi ğ inde yaln zca derinlik ö l ç mesi yap l r. Bir do ğ rultu ü zerindeki ç al şma tamamlan nca, bot kom şu do ğ rultuya sokularak ç al şma benzer bi ç imde s ü rd ü r ü l ü r.28 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ İ skandil noktalar n n konumunu saptamak amac yla k y daki bir jeodezik noktadan a ç ve uzakl k ö l çü m ü yap l r. Bu ö l ç melerde takeometre, red ü ksiyon takeometresi ya da takeograf gibi aletler kullan l r. Ö l ç me miras botta ve d üş ey konumda bulunur. Ö l ç meler s ras nda botun hareket halinde olmas durumunda, ö zellikle mira okumalar n n ç ok k sa s ü rede tamamlanmas gerekir. Bu y ö ntemde her iskandil noktas i ç in yatay ve d üş ey a ç lar da ö l çü ld ü ğ ü nden bot h z n n ç ok az olmas ya da botun her iskandil noktas nda durmas , deneyimli operat ö r kullan lmas ö l çü lerin dolay s yla y ö ntemin inceli ğ i i ç in ö nemli etkilerdir. TAKEOMETR İ Y Ö NTEM İ2930 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ ELEKTROMETR İ K Y Ö NTEMLER İ ki konum ç izgisi kesi şti ğ inde konumu sabit bir yer elde edilir. Konum ç izgilerinin kabul edilebilir bir a ç da kesi şmesi ö nemlidir. En uygun kesi şme a ç s 90° ve minimum kesi şme a ç s 30° dir. E ğ er deniz y ü zeyinde ö l ç me yap l yorsa d üş ey ö l ç meler yatay ö l ç melerden tamamen ayr labilir. Y ö ntemin temel ilkesi, k y daki jeodezik noktalar ile hidrografi ta ş t aras ndaki uzakl ğ n veya uzakl klar fark n n elektromanyetik dalgalarla ö l çü lmesidir. Elektrometrik y ö ntemler, geometrik çö z ü m y ö n ü nden, do ğ rusal, dairesel ve hiperbolik y ö ntemler olarak s n fland r labilirler 31 ELEKTROMETR İ K Y Ö NTEMLER32 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ K y daki bir jeodezik noktadan hidrografi ta ş t na olan uzakl k ile bu do ğ rultuyu belirleyen yard mc bir ö l ç me yap l r. Uzakl k ö l ç er, k y daki jeodezik noktada, reflekt ö r ise hidrografi ta ş t nda bulunur. Tek bir noktadan uzakl k ö l çü m ü , iskandil noktas n n konumunu belirlemeye yeterli olmad ğ ndan, botun sabit do ğ rultu ü zerinde ilerlemesi, k y dan veya bottan a ç ö l çü lmesi gibi yard mc ö l ç melere ihtiya ç duyulur. Yard mc ö l ç me i ç in k y dan a ç ö l çü lmesi durumunda, teodolit genellikle ayr bir jeodezik noktaya kurulur. Bu y ö ntemin maksimum uygulama uzakl ğ , birinci derecede yard mc ö l ç melere ba ğ l d r. Do ğ rusal y ö ntemde konum belirleme inceli ğ i, uzakl k ö l çü m ü n ü n ve yard mc ö l ç menin inceli ğ ine ba ğ l d r. DO Ğ RUSAL Y Ö NTEM33 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ DA İ RESEL Y Ö NTEM K y daki iki jeodezik noktaya olan uzakl ğ ö l ç mek suretiyle konum belirlemesi, y ö ntemin temel ilkesini olu şturur. Ta ş t n ve dolay s yla iskandil noktas n n konumu, ö l çü len bu iki uzakl ğ n, yani uzakl k dairelerinin kesi şme yeri olarak belirlenir. K y daki jeodezik noktalar n konumlar bilindi ğ inden problemin grafik çö z ü m ü , üç kenar bilinen üç genin ç izilmesinden ibarettir. Ancak burada ö l çü len kenarlar, 10 km 'den b ü y ü k ve k y daki jeodezik noktalar genellikle farkl y ü kseltilerde oldu ğ undan uzay k ü resel üç gen ile kar ş la ş l r. İ skandil noktalar n n koordinatlar herhangi bir koordinat sistemine g ö re hesaplanabilece ğ i gibi, haz rlanacak bir dairesel uzakl k a ğ ile projeksiyon a ğ n ç ak şt rarak grafik yoldan da bulunabilir. 3435 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ DA İ RESEL Y Ö NTEM Hidrografi ta ş t ile jeodezik noktalar aras ndaki uzakl klar, kullan lacak alet sistemlerine g ö re ya gemiden ya da jeodezik noktalardan ö l çü l ü r. B ü y ü k uzunluklarda zorunlu olarak mikro dalgal uzunluk ö l ç me sistemleri kullan l r. Ana alet ö l ç menin yap laca ğ noktaya, yans t c durumundaki alet kar ş noktaya yerle ştirilir. Derinlik ve uzakl k ö l ç melerinin ayn anda yap labilmesi ve antenlerin y ö neltilebilmesi i ç in hidrografi ta ş t ile k y daki istasyonlar aras nda telsiz-telefon ba ğ lant s n n sa ğ lanmas zorunludur. Ö l ç melerde hidrografi ta ş t , genellikle hareket halindedir. Dairesel y ö ntemde Shoran, Decca gibi alet sistemleri ve ayr ca iskandil noktalar n ç al şma kanavas na otomatik olarak i şaretleyen ç izim aletleri kullan l r. Dairesel y ö ntemin k y dan 200 km a ç klara kadar uygulanma olana ğ vard r. Y ö ntemin inceli ğ i, aletlerin inceli ğ ine ba ğ l olarak 5-10 metre aras nda de ğ i şmektedir.36 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ37 DA İ RESEL Y Ö NTEM383940 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ Bu y ö ntemde konum belirlemesi i ç in kesi şen iki hiperbol e ğ rileri demetinden yararlan l r. Hiperbollerin odak noktalar , k y daki jeodezik noktalard r. Sabit iki noktaya uzakl klar n fark sabit olan noktalar n geometrik yeri bir hiperbol oldu ğ undan, hidrografi ta ş t n n T1, T2 veT2, T3 jeodezik nokta ç iftine olan uzakl k farklar (T1I-T2I) ve (T2I- T3I) ö l çü l ü r. Ta ş t n konumu (T1I- T2I) hiperbol e ğ risi ile (T2I-T3I) fark n n belirledi ğ i hiperbol e ğ risinin kesi ş me yeridir. H İ PERBOL İ K Y Ö NTEM4142 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ Hiperbolik y ö ntemde uzakl klar n do ğ rudan ö l çü lmesi yerine, iki noktaya olan uzakl klar n fark ö l çü lmektedir. Burada kullan lan alet sistemine g ö re, ya faz fark ya da impuls seyir s ü resi fark ö l çü l ü r. Hiperbolik y ö ntemlerin uygulanma bi ç imi, dairesel y ö ntemde oldu ğ u gibidir. Bu y ö ntemlerde Loran , Decca ve bunlara dayal olarak geli ştirilmi ş ve b ü y ü k uzakl klar ö l ç en sistemler kullan l r. Bunlar genellikle a ç k denizlerde yap lacak hidrografik ç al şmalarda uygulan rlar. Bu y ö ntemde sa ğ lanan konum inceli ğ i, kullan lan alet sistemine ve uzakl ğ a ba ğ l olarak 5-20 m aras nda de ğ i şir. Ö rne ğ in, iki bazl Decca sisteminde 250 km ile 800 km uzakl k s n r nda ortalama konum inceli ğ i ±20 m kadard r. H İ PERBOL İ K Y Ö NTEM43 DECCA44 LORAN C KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ45 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ Elektrometrik Konum Belirlemede Kullan lan Aletler Hidrodist Elektronik Teodolit Elektronik Konum G ö sterici (E.P.I) Loran Sistemi İ ki bazl Decca Sistemi K sa Uzakl k Decca Sistemi (Hi-Fiks) 46 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ UYDU S İ STEMLER İ Uzaydan konum belirleme sistemleri, yery ü z ü ndeki veya yer y ü zeyinin yak n ndaki noktalar n konumlar n belirlemek i ç in, uzak mesafede veya y ö r ü ngedeki bir cisimden yay lan elektromagnetik dalgalardan faydalanarak geli ştirilmi ş sistemlerdir. Bu tan mlama ç er ç evesinde sistemler; klasik konum belirleme ve navigasyon amac yla kullan labilirler. B ü t ü n uzay konum belirleme sistemleri, uzay teknolojisine paralel olarak 1957’lerden sonra geli ştirilmi ştir. B ü t ü n uydu konum belirleme sistemleri, d ü nya merkezli bir koordinat sistemi i ç inde bir al c n n yer koordinatlar n veya birka ç al c aras ndaki baz vekt ö r ü n ü ö l ç erler.47 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ GPS 48 NAVSTAR - GPS sistemi ABD Savunma Bakanl ğ taraf ndan geli ştirilmi ş uydu konum belirleme sistemidir. Kendisinden ö nce var olan Transit Doppler Sistemindeki gibi GPS klasik ö l ç melerden, yerden uzaya olan ö l ç melere kadar ö l çü m i şlemlerini belirgin bir şekilde de ğ i ştirmi ştir. Klasik ö l ç melerde oldu ğ u gibi noktalar n birbirini g ö rebilirli ğ i ö nemli de ğ ildir. Ayr ca, ö l ç meler her ç e şit hava ko şullar nda, g ü nd ü z ya da gece yap labilir. GPS, Transit sistemin yerini almas n n yan nda, uydular n e şzamanl g ö r ü nebilirlikleri ile uydu g ö zlemlerindeki ba şl ca hata kaynaklar giderilerek uzunluklar hassas olarak daha k sa zamanda ö l çü lebilir. GPS KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ49 KONUM ÖLÇMELER İ KONUM BEL İ RLEME Y Ö NTEMLER İ DGPS • (D İ FERANS İ YEL GPS) RTK • (REAL TIME KINEMATIC)