Saha Raporu Kösrelikkızığı Tepe ve civarının jeolojik açıdan incelenmesi 2 İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER ......................................................................................................................2 Şekiller Dizini ........................................................................................................................2 1. ÖZ ..................................................................................................................................3 2. GİRİŞ .............................................................................................................................3 3. STRATİGRAFİ ..............................................................................................................3 3.1. Karakaya Birimi...........................................................................................................3 3.2. Kumtaşı – Konglamera ................................................................................................4 3.3. Ammonıtıco-Rosso – Marn ..........................................................................................5 3.4. Volkanaklastikler .........................................................................................................5 3.5. Alüvyonlar ...................................................................................................................6 4. FOSİLLER .....................................................................................................................6 4.1. Ammonitler .................................................................................................................6 4.2. Deniz LaLesi ...............................................................................................................6 4.3. Belemnites ...................................................................................................................7 4.4. Bivalvia Fosili..............................................................................................................8 5. SONUÇ ..........................................................................................................................8 6. KAYNAKLAR ...............................................................................................................9 7. EKLER ...........................................................................................................................9 Şekiller Dizini Şekil 1 Ammonit Fosili .........................................................................................................6 Şekil 2 Deniz Lalesi .............................................................................................................7 Şekil 3 Belemnites Fosili .....................................................................................................7 Şekil 4 Bivalvia Fosili ............................................................................................................8 3 1. ÖZ Ankara’nın 20 km kuzeyinde bulunan Kösrelikkızığı Köyünde jeolojik inceleme yapılmıştır. Kösrelikkızığı Köyü ve civarı Ankara’yı oluşturan birçok birimin görülebildiği bir bölgedir. Bu bölgede Karakaya Formasyonuna ait birimler bulunmaktadır. Bunun yanı sıra konglamera, kumtaşı, nodüll kireç taşı, marn birimlerine ve bu birimler içerisindeki fosiller incelenmiştir. Bu çalışma sonrasında, gidilen bölgedeki dokanaklar tespit edilmiş, jeolojik haritaya (EK–1) işlenmiştir. Ayrıca arazide kuzeybatı-güneydoğu eksenli yaklaşık 350 m’lik bir bölümün jeolojik kesiti (EK-2) çıkartılmıştır. 2. GİRİŞ Bu çalışma Kösrelikkızığı Köyü ve civarının jeolojik açıdan incelenmesi, stratigrafik ilişkilerin belirlenmesi ve litostratigrafi birimlerinin sınırlarının çizilmesi, bölgenin jeolojik haritasının ve stratigrafik kesitinin çıkarılması ve sonuçlarının paleocoğrafik açıdan yorumlanması amacıyla yapılmıştır. Çalışma bölgesi Ankara’nın 20 km kuzeyinde bulunan Kösrelikkızığı Köyü ve civarıdır. 3. STRATİGRAFİ 3.1. Karakaya Birimi Karakaya birimi Ankara civarında gözlenen en eski kayaç birimidir. Üst permiyan – üst triyas zaman aralığında yer almaktadır. Karmaşık dört ana “Nap” diliminden biraraya gelmektedir. Yanal ve dikey ilişkileri net görülmemektedir. Genelde çok fazla deforme olmuş, birbirine karışmış, taşınmış klastik kayaçlarla temsil ediliyor. Bu 4 ana nap birimi şunlardır; a) çal birimi b) orhanlar grovağı c) hodul birimi d) nilüfer birimi 4 a) Bunlar içerisinde en önemlisi Çal birimidir. Bu birimde; birçok mega blok, volkanik ve klastiklerin olduğu matriksler vardır. Üst permiyan blokları kayarak gelmiştir. (mermer, spilit, klastik blok) b) Orhanlar grovağı, üst permiyen-üst triyas yaş aralığında çok hızlı çökelmiş kayaç parçaları ve kumtaşı içermektedir. c) Hodul Birimi, makrofauna Noriyen yaşlı, arkozik kumtaşlarından oluşmaktadır. d) Nilüfer birimi, üst permiyen altı-üst triyasın üstüne kadardır. Bazik tüf, volkanik kayaç ve çok fazla klastik içermektedir. Tetis okyanusu körfez şeklinde permiyandan kretase sonuna kadar devam eden çok büyük bir okynustur. Kratese sonunda bu okyanus dağ oluşumu ile kapanıyor ve kuzey , güney olmak üzere 2 kola ayrılıyor. Ankara civarında kuzey koluna ve Karakaya birimine ait kalıntılar bulunmaktadır. Neotesisin kuzey kolu karakaya biriminin üzerine bir diskordansla gelmiş ve transgresif nedeniyle klastikler çökelmiştir. Transgresyon (deniz basması) ile su seviyesinin yükselmesine bağlı olarak tane boyu yukarıya doğru incelmektedir. Üst jura’dan üst krateseye kadar devamlı bir kireç taşı ve sedimanter melanj oluşumundan sonra kuzey yönlü bir dalma ile neotesisin kuzey kolu kaybolmuştur. İzmir – Ankara zonunun üzerinde bulunan karakaya birimi üst permiyanda kuzeyde biryerde açılmış, daha güneyde bir yerde triyasta ise neotesis okyanusu ortaya çıkmıştır. Bu sırada karakaya birimi kapanmış ve kapanan bu okyanusun üzerine neotesisin çökelleri gelmiştir. Bölgemizde Karakaya Kompleksi, yumuşak bir topografya oluşumundadır. Kırıntılı sedimanter kayaçlar gözlenmektedir. Klastikler pekişmiş, hafif metamorfik görünümünde olup, fazla kıvrımlanma göstermektedirler. Burada dere çakıllarına da rastlanmaktadır ve dere sınır olarak kabul edilmiştir. Karakaya kompleksi tabakasız olduğundan tabaka ölçümü alınamamıştır. 3.2. Kumtaşı – Konglamera Jura’nın altı olan liyas – hettenjiniyen yaşlı konglamera birimleri farklı tane boyuna sahip pekişmemiş çakıllardan ve granit parçalarından oluşmuştur. Kil, kiltaşı ve kumtaşı matriksli birim değişik tane boylarında ve farklı yuvarlaklığa sahip çakıl 5 taneleriyle temsil edilir. Tane boylarının çeşitliliği kaynaktan olan uzaklık hakkında kesin bir bilgi vermezken köşeli tanelerin az taşınmış, yuvarlak olanların ise çok fazla taşınmış olduğu söylenebilir. Konglomera biriminden alınan tabaka ölçümlerine göre konumu(K55D/37 0 KB) kuzey doğu yönündedir ve eğimi kuzeybatı yönünde 37 0 ’dir. İki birim arasındaki sınır olarak tanımlanan dokanaklar hakkında tam olarak veri elde edilememiştir. Arazide kumtaşı biriminin devamı görülememektedir. Bu birim onglomera birimlerinin üzerine konkordan olarak gelmiştir ve konglomera birimiyle aynı yaştadır.Kumtaşı biriminin eğimi yaklaşık 75 0 -80 0 civarındadır. Bu birim içerisinde karakayanın parçalarına rastlanmaktadır. 3.3. Ammonıtıco-Rosso – Marn Rengi ile diğer birimlerden çok rahat ayırt edilebilen kırmızı renkli Ammonitiko-Rosso birimleri görülmektedir.Bu birimde bol miktarda mikro ve makro fosil bulunmaktadır. Bu fosiller özellikle bu birimin yaşını belirlemekte kullanılabilir. Alt tarafları sinemuriyen – pliyensbahiyen, üst tarafları tuvarsiyen yaşta olmak üzere birimlerde ammonitlerin yanısıra belemnites, bivalve ve deniz lalesi sapı bulunmaktadır. Kireç taşlarında bulunan ammonitlerden oluşan nodüller ve hakim olan kırmızı renkten dolayı bu birime ammoniticorosso adı verilmiştir. Kırmızı renk demir miktarının çokluğunu göstermiş, bu da buranın sirkülasyonlu bir ortam olduğunu ortaya koymaktadır. Ammonitlerin yoğun olarak göründüğü yerler şelf yamaçlarıdır. Ammonitiko-Rosso biriminin konumu (K60D/43 0 KB) kuzey doğu yönünüde, kuzeybatıya 43 0 eğimlidir. Ayrıca yeşil renkli marnlar ardalanmalı olarak ammoniticorosso birimleri arasına girmiştir. Bu birimlerin altındaki klastiklerin denizel kökenli olduğu düşünülmektedir. 3.4. Volkanaklastikler Yeşil renkli volkanoklastik kayaçlar doger yaşlıdır. Volkanoklastik birim Çöpten Tepesinin üst kısmına kadar devam etmektedir.Bu birimde kırıntılı bir görüntü hakimdir. Altında bulunan ammoniticorosso tabakaları üzerine açılı diskordans şeklinde gelmiştir. Volkanoklastik birimin konumu (K70D/26 0 KB) kuzeydoğu yönünde 26 0 kuzeybatıya eğimlidir. 6 3.5. Alüvyonlar Dere çakılları ve günümüz sedimanlarından oluşan birim kuvaterner yaştadır. Dere ve yol kenarı boyunca gözlenmektedir. 4. FOSİLLER 4.1. Ammonitler Devoniyen-Kretase yaşlıdır. Ammonitlerin kafadan bacaklı, denizel ve nektonik organizmalardır. Su içinde batmamayı sağlayan kabuk yapısına sahiptirler. Ammonitler'in neredeyse Paleozoik ve Mesozoyik dönemlerin her bir katına karşılık gelecek, farklı şekle sahip bir üyesinin bulunması, bu alt sınıfa ait fosillerin, tortul kayaların yaşlandırılmasında rehber (karakteristik) fosil olarak kullanılmalarına neden olmuştur. Şekil 1 Ammonit Fosili 4.2. Deniz LaLesi Deniz lalesi, derisidikenlilerin, C r i n o i d e a sınıfından deniz hayvanıdır. S a çyı l d ı z l a r ı veya d e n i z l e yl a kl a r ı olarak da anılırlar. Vücutları bir sap ile buna bağlı kollardan yapılmış bir çiçeği andırır. Kadehe benzeyen taç kısmındaki kollar beşli bir yapı gösterir. Hayvanın vücut yapısı laleye benzediğinden bu ad ile anılır. Denizlalelerinin sapsız olanları bir yere tutunmadan kas bağlantılı kollarıyla serbest olarak yüzerler. Saplılar, saplarıyla bir yere bağlı olarak yaşarlar. Sapın kaide kısmı genişlemiş veya kök şeklindedir. Sap uzunluğu 65 cm kadar olanları vardır. Su kanalları sistemindeki tüp ayaklar harekette değil, solunumda kullanılır. 7 Besinleri, küçük plankton organizmaları veya organik artıklardır. Bunlar hareketli kollarıyla yakalanarak taç bölgesinde bulunan ağıza aktarılır. İskeletleri iğnesiz kalkerli plaklardan meydana gelir. Sarı, kırmızı yeşil, beyaz gibi renkleri olup, toplu yaşarlar. Deniz dibi çiçeklerini andırırlar. Sığ yerlerden 250 metre derinliklere kadar bulunabilirler. Kopan parçalarını yenileme kabiliyetleri yüksektir. En çok paleozoik devrinde gelişen denizlalelerinin bugün 800 kadar yaşayan türü bilinmektedir. Şekil 2 Deniz Lalesi 4.3. Belemnites Mermi şeklinde görülürler. Bugünkü mürekkep balığının ataları sayılırlar. Nektonik organizmalardır. Cephalopoda sınıfının mollusuca şubesine aittir. Jura yaşlıdırlar. Şekil 3 Belemnites Fosili 8 4.4. Bivalvia Fosili Sığ, neritik, karbonatça zengin ortamlarda, okyanus ve denizlerde bol miktarda bulunurlar. Bugünkü midyelerin ataları olarak tanınırlar. Ortam koşullarına daha az duyarlıdırlar. Oksijeni bol suları severler. Ordaviciandan itibaren ara gruplar ortaya çıkmaktadır. Şekil 4 Bivalvia Fosili 5. SONUÇ Yapılan jeolojik araştırmalar sonucu bölgenin jeolojik haritası (EK-1) çıkartılmıştır. Çizilen jeolojik kesitle de (EK-2) birimler gösterilmiştir. Bulunan fosiller incelenmiştir. Bu fosillerin yardımıyla bölgedeki birimlerin yaşları ve oluşum ortamları hakkında yorum yapılmıştır. Bu inceleme sonucunda bölgemizin denizel çökellerden oluştuğu söylenebilir. Gene bu inceleme sırasında birimlerin istiflenmesine bakılarak bölgede transgresyon olduğu söylenebilir. 9 6. KAYNAKLAR ? tr.wikipedia.org/wiki/Deniz_lalesi ? www.istanbul.edu.tr/jeok/dergi19.html ? www.paleodirect.com ? www.nhm.uio.no/palmus/palvenn/b_meeting/2004spitsbergen/fossiler.htm ? İTÜ Dergisi Şubat 2004,Edremit körfezi kuzeyinde paleotetis birimlerinin jeolojisi, Cilt 3, Sayı 1, 67-79, İstanbul 7. EKLER EK-1 JEOLOJİK HARİTA EK-2 JEOLOJİK KESİT