Mineraloji Kristallerde Müşterek Büyümeler KRİSTALLERDE MÜŞTEREK BÜYÜMELER Kristallerde izlenen müşterek büyümeler iki gruba ayrılır. 1. Aynı tip kristallerin müşterek büyümeleri - Paralel büyümeler - İkiz büyümeler 2. Farklı tip kristallerin müşterek büyümeleri- İkiz büyümeler - Oluşumlarına göre ikizler --- B a sı n ç/k a y m a i k i zl eri --- B üy üm e i k i zl eri --- Değ i şi m i k i zl eri - Dış görünüşlerine göre ikizler --- T em a s/y a p ı şı k /d ok a n a k /k on t a k t /d i rsek --- Gi ri k /p en et ra sy on -Simetri unsurlarına göre ikizler --- Di k i k i zl er --- P a ra l el i k i zl er --- Ka rm a şı k i k i zl er KRİSTALLERDE MÜŞTEREK BÜYÜMELERAynı tip kristallerin müşterek büyümeleri • Paralel büyümeler T ek t ek ol uşm uş m i n er a l l ere d oğ a d a en d er ra st l a n ı l m a k t a d ı r . Mi n era l l er g en el l i k l e sa y ı s ı z k ri st a l t op l ul uk l a rı h a l i n d e t eşek k ül ed er . Zi ra çözel t i l erd en b i r t ek k ri st a l a y rı şm a m a k t a , y a n y a n a b i r çok k ri st a l a y n ı a n d a ol uşa ra k b era b er b üy üm ek t ed i r . Kri st a l l eri n b öy l e m üşt erek b üy ü m el eri y a g el i şi g ü zel b i r şek i l d e vey a b el i rl i b i r g eom et ri k p re n si p l erl e m un t a za m b i r şek i l d e ol m a k t a d ı r . Gel i şi g üzel m üşt erek b ü y üm üş k ri st a l b i rey l eri n i n y üzey , k en a r ve k öşel eri a ra sı n d a h erh a n g i b i r g e om et ri k i l i şk i y ok t ur . On un i çi n b un l a r k ri st a l g eom et ri d e h erh a n g i b i r ön e m e sa h i p d e ğ i l l erd i r . B u a ra d a öy l e m üşt erek b üy ü m el er va rd ı r k i b un l a r d a y üzey , k e n a rl a r v e si m et ri un surl a rı i rb i rl eri n e p a r a l el k on u m l ud ur . İ şt e b u t i p m üşt erek b ü y üm el ere p a ra l el b üy üm el ere d en i r . Ör neğ i n, kuvars, ortoklas, barit vb. Şekilde yan yana büyümelerle meydana gelen barit-kristal demeti görülmektedir.İkiz Büyümeler M ü ş t e r e k b ü y ü me l e r d e n k r i s t a l g e o me t r i d e e n ö n e ml i s i i k i z k r i s t a l l e r d i r . B u n l a r b i r ç o k k r i s t a l i ç i n k a r a k t e r i s t i k o l u p , o n l a r ı n t a n ı n ma s ı i ç i n ö n e ml i d i r . İ k i z k r i s t a l l e r a y n ı c i n s k r i s t a l b i r e y i n i n e k b i r s i me t r i g ö r e mü ş t e r e k b ü y ü m e l e r i i l e me y d a n a g e l me k t e d i r . E k s i me t r i u n s u r u n u n d u r u mu h e r i k i k r i s t a l b i r e y i n i n r a s y o n a l i t e k a n u n u n a u y a r . B u e k s i me t r i u n s u r u n a i k i z u n s u r u d a d e n i r . İ k i z u n s u r u m o r f o l o j i k b i r y ü z e y ( i k i z d ü z l e mi ) v e y a b i r e k s e n ( i k i z e k s e n i ) o l a b i l i r . Şekilde kırlangıç kuyruğu şeklinde jips temas ikizi görülmektedir.İkizlerin Sınıflandırılması İ k iz l e r o lu ş u mla r ın a g ö r e , d ış g ö r ü n ü ş le r in e v e s ime t r i u n s u r la r ın a g ö r e s ın ıf la n d ır ıla b ilir le r .Oluşumlarına göre ikiz türleri İ kizler oluşumlarına göre üç ayrı gr uba ayrılır. Basınç/kayma ikizleri, büyüme ikizleri ve değişim ikizleri . Basınç/kayma ikizleri: Bu tip ikizler mekanik etkilerle meydana gelmektedir . Bir kristale bir kuvvet çifti uygulan dığında, bazı atom düzlemleri birbiri üzerinden kayıp ilk durumlarına eşdeğerli yeni bir durum kaza nabilir . Kaymanın m iktarı fazla olduğunda kayan atom düzlemleri ilk durumlarına eş değerli pozisyonlara ulaşamazla r . İ şte bu suretle basınç ikizleri me ydana gelir. Örneğin, kalsit kristali .Büyüme ikizleri: Bir kristalin, atom veya moleküllerin krist al yapısına (haci m kafesine) katılması ve belirli simetri kurallarına göre dizilmesi ile büyüdü ğü bil i nmektedir . Bir yapıtaşı kristal yapısına geçerken enerji itibarı ile birbirine eş durumlu yerler kal abilir . Yapıtaşlarının bu yaklaşık, farklı farklı enerjilerden büyüğüne k arşılık gelen yerleri işgal etmesi y le meydana gelen a tom düzlemi, kristal içinde bir t ür kesiklik meydana getirir. Bu anormal atomlar t a m kara rlı bir durum kazanamad an yeni bir atom düzlemi ile örtülebilir. B öylece bir ikiz meydana gelirki, buna büyüme ikizi denir. Oluşumlarına göre ikiz türleriBüyüme ikizleri: Meriedri ikizleri Yaklaşık meriedri ikizleri Yüksek sayılı meriedri ikizleri Yüksek sayılı yaklaşık meriedri ikizleriDeğişim ikizleri: Bu tip ikizler daha çok polimorfik kristal değişmeleri nde meydana gel mektedir . Bir yüksek sıcaklık kristali soğurken belirli bir sıcaklıkta kararlı durmunu yitirir ve kristalogra fik değişmeye uğrayarak düşük sı caklıkta kararlı ola n yeni bir yapı kazanır . Yüksek sıcaklık kri stalinde mevcut si metri derecesi daha yüksektir. Yani yüksek sıcaklı k kristalinden düşük sıcaklık krist aline geçişte bazı si metri unsurları kaybolur. İ şte bu n edenlerle değişim ikizleri meydana gelir.Dış Görünüşlerine göre İkiz Türleri İkiz bireylerinin birbirlerine göre durumları göz önüne alınarak bu tip ikizler; temas (yapışık/kontakt/dokanak) ve girik (penetrasyon) ikizleri olmak üzere iki gruba ayrılır. • Temas ikizleri: İkiz bireyleri bir düzlem boyunca birbirleriyle yapışmışlardır. • Girik İkizler: İkiz bireyleri birbirlerinin içine girmişlerdir. Feldispat-ikizi ve stauralit ikizi gibi.Simetri unsurlarına göre ikiz türleri B u t ü r ik iz l e r d ik , p a r a l e l v e k a r ma ş ı k ik iz le r o lma k ü z e r e 3 e a y r ılma k t a d ır. Dik ikizler: İ k iz e k s e n i k r is t a lin mu h t e m e l b ir y ü z e y in e d ik o l u p , i k iz d ü z l e mi a y n ı z a ma n d a b ir l e ş i m d ü z e y id ir . B u t ip ik iz e s p in e l - i k iz i ö r n e k v e r il e b ilir . F e l d i s p a t l a r d a g ö r ü le n a lb it ik iz i v e r ile b ilir .Paralel İkizler: İ k iz e k s e n i b ir k r is t a l k e n a r ın a p a r a l e l o l u p b ir l e ş im y ü z e y i iç i n d e b u lu n u r . K a r l s b a d k a n u n u n a g ö r e ik iz le n me g ö s t e r e n f e ld is p a t ik iz i . Simetri unsurlarına göre ikiz türleriKarmaşık İkizler: B u t ü r ik iz l e r e min e r a ll e r d e e n d e r o la r a k r a s t la n ma k t a d ır . T ip i k ö r n e k l e r i is e f e ld i s p a t l a r d a iz le n me k t e d ir . Simetri unsurlarına göre ikiz türleriİkiden fazla kristalde aynı zamanda müşterek büyümelerde meydana gelebilmektedir. Bu durumda üçüzlenme, dördüzlenme veya çokuzlanma ifadeleri kullanılır.• İ k iz d ü z le mi d e ğ iş me k s iz in b ir ç o k t e k s a y ılı v e ç if t s a y ılı k r i s t a l b ir e y l e r in in k e n d i a r a la r ın d a p a r a le l y a n y a n a s ır a l a n m a s ı il e t e k r a r la n ma ik iz le r i o lu ş u r . • H e r h a n g i b ir t e k r a r la n m a i k iz i ç o k f a z la k r i s t a l b ir e y in d e n o lu ş m u ş s a b u mü ş t e r e k b ü y ü me y e p o lis e n t e t ik ik iz d e n ir . Ö r n e ğ in p l a jiy o k l a z min e r a lin d e g ö r ü le n p o lis e n t e t ik ik iz le r .Farklı tip kristallerin müşterek büyümeleri F a r k lı t ip t e k i k r is t a ll e r a r a s ın d a d a z a ma n z a ma n d ü z g ü n mü ş t e r e k b ü y ü m e l e r e r a s t la n ır . F a k a t b u t ip mü ş t e r e k b ü y ü m e l e r y a ln ız k r is t a l iç y a p ıl a r ı v e k im y a s a l b ir l e ş m e t i p l e r i a y n ı v e y a b e n z e r k r is t a lle r a r a s ın d a s ö z k o n u s u d u r . Örneğin; ç in k o b l e n d (Z n S ) il e k a l k o p ir it (C u F e S 2 ) ; S t a n n in ile k a l k o p ir it ; ma g n e t it v e ilm e n it a r a s ın d a k i mü ş t e r e k b ü y ü m e lr o ld u k ç a y a y g ın d ır .