Genel Kristallerdeki Müşterek Büyümeler 11. KRİSTALLERDEKİ MÜŞTEREK BÜYÜMELER 11. KRİSTALLERDEKİ MÜŞTEREK BÜYÜMELER > > I. Aynı tip kristallerin müşterek büyümeleri I. Aynı tip kristallerin müşterek büyümeleri > > 1. Paralel büyümeler 1. Paralel büyümeler > > 2. İkiz büyümeler 2. İkiz büyümeler > > a. Oluşumlarına göre ikizler a. Oluşumlarına göre ikizler > > i. Basınç/Kayma ikizleri i. Basınç/Kayma ikizleri > > ii. Büyüme ikizleri ii. Büyüme ikizleri > > iii. Değişim ikizleri iii. Değişim ikizleri > > b. Dış görünüşlerine göre ikizler b. Dış görünüşlerine göre ikizler > > i. i. Temas/Yapışık/Dokanak/Kontakt/Dirsek Temas/Yapışık/Dokanak/Kontakt/Dirsek > > ii. Girik/Penetrasyon ii. Girik/Penetrasyon > > c. Simetri unsurlarına göre ikizler c. Simetri unsurlarına göre ikizler > > i. Dik ikizler i. Dik ikizler > > ii. Paralel ikizler ii. Paralel ikizler > > iii. Karmaşık ikizler iii. Karmaşık ikizler > > II. Farklı tip kristallerin müşterek büyümeleri II. Farklı tip kristallerin müşterek büyümeleri> > 11.1. Aynı Tip Kristallerin Müşterek Büyümeleri 11.1. Aynı Tip Kristallerin Müşterek Büyümeleri > > 11.1.1. Paralel Büyümeler 11.1.1. Paralel Büyümeler Kristallerin müşterek büyümeleri ya gelişigüzel bir şekilde Kristallerin müşterek büyümeleri ya gelişigüzel bir şekilde veya belirli geometrik ilkelerle muntazam bir şekilde veya belirli geometrik ilkelerle muntazam bir şekilde olmaktadır. Gelişigüzel müşterek büyümüş kristal olmaktadır. Gelişigüzel müşterek büyümüş kristal bireylerinin yüzey, kenar ve köşeleri arasında herhangi bir bireylerinin yüzey, kenar ve köşeleri arasında herhangi bir geometrik ilişki yoktur. Onun için bunlar kristal geometride geometrik ilişki yoktur. Onun için bunlar kristal geometride herhangi bir öneme sahip değildir. Paralel büyümelerde herhangi bir öneme sahip değildir. Paralel büyümelerde yüzeyler, kenarlar ve simetri unsurları birbirine paralel yüzeyler, kenarlar ve simetri unsurları birbirine paralel konumludur. konumludur. > > 11.2. İkiz Büyümeler 11.2. İkiz Büyümeler > > İkiz kristaller İkiz kristaller iki aynı cins kristal bireyinin ek bir simetri iki aynı cins kristal bireyinin ek bir simetri unsuruna göre müşterek büyümeleri ile meydana gelmiş unsuruna göre müşterek büyümeleri ile meydana gelmiş oluşumlardır. Ek simetri unsurunun durumu her iki kristal oluşumlardır. Ek simetri unsurunun durumu her iki kristal bireyinin rasyonalite kanununa uyar. Bu ek simetri unsuruna bireyinin rasyonalite kanununa uyar. Bu ek simetri unsuruna ikiz unsuru ikiz unsuru ismi de verilebilir. İkiz unsuru morfolojik bir ismi de verilebilir. İkiz unsuru morfolojik bir yüzey yüzey ( (ikiz düzlemi ikiz düzlemi) ) veya bir eksen veya bir eksen ( (ikiz ekseni ikiz ekseni) ) olabilir. olabilir. > > İkiz kristallerin ikiz düzlemi veya ikiz ekseni indisleri ile ifade İkiz kristallerin ikiz düzlemi veya ikiz ekseni indisleri ile ifade edilmesine edilmesine ikiz yasası ikiz yasası denir. İkiz kristallerde ikiz kanunu ya denir. İkiz kristallerde ikiz kanunu ya ikiz düzlemi indisleri veya ikiz ekseni indisleri ile ifade edilir. ikiz düzlemi indisleri veya ikiz ekseni indisleri ile ifade edilir. İkiz düzlemi genellikle kristalin bir atom düzlemidir. Bunun İkiz düzlemi genellikle kristalin bir atom düzlemidir. Bunun haricinde ikiz bireylerinin birbirlerine yapıştığı haricinde ikiz bireylerinin birbirlerine yapıştığı birleşim birleşim yüzeyi yüzeyi vardır. vardır. > > 11.1.3. İkizlerin Sınıflandırılması 11.1.3. İkizlerin Sınıflandırılması > > İkizler; oluşumlarına, dış görünüşlerine ve simetri unsurlarına göre İkizler; oluşumlarına, dış görünüşlerine ve simetri unsurlarına göre sınıflandırılabilirler. sınıflandırılabilirler. > > 11.1.3.1. Oluşumlarına Göre İkiz Türleri 11.1.3.1. Oluşumlarına Göre İkiz Türleri > > İkizler oluşumlarına göre üç ayrı gruba ayrılır: Basınç/Kayma ikizleri, İkizler oluşumlarına göre üç ayrı gruba ayrılır: Basınç/Kayma ikizleri, büyüme ikizleri ve değişim ikizleri. büyüme ikizleri ve değişim ikizleri. > > Basınç/Kayma ikizleri : Basınç/Kayma ikizleri : Bu tip Bu tip ikizler mekanik etkilerle meydana ikizler mekanik etkilerle meydana gelir. Bir kristale bir kuvvet çifti gelir. Bir kristale bir kuvvet çifti uygulandığında, bazı atom uygulandığında, bazı atom düzlemleri birbiri üzerinden kayıp düzlemleri birbiri üzerinden kayıp ilk durumlarına eşdeğerli yeni bir ilk durumlarına eşdeğerli yeni bir durum kazanabilir. Kaymanın durum kazanabilir. Kaymanın miktarı fazla olduğunda kayan miktarı fazla olduğunda kayan atom düzlemleri ilk durumlarına atom düzlemleri ilk durumlarına eşdeğerli pozisyonlara ulaşamazlar. eşdeğerli pozisyonlara ulaşamazlar. İşte bu suretle basınç ikizleri İşte bu suretle basınç ikizleri meydana gelir. meydana gelir. > > Büyüme ikizleri : Büyüme ikizleri : > > Bir kristalin, atom veya moleküllerin kristal yapısına (hacim Bir kristalin, atom veya moleküllerin kristal yapısına (hacim kafesine) katılması ve belirli simetri kurallarına göre kafesine) katılması ve belirli simetri kurallarına göre dizilmesiyle büyüdüğü bilinmektedir. Bir yapıtaşı kristal dizilmesiyle büyüdüğü bilinmektedir. Bir yapıtaşı kristal yapısına geçerken enerji itibarıyla birbirine eş durumlu yerler yapısına geçerken enerji itibarıyla birbirine eş durumlu yerler karşısında kalabilir. Yapıtaşlarının bu yaklaşık, fakat farklı karşısında kalabilir. Yapıtaşlarının bu yaklaşık, fakat farklı enerjilerden büyüğüne karşılık gelen yerleri işgal etmesiyle enerjilerden büyüğüne karşılık gelen yerleri işgal etmesiyle meydana gelen atom düzlemi, kristal içinde bir tür kesiklik meydana gelen atom düzlemi, kristal içinde bir tür kesiklik meydana getirir. Zira bu anormal atomlar tam kararlı bir meydana getirir. Zira bu anormal atomlar tam kararlı bir durum kazanamadan yeni bir atom düzlemi ile örtülebilirler. durum kazanamadan yeni bir atom düzlemi ile örtülebilirler. Böylece bir ikiz meydana gelir ki, buna büyüme ikizi denir. Böylece bir ikiz meydana gelir ki, buna büyüme ikizi denir. > > Büyüme ikizlerini de atom yapıları bakımından kendi aralarında Büyüme ikizlerini de atom yapıları bakımından kendi aralarında sınıflandırmak mümkündür. Bunlar meriedri ikizleri, yaklaşık sınıflandırmak mümkündür. Bunlar meriedri ikizleri, yaklaşık meriedri ikizleri, yüksek sayılı meriedri ikizleri ve yüksek sayılı meriedri ikizleri, yüksek sayılı meriedri ikizleri ve yüksek sayılı yaklaşık meriedri ikizleridir. yaklaşık meriedri ikizleridir.> > Değişim ikizleri: Değişim ikizleri: > > Bu tip ikizler daha çok polimorfik kristal değişmelerinde Bu tip ikizler daha çok polimorfik kristal değişmelerinde meydana gelir. Bir yüksek sıcaklık kristali soğurken belirli meydana gelir. Bir yüksek sıcaklık kristali soğurken belirli bir sıcaklıkta kararlı durumunu yitirir ve kristalografik bir sıcaklıkta kararlı durumunu yitirir ve kristalografik değişmeye uğrayarak düşük sıcaklıkta kararlı olan yeni bir değişmeye uğrayarak düşük sıcaklıkta kararlı olan yeni bir yapı kazanır. Yüksek sıcaklık kristalinde mevcut olan simetri yapı kazanır. Yüksek sıcaklık kristalinde mevcut olan simetri derecesi daha yüksektir. Yani yüksek sıcaklık kristalinden derecesi daha yüksektir. Yani yüksek sıcaklık kristalinden alçak sıcaklık kristaline geçişte, bazı simetri unsuru alçak sıcaklık kristaline geçişte, bazı simetri unsuru kaybolur. İşte bu nedenlerle değişim ikizleri ismi verilen kaybolur. İşte bu nedenlerle değişim ikizleri ismi verilen ikizler meydana gelir. ikizler meydana gelir. > > Bir çok mimetik veya psöydosimetrik çokuzlanmalar bu Bir çok mimetik veya psöydosimetrik çokuzlanmalar bu şekilde oluşmuşlardır. Örneğin lösit normal sıcaklıklarda şekilde oluşmuşlardır. Örneğin lösit normal sıcaklıklarda morfolojik olarak deltoidikozitetraeder kristal şekline morfolojik olarak deltoidikozitetraeder kristal şekline sahiptir. Fakat aynı zamanda tetragonal ikiz sahiptir. Fakat aynı zamanda tetragonal ikiz- -lamelleri ile lamelleri ile sarılmıştır. Kristal 620 kadar ısıtılacak olursa, ikiz sarılmıştır. Kristal 620 kadar ısıtılacak olursa, ikiz- -lamelleri lamelleri kaybolur ve gerçek kübik kaybolur ve gerçek kübik- -holoedri karekteri kazanır ( holoedri karekteri kazanır (- -lösit). lösit). Soğutulacak olursa, tekrar ikiz Soğutulacak olursa, tekrar ikiz- -lamelleri teşekkül ederek lamelleri teşekkül ederek - - lösite dönüşür. lösite dönüşür.> > 11.1.3.2. Dış Görünüşlerine Göre İkiz Türleri 11.1.3.2. Dış Görünüşlerine Göre İkiz Türleri > > İkiz bireylerinin birbirlerine göre durumları göz önüne alınarak İkiz bireylerinin birbirlerine göre durumları göz önüne alınarak bu tip ikizler; temas (yapışık / kontakt / dokanak) ve girik bu tip ikizler; temas (yapışık / kontakt / dokanak) ve girik (penetrasyon) ikizleri olmak üzere iki gruba ayrılır. (penetrasyon) ikizleri olmak üzere iki gruba ayrılır. > > Temas ikizleri: Temas ikizleri: İkiz bireyleri bir düzlem boyunca birbirleriyle İkiz bireyleri bir düzlem boyunca birbirleriyle yapışmışlardır (Şekil 132b). Burada birleşim yüzeyi aynı yapışmışlardır (Şekil 132b). Burada birleşim yüzeyi aynı zamanda ikiz düzlemidir. İkiz kanunu, ikiz düzlemi ile belirir. zamanda ikiz düzlemidir. İkiz kanunu, ikiz düzlemi ile belirir. > > Girik ikizleri: Girik ikizleri: İkiz bireyleri birbirlerinin içine girmişlerdir. İkiz bireyleri birbirlerinin içine girmişlerdir. Bunlarda birleşim yüzeyi bir düzlem olabildiği gibi, düzensiz Bunlarda birleşim yüzeyi bir düzlem olabildiği gibi, düzensiz bir şekilde de olabilir. Örneğin Şekil 133a da görülen bir şekilde de olabilir. Örneğin Şekil 133a da görülen Dauphineer tipi kuvars Dauphineer tipi kuvars- -ikizinde birleşim yüzeyi düzgün ikizinde birleşim yüzeyi düzgün değildir. Buna karşılık Şekil 133b de görülen Brazilya tipi değildir. Buna karşılık Şekil 133b de görülen Brazilya tipi kuvars kuvars- -ikizinde ise birleşim yüzeyi (1120) düzlemidir. İkiz ikizinde ise birleşim yüzeyi (1120) düzlemidir. İkiz kanunu , ikiz ekseni ile saptanır. kanunu , ikiz ekseni ile saptanır.> > 11.1.3.3. Simetri Unsurlarına Göre İkiz Türleri 11.1.3.3. Simetri Unsurlarına Göre İkiz Türleri > > Bu tür ikizleri dik, paralel ve karmaşık ikizler olmak üzere Bu tür ikizleri dik, paralel ve karmaşık ikizler olmak üzere üç ayrı grupta toplamak mümkündür. üç ayrı grupta toplamak mümkündür. > > Dik ikizler: Dik ikizler: İkiz ekseni kristalin muhtemel bir yüzeyine dik İkiz ekseni kristalin muhtemel bir yüzeyine dik olup, ikiz düzlemi aynı zamanda birleşim yüzeyidir. olup, ikiz düzlemi aynı zamanda birleşim yüzeyidir. > > Paralel ikizler: Paralel ikizler: İkiz ekseni bir kristal kenarına paralel İkiz ekseni bir kristal kenarına paralel olup, birleşim yüzeyi içinde bulunur. olup, birleşim yüzeyi içinde bulunur. > > Karmaşık ikizler: Karmaşık ikizler: Bu tür ikizlere minerallerde ender Bu tür ikizlere minerallerde ender olarak rastlanır. Tipik örnekleri feldispatlarda izlenmektedir. olarak rastlanır. Tipik örnekleri feldispatlarda izlenmektedir. > > İkiden fazla kristalde aynı zamanda müşterek büyümeler de İkiden fazla kristalde aynı zamanda müşterek büyümeler de meydana gelebilir. Bu durumda meydana gelebilir. Bu durumda üçüzlenme üçüzlenme, , dördüzlenme dördüzlenme ve genel bir ifade ile ve genel bir ifade ile çokuzlanma çokuzlanma 'dan söz edilir. 'dan söz edilir. > > Aynı tip bir çok kristal aynı ikiz kanununa göre yanyana Aynı tip bir çok kristal aynı ikiz kanununa göre yanyana müşterek büyümüş ise ve aralarındaki ikiz düzlemleri eş müşterek büyümüş ise ve aralarındaki ikiz düzlemleri eş değerli olmasına rağmen birbirine paralel değilse, bu tip değerli olmasına rağmen birbirine paralel değilse, bu tip müşterek büyümelere müşterek büyümelere dönük / çevrimsel / siklik dönük / çevrimsel / siklik çokuzlanma çokuzlanma denir. Bunlarda, Şekil 143 de görülen aragonit denir. Bunlarda, Şekil 143 de görülen aragonit üçüzlenmesinde olduğu gibi, kristal bireyleri birbirlerine göre üçüzlenmesinde olduğu gibi, kristal bireyleri birbirlerine göre dönmüş durumdadır ve birleşim düzlemleri birbirine paralel dönmüş durumdadır ve birleşim düzlemleri birbirine paralel değildir. değildir. > > İkiz düzlemi değişmeksizin, bir çok tek sayılı ve çift sayılı İkiz düzlemi değişmeksizin, bir çok tek sayılı ve çift sayılı kristal bireylerinin kendi aralarında paralel yan yana kristal bireylerinin kendi aralarında paralel yan yana sıralanması ile sıralanması ile tekrarlama ikizleri tekrarlama ikizleri denilen müşterek denilen müşterek büyümeler meydana gelir. Burada tek sayılı (1, 3, 5,...) kristal büyümeler meydana gelir. Burada tek sayılı (1, 3, 5,...) kristal bireyleri, çift sayılı (2, 4, 6,...) kristal bireylerine göre ikiz bireyleri, çift sayılı (2, 4, 6,...) kristal bireylerine göre ikiz durumunda bulunmaktadır. Şekil 144a da böyle (1 durumunda bulunmaktadır. Şekil 144a da böyle (1- -10)'e göre 10)'e göre bir aragonit tekrarlama ikizi ve Şekil 144b 'de ise bunun c bir aragonit tekrarlama ikizi ve Şekil 144b 'de ise bunun c- - eksenine dik kesiti görülmektedir. Bu ikizlerde ikiz düzlemleri eksenine dik kesiti görülmektedir. Bu ikizlerde ikiz düzlemleri paraleldir. paraleldir.> > Herhangi bir tekrarlama ikizi çok fazla kristal bireyinden Herhangi bir tekrarlama ikizi çok fazla kristal bireyinden oluşmuşsa, bu müşterek büyümeye oluşmuşsa, bu müşterek büyümeye polisentetik ikiz polisentetik ikiz denir. denir. Örneğin, plajiyoklazlarda albit veya periklin kanununa göre bu Örneğin, plajiyoklazlarda albit veya periklin kanununa göre bu tip polisentetik ikizler çok yaygındır ve onların mikroskobik tip polisentetik ikizler çok yaygındır ve onların mikroskobik tanınmasında önemli rol oynar (Şekil 145). Polisentetik ikiz tanınmasında önemli rol oynar (Şekil 145). Polisentetik ikiz bireylerinin yüzeyleri genellikle düzgün değildir. Dolayısıyla bireylerinin yüzeyleri genellikle düzgün değildir. Dolayısıyla birleşim yüzeylerine veya ikiz düzlemlerine rastlayan yerlerde birleşim yüzeylerine veya ikiz düzlemlerine rastlayan yerlerde hemen hemen daima ikiz hemen hemen daima ikiz- -çizgilerine rastlanır. çizgilerine rastlanır. > > Bir çok ikiz bireyinin yan yana dizilmesiyle tüm kristal şeklin Bir çok ikiz bireyinin yan yana dizilmesiyle tüm kristal şeklin simetrisi yükselir, hatta yüksek simetrili bir kristal sisteminin simetrisi yükselir, hatta yüksek simetrili bir kristal sisteminin simetrisi doğabilir. İşte bu olaya simetrisi doğabilir. İşte bu olaya mimesi mimesi, bu tip kristallere ise , bu tip kristallere ise mimetik kristaller mimetik kristaller denir. Örneğin krizoberil, kordiyerit, denir. Örneğin krizoberil, kordiyerit, kalkosin ve saflorit gibi bir çok ortorombik kristal, ikizlenmeler kalkosin ve saflorit gibi bir çok ortorombik kristal, ikizlenmeler nedeniyle hekzagonal psöydosimetri kazanırlar. Keza, nedeniyle hekzagonal psöydosimetri kazanırlar. Keza, deltoidikozitetraeder görünüşünde olan lösit tetragonal deltoidikozitetraeder görünüşünde olan lösit tetragonal lamellerle çevrilir. lamellerle çevrilir. > > 11.2. Farklı Tip Kristallerin Müşterek Büyümeleri 11.2. Farklı Tip Kristallerin Müşterek Büyümeleri > > Farklı tipteki kristaller arasında da zaman zaman düzgün müşterek Farklı tipteki kristaller arasında da zaman zaman düzgün müşterek büyümelere rastlanır. Fakat bu tip müşterek büyümeler yalnız kristal büyümelere rastlanır. Fakat bu tip müşterek büyümeler yalnız kristal iç yapıları ve kimyasal birleşme tipleri aynı veya benzer kristaller iç yapıları ve kimyasal birleşme tipleri aynı veya benzer kristaller arasında söz konusudur. Örneğin çinkoblend (ZnS) ile kalkopirit arasında söz konusudur. Örneğin çinkoblend (ZnS) ile kalkopirit (CuFeS2); çinkoblend ile stannin (Cu2FeSnS4); stannin ile kalkopirit; (CuFeS2); çinkoblend ile stannin (Cu2FeSnS4); stannin ile kalkopirit; magnetit (Fe3O4) ile ilmenit (FeTiO3); magnetit ile hematit (Fe2O3) magnetit (Fe3O4) ile ilmenit (FeTiO3); magnetit ile hematit (Fe2O3) arasında müşterek büyümeler oldukça yaygındır. Ayrıca kalsit ile arasında müşterek büyümeler oldukça yaygındır. Ayrıca kalsit ile dolomit; disten ile staurolit (Şekil 150); hematit ile rutil (Şekil 151); dolomit; disten ile staurolit (Şekil 150); hematit ile rutil (Şekil 151); ojit ile hornblend; albit ile ortoklas (Şekil 152) zaman zaman ojit ile hornblend; albit ile ortoklas (Şekil 152) zaman zaman müşterek büyümeler gösterir. Şekil 153 'de ortoklas (110) müşterek büyümeler gösterir. Şekil 153 'de ortoklas (110) yüzeylerine oriyente olmuş albit kristalcikleri görülmektedir. yüzeylerine oriyente olmuş albit kristalcikleri görülmektedir. > > Farklı kristallerin müşterek büyümelerine Farklı kristallerin müşterek büyümelerine epitaksi epitaksi ismi verilen ismi verilen büyümeler de örnek olarak gösterilebilir. büyümeler de örnek olarak gösterilebilir.