Genel Kristalografi • • Mineraller; Mineraller; kayaçları olu şturan kayaçları olu şturan • • Mineraller; Mineraller; kayaçları olu şturan kayaçları olu şturan, , ekonomi ekonomi ve ve sa ğlık sa ğlık açısından açısından ğ ğ ç ç önemli maddelerdir. önemli maddelerdir. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 1Mineraloji Mineraloji • Mineral, belirli bir kimyasal bile şime ve Mineral, belirli bir kimyasal bile şime ve belirli bir kristal yapısına sahip do ğal, ço ğunlukla inorganik homojen katı ço ğunlukla inorganik homojen katı maddedir. Ametist (Güney Afrika) Ametist (Güney Afrika) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 2Mineraloji kimyasal bile şim Mineraloji – kimyasal bile şim Ki l bilih i • Kimyasal bile şime sahip olmayı; nasıl ki bir kek yapılırken un, şeker, ya ğ vb. farklı maddeler vb. farklı maddeler birle ştiriliyorsa mineral olu şumları da aynı olu şumları da aynı şekilde çe şitli kimyasal maddelerin bir araya gelmesiyle olu şur. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM gelmesiyle olu şur. 3Mineraloji – kimyasal bile şim Mineraloji kimyasal bile şim Kuvars (SiO 2 ) gibi bazı ( 2 ) g mineraller çok az bile şene sahip olmasına ra ğmen li [(N C )(Li M Al) turmalin [(Na, Ca)(Li, Mg, Al) (Al, Fe 3+ ,M n 3+ )6 ( B O 3 ) 3 (Si O ) (OH) ] gibi kompleks (Si 6 O 18 ) (OH) 4 ] gibi kompleks bile şeni olanlar da vardır. Bu bile şenler mineralleri ayırmada kullanılan renk, yo ğunluk, fiziksel ve optik özelliklerin olu şmasında etkin rol oynarlar. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 4Çokluk sırasına göre yerkabu ğunun yapısında en çok yer g y ğ yp y alanelementlerinbulunmaoranları. Element A ğırlık Yüzdesi Element A ğırlık Yüzdesi Element A ğırlık Yüzdesi Element A ğırlık Yüzdesi O 49.50 Cl 0.19 Si 2530 P 012 Si 25.30 P 0.12 Al 7.50 Mn 0.09 Fe 508 C 008 Fe 5.08 C 0.08 Ca 3.39 S 0.06 Na 263 Ba 004 Na 2.63 Ba 0.04 K 2.40 Ni 0.018 Mg 193 Zn 0017 Mg 1.93 Zn 0.017 H 0.87 Cu 0.010 Ti 063 Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM Ti 0.63 5Mineraloji kristal yapı Mineraloji – kristal yapı • Kristal yapısı bir mineraldeki atomların düzeni üç boyutlu olarak dizilimi ve düzeni, üç boyutlu olarak dizilimi ve tekrarlanması anlamına gelir. • Bazı camsı minerallerin ise belirli bir atom Bazı camsı minerallerin ise belirli bir atom düzeni yoktur yani obsidiyen gibi amorftur. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 6Mineraloji homejen ve katı madde Mineraloji – homejen ve katı madde • Homojen katı; Kimyasal bile şikler içinde • Homojen katı; Kimyasal bile şikler içinde fiziksel olarak bölünememe özelli ğidir. A il ib ü t ü l Ayrıca mineralin bütün gaz ve sıvıları çıkartılmı ş katı bir madde olması gerekir (maden olarak i şlenmi ş civa bir mineral de ğildir). de ğildir). Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 7Mineraloji - inorganik Mineraloji inorganik • İnorganik: minerallerin ço ğunlu ğu biyojenik kökenli olmamasına ra ğmen mollusc kökenli olmamasına ra ğmen mollusc, brachiopod gibi omurgasız organizmalar ve çe şitli bakteri tarafından olu şturulmu ş mineraller (aragonit, diatome, sülfür ve (g, , sülfid mineralleri) mevcuttur. Do ğal sülfür ve kalsit Do ğal sülfür ve kalsit Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 8Mineraloji do ğal Mineraloji - do ğal • Do ğallık; bir minerali ayırt etmede tek • Do ğallık; bir minerali ayırt etmede tek ba şına kullanılmaz. Minerallerin laboratuarlarda sentez haline • Minerallerin laboratuarlarda sentez haline getirilmedi ğini anlatır. Beril (Güney Afrika) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 9Mineraloji Mineraloji • Kayaçlar farklı minerallerin bir araya gelmesinden olu şur. Bazı kayaçlarda Örne ğin magmatik kld l ( h l ğ )b l d kayaçlarda ince taneli (hızlı so ğuma), bazılarında ise iri taneli (yava ş so ğuma) olan farklı mineraller görülebilir görülebilir. • Minerallerin belirlenmesiyle kayaçlar belirlenir. İri taneli granit (mineral İnce taneli bazalt (mineral Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM İri taneli granit (mineral taneleri seçilebiliyor) İnce taneli bazalt (mineral taneleri seçilemiyor) 10Mineraloji - Kristalografi Mineraloji Kristalografi • Birçok mineral, tekrarlanan yada belirli bir atom düzeni olan belirli bir kristal yapısına atom düzeni olan belirli bir kristal yapısına sahiptir. Dolayısıyla ço ğu mineralin bir karakteristik şekli vardır karakteristik şekli vardır. Kristalografi, kristal düzenlerini ara ştırır. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 11Mineraloji - Kristalografi Mineraloji - Kristalografi Kristaller dü enli bir atom a ğı Kristaller düzenli bir atom a ğı yapısına sahiptir. Amorf maddelerde atom a ğı dizilimi düzenli de ğildir. ğ Halitin atomik iç yapısının bir modeli – beyaz toplar Sodyum atomlarını kırmızı beyaz toplar Sodyum atomlarını kırmızı toplar ise Klorür atomlarını göstermektedir Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM göstermektedir. 12Minerallerin belirlenmesi Minerallerin belirlenmesi Mineraller ayırt edilirken bir seri teste tabi tutulur. Bu ill ğ d ki ibi ö l bili • Renk i şlemler a şa ğıdaki gibi özetlenebilir. • Çizgi rengi • Parlaklık • Klivaj • Kırılma yüzeyi • Sertlik • Kristal şekli • Yo ğunluk • Di ğer özellikler Sülfür Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 13Renk: İyi bir tanıtıcı olmamakla beraber bazı minerallerin de ği şmeyen tek bir rengi vardır ve bu renkleri karakteristiktir Renk: tek bir rengi vardır ve bu renkleri karakteristiktir. Florit Analsim Turkuvaz Malahit Realgar Kemererit Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM Ametist Azurit Kemererit 14Renk: Bazen aynı mineraller farklı renklere sahip Renk: Bazen aynı mineraller farklı renklere sahip olabilir. Örne ğin a şa ğıda görüldü ğü gibi fl i (C F)bk h il florit (CaF 2 ) pembe, kahve, mor veya ye şil renkte olabilir. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 15Renk: bazı renk yapıcı elementler Renk: bazı renk yapıcı elementler • Kobalt, Co, menek şek ırmızısı renk üretir - eritrit, (kobalt arsenik sulfid). •Krom,Cr, turuncu kırmızı renk üretir - krokoit, (kur şun krom). •Bak ır, Cu, gök mavisi renk üretir - azurit, (bakır karbonat hydroksid) hydroksid). •Dem i r , Fe, kırmızı renk üretir - limonit, (hidratla şmı ş demir oksid hidroksid). ) • Mangan, Mn, pembe renk üretir - rodokrosit, (mangane karbonat). • Nikel, Ni, ye şil renk üretir - anaberjit, (hidratla şmı ş nikel arsenat). • Uranyum U sarı renk üretir zipeit (hidratla şmı ş potasyum • Uranyum, U, sarı renk üretir - zipeit, (hidratla şmı ş potasyum uranil sulfat hidroksid). •V anad yum, V , kırmızı turuncu renk üretir - vanadinit, (kur şun Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM y, , , ( ş vanadat klorid). 16Çizgi rengi Çizgi rengi • Mineralin porselen üzerine bıraktı ğı izdir • Mineralin porselen üzerine bıraktı ğı izdir. • Bazı mineraller renklerinden farklı bir ii i h ii çizgi rengine sahiptir. Piritin çizgi rengi Hematitin çizgi rengi Zinoberin çizgi rengi Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM ea ttçgeg 17Parlaklık Parlaklık • Bir mineralin parlaklı ğı ı şı ğı yüzeyinden Bir mineralin parlaklı ğı ı şı ğı yüzeyinden yansıtabilmesinin bir ölçüsüdür. • Esas itibariyle metalik ve metalik olmayan • Esas itibariyle metalik ve metalik olmayan parlaklık önemlidir. Pirit metalik parlaklık gösterir Kaolinit metalik olmayan parlaklı ğa Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM olmayan parlaklı ğa sahiptir 18Klivaj Klivaj • Bazı mineraller atom yapısına ba ğlı olarak zayıf düzlemleri boyunca kolaylıkla ayrılabilirler düzlemleri boyunca kolaylıkla ayrılabilirler. • Bu özellik klivaj olarak adlanır • Bir veya daha fazla yönler boyunca çe şitli klivaj tipleri • Bir veya daha fazla yönler boyunca çe şitli klivaj tipleri geli şebilir. Tek yönlü - ana klivaj Çift yönlü – prizmatik Florit Üç yönlü - kübik Halit Kalsit Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM at 19Kırılma yüzeyi Kırılma yüzeyi • Bir mineralde atomlar arasındaki ba ğ her yönde e şit güçte oldu ğunda meydana gelir yönde e şit güçte oldu ğunda meydana gelir. • Bu tür minerallerde ayrılmadan ziyade Bu tür minerallerde ayrılmadan ziyade kırılma tipiktir. • Düzensiz yüzeyler – kıymık şeklinde kırılma • Pürüzsüz e ğri yüzeyler – konkav kırılma Pürüzsüz e ğri yüzeyler konkav kırılma Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 20Kırılma yüzeyi Kırılma yüzeyi Obsidiyen midye kabu ğu şeklinde kli kırılma yüzeyi gösterir Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 21Sertlik • Atomlar arasındaki ba ğ tarafından k l dili kontrol edilir. • Tırnak toplu i ğne çakı veya camı • Tırnak, toplu i ğne, çakı veya camı kesmesine göre kolayca tespit edilebilir. • Sertlik için MOHS sertlik cetveli geli ştirilmi ştir. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 22Sertlik - Mohs Sertlik Cetveli Sertlik - Mohs Sertlik Cetveli Mineral MOHS Çizilebilme Özelli ği Mineral MOHS Çizilebilme Özelli ği Ta l k 1 Tırnakla çizilebilir Jips 2 Jips 2 Kalsit 3 Madeni para ile çizilir Fluorit 4 Fluorit 4 Çakı ile çizilir Apatit 5 Feldspat 6 Camı çizer, çakı ile çok zor çizilir Feldspat 6 Camı çizer, çakı ile çok zor çizilir Kuvars 7 Camı çizer Topaz 8 Camı çizer Topaz 8 Korund 9 Elmas 10 Her şeyi çizer Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM Elmas 10 Her şeyi çizer 23Kristal şekli Kristal şekli • Mineraller atomik ve molekül yapılarına Mineraller atomik ve molekül yapılarına göre karakteristik kristal yapısı sergilerler. Bu kristal şekil her minerale göre özeldir • Bu kristal şekil her minerale göre özeldir. Bu nedenle minerallerin ayırt edilmesinde oldukça önemlidir. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 24Kristal geometrileri Kristal geometrileri • Kristaller do ğada 7 farklı sistemde kristalle şmi ştir. • Bu sistemlerin bir kısmı üç bir kısmı da dört eksenlidir. • Eksen uzunluklarına ve aralarındaki açılara göre adlanır. a=b=c a=b=c #b# a#b#c a=b#c Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM a=b#c a#b#c a#b#c a=b#c 25Almandin Kübik Kübik Beril Hekzagonal Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 26Tt l Tetragonal Apofillit Vulfenit Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 27Monoklinik Monoklinik Jips Jips Mesolit Danburit Danburit Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 28Trigonal Trigonal Dolomit Kalsit Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 29Triklinik Triklinik Mikroklin Montebrasit Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 30Ortorombik Ortorombik Nf l i Nafrolit Kükürt Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 31Kristal yüzeylerinin indislenmesi Kristal yüzeylerinin indislenmesi Her bir kristalin yüzey indisleri (hkl) veya (hkil) şeklinde gösterilir Ayrıca bu indisler rakam olarak ta ifade edilebilir gösterilir. Ay rıca bu indisler rakam olarak ta ifade edilebilir. Küpteki yüzey indisleri Oktaederdeki (kübik sistem) yüzey indisleri Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 32Kristal yüzeylerinin indislenmesi Kristal yüzeylerinin indislenmesi Her bir kristalin yüzey indisleri (hkl) veya (hkil) şeklinde gösterilir Ayrıca bu indisler rakam olarakta ifade edilebilir gösterilir. Ay rıca bu indisler rakam olarakta ifade edilebilir. Hegzagonal bipramiddeki yüzey indisleri Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 33Kristal formları Kristal formları • Kristaldeki yüzey indislerinin bir araya gelerek olu şturduğu şekildir Kapalı ve açık formlar şeklinde bulunabilir Pirizma şekildir. Kapalı ve açık formlar şeklinde bulunabilir. Pirizma, pedion, pinakoid açık formlardan, piramit, trapezoeder, küb, oktaeder kapalı formlardandır. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 34Karakteristik kristal şekil ve biçimleri İğnemsi Uzamı ş, ince, i ğnemsi kristaller. Karakteristik kristal şekil ve biçimleri (Rutil i ğnecikleri) Bıça ğımsı Uzamı ş bıçak a ğzı gibi düzle şmi ş Bıça ğımsı Uzamı ş, bıçak a ğzı gibi düzle şmi ş pirizma. (Arsenopirit) Dalsı A ğaca benzeyen, a ğaç şekilli bir Dallanma biçimine sahip. (Gümü ş ve bakır) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 35Kk t i t i k k i t l kil bii l i İplik yada damarımsı Saçkılı kristalli İnce ve Karakteristik kristal şekil ve biçimleri İplik yada damarımsı Saçkılı kristalli, İnce ve İğnemsi kristallerden çok daha kolay kırılabilir. (Nafrolit) () Tb ğ İ bk killi k killi Tabağımsı İnce tabak şekilli veya yaprak şekilli kristalli. (Kovelit) Pirizmatik Bir kristalin di ğer bo ta göre önemli Pirizmatik Bir kristalin di ğer boyuta göre önemli derecede büyüme, pirizma şekilli. (Epidot) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 36Karakteristik kristal şekil ve biçimleri Karakteristik kristal şekil ve biçimleri Bademsi volkanik kayaçlarda olu şan tipik gaz ib lk l dl d i l veya erime boşluklarına dolduran mineral şekilleridir. Bu kristaller ikincil minerallerdir ve lavlarınso ğuması esnasında olu şan bo şluklara lavların so ğuması esnasında olu şan boşluklara sulu çözeltilerden meydana gelen dolgulardır. (Heulandit) () Lifsi İnce liflerden olu şur. (Kizotil) Salkım Üzüm salkımına benzeyen küresel kill d l Bü üklükl i ö f kl şekillerden oluşur. Büyüklüklerine göre farklı isim alırlar. En küçüğüne botryoidal, en büyüğüne ise Mammillary denilmektedir. (Götit) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM büyüğüne ise Mammillary denilmektedir. (Götit) 37Karakteristik kristal şekil ve biçimleri Karakteristik kristal şekil ve biçimleri Konsantrik Bir merkez etrafında toplanan az çok küresel tabakalar. (Malahit) Pulsu 2 mm den daha küçük kabuksu seviyelerden olu şur. (Vanadinit) Masif Herhangi bir tabakalanma, foliasyon, klivaj ö lli ğiöt kill di (R di it) özelli ği göstermeyen şekillerdir. (Rodinit) Foliasyon Düzlemsel yapıdır. Ka ğıt demetinin üst üste dizilmesine benzer ve yönelim gösterir. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM üste dizilmesine benzer ve yönelim gösterir. 38Karakteristik kristal şekil ve biçimleri Karakteristik kristal şekil ve biçimleri Mikamsı Çok ince yapraklı levhalar şeklindedir Örnek, mika mineralleri (biyotit, muskovit). ,( y ,) I şınsal Bir merkezden uzayan kristal l d (Ji ) gruplarıdır.(Jips) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 39Karakteristik kristal şekil ve biçimleri Karakteristik kristal şekil ve biçimleri Sarkıtımsı Buz sarkıtlarına benzer olu şur. Rodokrosit örne ğinde görüldü ğü gibi sarkıtlar şeklinde olu şur (Rodokrosit) şeklinde olu şur. (Rodokrosit) i bl d h Tablamsı Di ğer boyutlara göre daha yayvan geli şmi ş bir kristal şeklidir. (Vulfenit) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 40Yo ğunluk Yo ğunluk • Yo ğunluk ( ?): Toplam kütlenin toplam hacme oranıdır. ğ ? p p ? = m/V Yi 1 3 ’ ü 1’ d l li Yani suyun 1 cm3’ü 1 gr’dır anlamına gelir. • Birçok mineral yapısında yer alan kuvars 2.7 gr/cm3 yoğunluktadır ve dolayısıyla sudan 2.7 kez daha yo ğundur. • Benzer gözüken mineralleri ayırt etmede oldukça yararlıdır • Benzer gözüken mineralleri ayırt etmede oldukça yararlıdır. Örne ğin kuvars ve barit dı ş görünü şü itibariyle benzerdir. Ama baritin yo ğunlu ğunun 4.5 gr/cm3 olması kuvarstan kolayca ayırt edilmesini sa ğlar Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM ayırt edilmesini sa ğlar. 41Di ğer özellikler elektriklik Di ğer özellikler – elektriklik Piyezoelektriklik: Kristallere mekanik baskı uygulandı ğında y yg ğ yüzeylerinde bir elektrik meydana gelir. Turmalin ve kuvars bu özelli ğe sahiptir. il ki k l i k lk dl ki k Piroelektriklik: Isınmanın sonucu olarak yüzeyde elektrik olu şturur. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM Süt kuvars Turmalin ve kalsit 42Di ğer özellikler manyetik ve radyoaktiflik Di ğer özellikler – manyetik ve radyoaktiflik Manyetik Özellikler: 1) Diyamanyetik'ler, bunlar mıknatıs y) y y , tarafından hafifçe itilirler. 2) Paramanyetik'ler, bu mineraller hafifçe çekilirler. 3) Ferromanyetik'ler, bunlar mıknatıs tarafından idd l kili l şiddetle çekilirler. Radyoaktiflik: Potasyum, stronsiyum, toryum, uranyum ve samaryum (40K, 87Sr, 232Th, 238U 235U 247S ) d ktif 238U, 235U, 247Sm) radyoaktif izotoplarının jeolojik zamanlarda olu şturmasıyla meydana gelir Pirotit olu şturmasıyla meydana gelir Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM Pirotit 43Di ğer özellikler – asitle muamele Di ğer özellikler asitle muamele • Çoğunlukla seyreltilmi ş HCl asit kullanılır. Mineral üzerine Ç ğ y ş damlatılarak tepkimeye girip girmeyece ği (köpürmesi) kontrol edilir. • UYARI!!!Bu i şlemi yaparken asitle temastan kaçınılmalıdır. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 44Di ğer özellikler – asitle muamele Di ğer özellikler asitle muamele Karbonat minerali HCl asidle tepkimesi Kalsit and Aragonit (CaCO 3 ) Smitsonit (ZnCO 3 ) Köpürür 3 Strontianit (SrCO 3 ) Witerit (BaCO 3 ) Malahit (Cu 2 CO 3 (OH) 2 ) Azurit (Cu 3 (CO 3 ) 2 (OH) 2 ) Köpürür, asit ye şillenir (malachite) veya mavile şir (azurite) Dolomit (CaMg(CO 3 ) 2 ) Sadece toz oldu ğunda köpürür Magnezit (MgCO 3 ) 3 Rodokrosit (MnCO 3 ) Siderit (FeCO 3 ) Sadece asit çözeltisi ısıtılırsa köpürür Serusit (PbCO ) Köpürmez Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM Serusit (PbCO 3 ) Köpürmez 45Di ğer özellikler koklamak Di ğer özellikler - koklamak • Bazı sülfürlü mineraller Arsenopirite (FeAsS) gibi p() g çürük yumurta şeklinde kokar. • UYARI!!!! Arsenik kanserojendir koklamayınız UYARI!!!! Arsenik kanserojendir koklamayınız Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 46Di ğer özellikler tadına bakmak Di ğer özellikler – tadına bakmak • Suda eriyebilen bazı minerallerin kendilerine has tadları vardır. Örne ğin, kayatuzu (halit- NaCl) tipik tadıyla kolayca tanınır. B Nd it i l k i il Sil it (KCl) • Bazı Na diyeti uygulayan ki şiler Silvit (KCl) mineralini tuz tadını almak için kullanır mineralini tuz tadını almak için kullanır. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 47Di ğer özellikler – alev testi • Bazı elementler tipik alev rengi gösterir. Element Alev rengi Stronsiyum (Sr) Kızıl Stronsiyum (Sr) Kızıl Lityum (Li) Kızıl Baryum (Ba) Sarı-ye şil Bor (B) Sarı-ye şil Sodyum (Na) Sarı Kalsiyum (Ca) in Anhydrite Turuncu-kırmızı Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 48Di ğer özellikler Di ğer özellikler Dilinim: Minerallerin levha levha veya yaprak yaprak ayrılabilme özelli ğidir. Cilâ: Cila özelli ği esas olarak mineralin yüzeyinde yansıyan ı şık dolayısıyla meydana gelir. Cilânınçe şit ve şiddeti a şa ğıdaki dolayısıyla meydana gelir. Cilânın çe şit ve şiddeti a şa ğıdaki şekilde sıralanabilir: a) Camsı, kırık cam görünü şü, kuvars, zümrüt, halit gibi. b) S d f ilâl ji lk ibi b) Sedef cilâlı, ayta şı, jips ve talk gibi. c) İpek cilâlı, lifli jips, talk, mikalar ve krizotil asbest gibi. Dokunum: Minerallerin, parmakla dokunuldu ğu zaman, verdikleri his ,p ğ , “dokunum” olarak bilinir ve bu özellik bir mineralden di ğerine de ği şir. Elâ tiklik: E ğe bi i e t tbik edile ekil de ği ti i k et Elâstiklik: E ğer bir cisme tatbik edilen şekil de ği ştirci kuvvet kaldırıldı ğında cisim tekrar eski haline dönerse o cisim için "elâstik" tanımını kullanırız. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 495 D kik A !!!!! 5 Dakika Ara!!!!! Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 50Minerallerin sınıflandırılması • Mineraller ya sade element olarak adlanan (sülfür, Altın, gümü ş vb.) tek elementten (sülfür, Altın, gümü ş vb.) tek elementten olu şur ya da kompleks bir kimyasal formüle sahiptir. formüle sahiptir. • Minerallerin sınıflandırılmasında ana belirleyiciler anyonlardır Örne ğin halit belirleyiciler anyonlardır. Örne ğin, halit (NaCl) minerali Na ve Cl gibi iki elementten 1:1 oranında olu şmu ştur ve Cl anyonu 1:1 oranında olu şmu ştur ve Cl- anyonu halit sınıfında yer aldı ğını göstermektedir. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 51Minerallerin sınıflandırılması 1 Sade elementler: Metal ve ala şımlar metal olmayanlar 1. Sade elementler: Metal ve ala şımlar, metal olmayanlar. 2. Sulfidler: Sulfidler, Selenidler, Telluridler, Arsenidler, Antimonidler, Bismutinidler ve Sulfotuzları. 3 lidl ld lC h ld l d d l 3.Ha lidler: Fluoridler, Chloridler ve Iodidler. 4. Oksidler: Oksidler ve Hidroksidler. 5. Karbonatlar: Karbonatlar, Nitratlar ve Boratlar. 5. Karbonatlar: Karbonatlar, Nitratlar ve Boratlar. 6. Sulfatlar: Sulfatlar, Sulfitler, Kromatlar, Molibdatlar, Selenatlar, Selenitler, Telluratlar, Telluritler ve Tungstatlar (yada Wolframatlar) Wolframatlar). 7. Fosfatlar: Fosfatlar, Arsenatlar, Vanadatlar ve Antimonatlar. 8. Silikatlar: Silikatlar (en geni ş sınıftır). 9. Organik mineraller: Organik kimyasal bile şimli minerallerdir. 10.Mineraloidler: Kristal yapıları olmayan minerallerdir. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 52Sınıflandırma – Sınıflandırma 1. Sade elementler • Metalik: krom , alüminyum, bakır, altın, gümü ş civa demir nikel platinyum gümü ş, civa, demir, nikel, platinyum, titanyum, çinko vb. • Metalik olmayan: elmas, grafit, selenyum, arsenik, sülfür vb. y, , •A l a şım: pirinç, çenjedit, demir-nikel vb. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 531 Sade elementler Metalik: 1. Sade elementler - Metalik: bakır gümü ş bakır civa altın lt i Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM at platinyum 541 Sade elementler Metalik olmayan 1. Sade elementler – Metalik olmayan elmas sülfür Ala şım Demir-nikel Demir nikel Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 552 Sülfidler 2. Sülfidler Arjantit 1. Selenidler (Clausthalit-PbSe ) 2. Telluridler (Calaverit-AuTe2 ) j (Sülfid) ( ) 3. Antimonidler (Diskrasit-Ag3Sb ) 4. Arsenidler (NiAs 5. Sülfotuzları (Enarjit -Cu3AsS4 ) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM -Cu3AsS4 ) 563 Halitler 3. Halitler Atakamit (Cu2Cl(OH)3 ) Silvit (KCl) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 574 Oksidler 4. Oksidler Korund (Al2O3 ) Hematit (Fe2O3 ) Kristoberil (BeAl2O4 ) Korund (Al2O3 ) () İlmenit (FeTiO3 ) Rutil (TiO2 ) Mikrolit ((Ca, Na)2Ta2O6(O, OH, Magnetit (Fe3O4) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM Na)2Ta2O6(O, OH, F) 585 Karbonatlar 5. Karbonatlar Kalsit (CaCO3) Magnezit (MgCO3 ) Aragonit (CaCO3): Dolomit (CaMg(CO3)2: Azurit (Cu3(CO3)2(OH)2 ) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM Azurit (Cu3(CO3)2(OH)2 ) 596 Sülfatlar 6. Sülfatlar Bi( BS O 4 ) Anhidrit (CaSO4 ) Barit (BaSO4 ) Jips (CaSO4- Bödantit p( 2(H2O) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM öda t t (PbFe3AsO4SO4(OH)6) 607 F o s f a t l a r 7. Fosfatlar Vamadinit (Pb5(VO4)3Cl ) Apatit (Ca5(PO4)3(OH F Cl) (Ca5(PO4)3(OH,F,Cl) La lit ((Mg Fe)Al2(PO4)2(OH)2 Lazulit ((Mg, Fe)Al2(PO4)2(OH)2 Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 618. Silikatlar 1. Nesosilikatlar 2. Sorosilikatlar 3 I ilik tl 3. Inosilikatlar 4. Siklosilikatlar 5. Filosilikatlar 6. Tektosilikatlar Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 628 Silikatlar - Nesosilikatlar 8. Silikatlar - Nesosilikatlar Almandin Fe3Al2(SiO4)3 ) Andalusit (Al2 SiO5 ) Kiyanit (Al2 SiO5 ) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 638 Silikatlar - Nesosilikatlar 8. Silikatlar - Nesosilikatlar Sillimanit (Al2 SiO5 ) T opaz( Al2S i O4( FOH)3) Sillimanit (Al2 SiO5 ) Topaz (Al 2 SiO 4 (F, OH) 3 ) Zirkon (ZrSiO4 ) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 648 Silikatlar - Sorosilikatlar 8. Silikatlar - Sorosilikatlar Epidot (Ca2(Al, Fe)3(SiO4)3(OH) Zoisit (Ca2Al3(SiO4)3(OH) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM Zoisit (Ca2Al3(SiO4)3(OH) 658 Silikatlar - İnosilikatlar 8. Silikatlar - İnosilikatlar V olastonit (CaSiO3 ) Ojit ((Ca, Na)(Mg, Fe, Al)(Al Si)2 O6 Al)(Al, Si)2 O6 Tremolit (Ca2Mg5Si8O22(OH)2 Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 668 Silikatlar - Siklosilikatlar 8. Silikatlar - Siklosilikatlar Bi lB 3Al2(SiO3)6 Beril - Be3Al2(SiO3)6 Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 678 Silikatlar - Filosilikatlar 8. Silikatlar - Filosilikatlar Talk (Mg3Si4O10(OH)2 ) Klorit ((Fe, Mg, (( , g, Al)6(Si, Al)4O10(OH)8 Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 688 Silikatlar - Filosilikatlar 8. Silikatlar - Filosilikatlar Biyotit (K (FE, Mg)3 Muskovit y((,g ) AlSi3 O10 (F, OH)2 ) Muskovit (KAl2(AlSi3O10)(F, OH)2 ) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 698 Silikatlar - Tektosilikatlar 8. Silikatlar - Tektosilikatlar 1. Feldispat grubu pg 2. Feldispatoid grubu 3Kb 3. Kuvars grubu 4. Zeolit grubu 1. Ortoklas (KAlSi3O8 ) g 1. Labrador (Ca(50-70%) Na(50-30%) (Al, Si)AlSi2 O8 ) 1. Albit (NaAlSi3 (NaAlSi3 O8 ) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 708 Silikatlar - Tektosilikatlar 8. Silikatlar - Tektosilikatlar 2. Feldispatoid grubu pg Sodalit (Na4Al3(SiO4)3Cl ) Nefelin ((Na, K)AlSiO4 ) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 718 Silikatlar - Tektosilikatlar 8. Silikatlar - Tektosilikatlar 3. Kuvars grubu g Kuvars (SiO2) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 728 Silikatlar - Tektosilikatlar 8. Silikatlar - Tektosilikatlar 3. Kuvars grubu g Tridimit Kristobalit Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 73Kuvars Kuvars Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 74Kuvars Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 75Kuvars Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 768 Silikatlar - Tektosilikatlar 8. Silikatlar - Tektosilikatlar 4. Zeolit grubu g li ( li ) Nafrolit (Na2Al2Si3O10- Analsim (NaAlSi2O6-H2O ) 2H2O ) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 779 Organik mineraller 9. Organik mineraller Amber (C10H16O ) Amber (C10H16O ) Yenilenen bir kristal üih ill d yüzeyine sahip olmalıdır Belirlenebilen bir formülü olmalıdır. Do ğal ve inorganiktir. Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 789 Organik mineraller 9. Organik mineraller Milanofilojit (C2H17O5Si46O92 ) Vevellit (CaC2O4 - H2O ) ( ) Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 799 Mineraloidler 9. Mineraloidler Resmi bir sınıflama olmamasına ra ğmen bozulmuş yada di ğer sınıflara tam olarak F d kO l sınıflara tam olarak girmeyen mineraller bu sınıfta yer alır Fındık Opal sınıfta yer alır Kıymetli Opal Jel Opal Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM İri Opal 80Mineraller ve Mitoloji Ocak Garnet yada Gül Kuvars Ş bt At i t d O i k Mineraller ve Mitoloji Şubat Ametist yada Onik Mart Beril yada kanta şı (hematit içeren kırmızı kalsedon) Ni El d ki ff f k Nisan Elmas yada renksiz şeffaf kuvars MayısY e şil Beril yada Serpantin Grubu Mineraller içeren kalsedon Ha iran Ale andrit (Chr sober l) Alkali Feldspar ada İnci Haziran Alexandrit (Chrysoberyl), Alkali Feldspar, yada İnci Temmuz Yakut yada Karneliyen (Hematit içeren kahve kırmızı kalsedon) A ğustos Olivin yada Sardoniks (toprak renkli sıvanımlı kalsedon) A ğustos Olivin yada Sardoniks (toprak renkli sıvanımlı kalsedon) Eylül Mavi Korund yada Lazurit Ekim Opal yada Turmalin Ekim Opal yada Turmalin Kasım Topaz yada sarı Kuvars Aralık Zirkon yada Turkuvaz Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM Aralık Zirkon yada Turkuvaz 81Dinledi ğiniz için Dinledi ğiniz için TEŞEKKÜRLER TEŞEKKÜRLER Yrd. Doç. Dr. Ferhat BAYRAM 82