Sedimantoloji Kronostratigrafi ve Jeokronoloji Birimleri KRONOSTRATİGRAFİ VE JEOKRONOLOJİ BİRİMLERİ Doç. Dr. Ziya KIRMACI? Jeokronoloji, yeryuvarı tarihi süresince meydana gelen jeolojik olayların yaşlarını saptayan, bir başka deyişle, yeryuvarı tarihinin zamanla olan ilişkilerini ortaya koyan bir bilim dalıdır. ? Kronostratigrafi ise, stratigrafinin bir bölümü olup, kayaç topluluklarını, onların oluşum yaşını ya da zamanını esas alarak birimlere ayırır. Giriş Giriş? Ayırtlanan bu birimlere, yani litolojik fark gözetmeksizin jeolojik zamanın belli bir süresi içinde oluşmuş kayaç topluluklarına, kronostratigrafi (zaman stratigrafi) birimleri denilmektedir. Giriş Giriş? Jeokronoloji, ? kayaçların yaşını belirler; ? Kronostratigrafi ise, ? bu yaşları esas alarak kayaçları birimlere ayırır, sınıflar ya da onları deneştirir. Giriş Giriş? Jeokronoloji birimleriyle, ? zamanın kendisi kastedilmekte; ? Kronostratigrafi birimleriyle, ? jeolojik zaman aralıklarında oluşmuş kayaç grupları kastedilmektedir. ? Kronostratigrafi birimlerinin sınırlarının izokron (eş yaşlı) olmasına karşılık, diğer birimlerin sınırları izokron olmayabilir. Giriş Giriş? Kronostratigrafi sınıflamasının amacı, kayaç birimlerinin jeolojik zaman (jeokronoloji) içerisindeki sıralanışlarını ortaya koymaktır. ? Jeokronoloji birimleri, jeolojik zamanın bölümlerini oluştururlar ve karşılık geldikleri kronostratigrafi birimlerinin adlarını alırlar. ? Jeokronoloji birimleri, esas itibarıyla, stratigrafi birimleri değildirler. Tanım ve Kapsam Tanım ve Kapsam? Bir kronostratigrafi birimi, jeolojik zamanın belirli bir süresi içinde oluşmuş kayaç topluluğudur. ? Bu yönüyle bakıldığında, jeokronoloji birimleriyle kronostratigrafi birimleri arasında sıkı bir ilişkinin var olduğu görülür. Tanım ve Kapsam Tanım ve Kapsam? Jeokronoloji sınıflamasında mertebeler büyükten küçüğe doğru; ? Eon, ? Era (Zaman), ? Periyod (Devir), ? Epok (Devre), ? Çağ, ? Asçağ şeklinde sıralanır. Tanım ve Kapsam Tanım ve Kapsam? Bu zaman birimleri süresince oluşan tabakalar, yine en büyük mertebeden en küçüğe doğru; ? Eonotem, ? Eratem, ? Sistem, ? Seri, ? Kat, ? Askat olarak adlandırılır. Tanım ve Kapsam Tanım ve KapsamTanım ve Kapsam Tanım ve Kapsam A. Kronostratigrafi birimleri B. Jeokronoloji birimleri PALEOZOYİK ZAMANI DEVONİYEN DEVRİ GEÇ DEVONİYEN DEVRESİ FAMENİYEN ÇAĞI FANEROZOYİK EONU ERA DEVİR DEVRE ÇAĞ EON PALEOZOYİK ERATEMİ DEVONİYEN SİSTEMİ ÜST DEVONİYEN SERİSİ FAMENİYEN KATI FANEROZOYİK EONOTEMİ ERATEM SİSTEM SERİ KAT EONOTEM Kronostratigrafi (zaman-stratigrafi) birimleri ve onlara karşılık gelen jeolojik zaman birimleri.? Dünya çapında tanımlanmış bir kronostratigrafi birimi, tipik olarak ilk tanımlandığı bölgede (tip bölgede) bir veya daha fazla litostratigrafi, litodem ve/veya biyostratigrafi birimi ile eşleşebilir. ? Bu birimlerin oluştuğu jeolojik zaman süresi (jeokronoloji birimi) içinde meydana gelmiş tüm kayaç topluluğu kronostratigrafi birimini oluşturur. Kronostratigrafi Birimi Kronostratigrafi Birimi? Kronostratigrafi biriminin alt ve üst sınırları, eşzaman (izokron) yüzeylidir. ? Bu birimin tipik olarak belirlendiği yerdeki tanımına “stratotip” denir. Kronostratigrafi Birimi Kronostratigrafi Birimi? Yeni bir birimin onaylı olarak tanımlanmasında veya yeni bir kronostratigrafi biriminin önerilmesinde aşağıdaki koşullar sağlanmalıdır; a. Kronostratigrafi birimi, tip bölgede ölçülmüş çok sayıdaki jeolojik kesitlerle belirtilmelidir, b. Kronostratigrafi biriminin tip bölge içindeki izokron (eşzaman) sınırları saptanmalıdır. Onaylı Tanımlama Koşulları Onaylı Tanımlama Koşulları? Bunun için en uygun yöntem, bu bölge içinde söz konusu kronostratigrafi birimin sınırlarının litostratigrafi, litodem ve/veya biyostratigrafi birimleri ile çakıştığını gösterebilmektir. Onaylı Tanımlama Koşulları Onaylı Tanımlama Koşulları? Kronostratigrafi birimleri litolojiye ve fosil içeriğine doğrudan bağlı olmamakla birlikte, uygulamada incelenen birimin alt ve üst sınırlarını tanımlayan eşzaman yüzeylerinin saptanması için bu ve benzer fiziksel verilerden yararlanılır. ? Stratotipin bulunduğu bölgenin dışındaki yerlerle kronostratigrafi biriminin korelasyonunu yapılabilmek için bunlar arasında jeolojik zaman eşdeğerliliğinin fiziksel verilerle ortaya konulması zorunludur. Deneştirme (Korelasyon) Deneştirme (Korelasyon)? Kronostratigrafi biriminin sınırları çoğunlukla diğer cins birimlerin (litostratigrafi veya biyostratigrafi birimleri) sınırları ile kesişebilir. Deneştirme (Korelasyon) Deneştirme (Korelasyon)? Onaylı olarak tanımlanmış bir kronostratigrafi biriminin adı, genellikle tip bölge adından oluşturulmuş bir sıfat ile mertebe isminden oluşur. ? Örn.: Devoniyen Sistemi. Adlama AdlamaKat: Kat: ? Jeolojik zamanın (jeokronolojinin) en küçük birimi olan “çağ” süresi içinde oluşmuş kayaçları kapsayan ve kronostratigrafi birimleri dizisinde en küçük mertebedeki kayaç topluluğuna "kat" adı verilir. ? Bir kat, özel olarak seçilmiş ve sınırları belirlenmiş olan tip kesit ve yardımcı kesitlerle tanımlanır. Adlama Adlama? Bir katın adı, öncelikle tip kesit yeri dolayındaki uygun bir coğrafya adından alınmalıdır. ? Örn.: Burdigaliyen Katı. ? Bu kata karşılık gelen çağa da aynı ad verilir ? Örn.: Burdigaliyen Çağı. ? Onaylı adlarda özel coğrafya adı ile “kat” veya “çağ” terimleri büyük harfle başlar. Adlama Adlama? Tip kesitte belirlenen kat sınırlarının bir biyostratigrafi veya litostratigrafi biriminin sınırlarıyla çakışmasında yarar vardır; ? Bu durum, katın yanal devamlılığını izlemek için, yaklaşık bir “eşdeğer yaş” kılavuzu olur. ? Ancak bu çakışmanın sadece tip bölgesi için geçerli olacağı, bölgeden uzaklaştıkça çakışmanın ortadan kalkacağı, gözden uzak tutulmamalıdır. Adlama Adlama? Bir katın kalınlığı, çökelme hızına ve daha sonraki aşınma durumuna bağlı olarak, bir yerden başka yere doğru farklılıklar gösterir. ? Bugüne kadar tanımlanmış olan katların zaman süreleri (çağ) oldukça farklı olmakla beraber, genellikle 3 ile 10 milyon yıl arasındadır. ? Kat, gerektiğinde askat’lara da bölünebilir. Adlama Adlama? Katların sınırları için belirtilen hususlar, askatlar için de uygulanmalıdır. ? Her katın askatlara bölünme zorunluluğu yoktur. Adlama AdlamaSeri Seri ? Jeolojik zamanın bir devre’sinde (Epok) oluşmuş kayaçları kapsayan kronostratigrafi birimine “Seri” adı verilir. ? Mertebece “Kat”’dan büyük olup, iki veya daha fazla kat içerebilir. ? Örn.; Paleosen Serisi Adlama Adlama? Seri, temel kronostratigrafi birimi olan “sistem’den” mertebece küçük olup, sistemin bir parçası olarak da tanımlanabilir. ? Örn.: Alt Devoniyen Serisi ? Sistemlerden birçoğu başlıca 3 seriye (Alt, Orta, Üst) bölünmüş olmakla beraber, bu sayı 2-5 arasında değişebilir. ? Örn.: Jura sisteminde 3, Kretase sisteminde 2, Tersiyer sisteminde 5 seri vardır. Adlama Adlama? Sistemin bir parçası olarak tanımlanmış olan bir serinin adı, sistemde bulunduğu yere göre verilir. ? Örn: Üst Devoniyen Serisi, Orta Jura Serisi, Alt Kretase Serisi. ? Bu serilere karşılık gelen jeolojik zaman adları (Devre, Epok) da, periyod içindeki yerlerine göre adlandırılırlar ? Örn.: Geç Devoniyen Devresi, Orta Jura Devresi, Erken Kretase Devresi. Adlama Adlama? Onaylı seri ve devre adlarının baş harfleri mutlaka büyük olarak yazılmalıdır. ? Devrelerin süreleri çok farklı olmakla birlikte (5-50 milyon yıl) ortalama olarak 15-20 milyon yıl olarak kabul edilebilir. ? Herhangi bir serinin temsil ettiği jeokronolojik zaman aralığı, bu seriye ait kayaçların kapsadığı zaman süresi ile tanımlanır. Adlama AdlamaSistem Sistem ? Jeokronoloji zamanının belirli bir periyod (devir) süresi içinde oluşmuş bütün tabakalı kayaçların tümüne “sistem” adı verilir. ? Sistem, kronostratigrafi sınıflamasının temel birimidir. Adlama Adlama? Benzer bir şekilde, “periyod” da jeokronolojik sınıflamanın temel birimi olarak görülür. ? Bir sistemin tanımı, özel olarak seçilmiş ve sınırları belirlenmiş tip kesit ve yardımcı kesitlere dayandırılmalıdır (Stratotip). ? Sistem, genel kronostratigrafi ölçeğinde en iyi tanınan birimdir. Adlama Adlama? Dünya jeokronoloji ölçeğinde de periyod en çok yerleşmiş görünen zaman birimidir. ? Bununla birlikte, bugün kullanılmakta olan 11 adet sistemin çoğunun yeterli tip kesitleri veya yardımcı kesitleri bulunmamaktadır. ? Sistemin kalınlığı değişken olabildiği gibi, bunlara karşılık gelen zaman süreleri (Periyod’lar) de birinden diğerine değişir. Adlama Adlama? Günümüzde tanımlanmış bulunan sistemlerin periyodları 25-90 milyon yıl arasında değişmekte olup, ortalama 50 milyon yıl olarak kabul edilebilir. ? Sistem ve periyod adları daima çift terimli olup, her zaman büyük harfle başlatılmalıdır. ? Örn.: Trias Sistemi, Tersiyer Periyodu. Adlama AdlamaEratem Eratem ? Eratem, iki veya daha fazla sistemden oluşan bir kronostratigrafi birimidir. ? “Era” (Zaman) adı verilen jeokronoloji zaman süresi içinde oluşmuş kaya topluluklarıdır. Adlama Adlama? Era, yeryüzündeki hayatın gelişmesinde geniş bir döneme karşılık gelen bir jeoloji zaman süresidir. ? Örn.: Paleozoik, Mesozoyik, Senozoik. ? Eratem, adını karşılık geldiği jeokronoloji biriminden alır. ? Örn.: Mesozoyik Eratemi. Adlama AdlamaEonotem Eonotem ? Eonotem, kronostratigrafi birimleri içinde en büyük mertebedir. ? “Eon” adı verilen jeokronoloji zaman süresinde oluşmuş kayaçlar topluluğuna “Eonotem” adı verilir. Adlama Adlama? Halen iki Eon tanımlanmış bulunmaktadır. Bunlar; ? Prekambriyen ve ? Fanerozoyik. ? Eonotem, adını karşılık geldiği jeokronoloji biriminden alır ? Örn.: Prekambriyen Eonotemi. Adlama Adlamaa) Mertebesiz Kronostratigrafi Birimi: a) Mertebesiz Kronostratigrafi Birimi: ? Herhangi bir mertebeye bağlı olmaksızın bir kronostratigrafi biriminin tanımlanması gerekirse “kronozon” terimi kullanılır. ? Bu birim daha çok yerel araştırma amaçlarıyla tanımlanır. Mertebesiz veya Onaysız Birimler Mertebesiz veya Onaysız Birimler? Bunlar genellikle bir biyozona dayandırılır ve o biyozondan yararlanılarak adlandırılır. ? Örn.: Globot runc ana Kronozonu. ? Onaylanmış bir kronozonun adındaki kronozon terimi, büyük harfle başlar. ? Örn.: Globot runc ana Kronozonu. Adlama Adlamab) Onaysız Kronostratigrafi Birimleri. ? Yerel jeolojik çalışmalarda kat ve askat mertebesindeki kronostratigrafi birimleri, onaysız olarak da kullanılabilir ? Örn.: Hacılar katı. Adlama Adlama? Onaysız adlar kullanılırken, mertebe adı (kat, askat) küçük harfle başlar. ? Bu birimlere karşılık gelen jeolojik zaman birimleri de (çağ, asçağ) aynı kurala bağlıdır. Adlama Adlama? Dünyanın çeşitli yerlerinde saptanan kronostratigrafi birimlerinin incelenmesi, korelasyonu ve sentezi sonucunda, birleştirilmiş bir jeolojik zaman cetveli (jeokronoloji cetveli) oluşturulmuştur. ? Bu cetvel, zaman zaman yeni bulgular da katılarak ulusal ve uluslararası yerbilimci kuruluşlar tarafından yayınlanır. Jeokronoloji Cetveli Jeokronoloji CetveliJeokronoloji Cetveli Jeokronoloji Cetveli