Kentsel Su Kaynakları Yönetimi Küresel Su ve Yöntemi KENTSEL SU KAYNAKLARININ Y Ö NET İ M İ Prof.Dr. G ü lseven UBAY T Ö N Ü K G. Ü . Ş ehir ve B ö lge Planlama B ö l ü m ü 2010-2011 G ü z Yar y lKÜRESEL SU VE YÖNETİ M İDÜNYADA SU KAYNAKLARI SORUNU VE YÖNET İ M İ Kent ve bölge planlama 1992 1. sonras ı yeni yakla ş ı mlar içinde kendine yer aramakta ve çözümün neresinde oldu ğ unu aramaktad ı r. KENT PLANLAMA SORUNUN ÇÖZÜMÜNDE NEREDE DURUYOR Arz yönetiminden talep yönetimine 1. geçi ş Sürdürülebilir kalk ı nma 2. Entegre su kaynaklar ı yönetimi 3. Ekosistem bazl ı çözümler 4. NASIL ÇÖZDÜLER Sanayi Devrimi sonras ı s ı n ı rs ı z büyüme 1. modelinin ekosistemi kendini yenileme zorlu ğ una düşü rmesi, Su kaynaklar ı n ı n tehdit alt ı nda olmas ı 2. Su s ı n ı rl ı l ı ğ ı ve bollu ğ unun mekan ve 3. zaman içindeki e ş itsizli ğ i SORUNUN ORTAYA ÇIKI Ş IKÜRESEL KENTSEL SU SORUNLARI VE YÖNET İ M İ S ü rd ü r ü lebilir kentsel su y ö netimi 1. Ketsel sularda k ü resel de ği ş imlere cevap verecek 2. politikalar ü retilmesi Ekosistem koruma ve kullanma temelli yakla ş mlar 3. Teknolojik yeniliklerin adaptasyonu 4. K ü resel i ş birli ği a ğlar n n tesisi 5. Arz y ö netimi ile birlikte talep y ö netimine ge ç ilmesi 6. ÇÖZÜM ÖNER İ LER İ Kentle ş me ve h zl n ü fus art ş n n sonucu d ü nya 1. n ü fusunun yar s su kaynaklar ü zerinde bask yaratmaktad r, Kentsel su sorunlar kent su d ö ng ü s ü i ç inde ele 2. al nmamaktad r, İ klim de ği ş ikli ğinin kent su hizmetleri ve habitat na 3. etkileri Kentsel su y ö netimi krizi 4. Yetersiz su altyap s 5. SORUNSU KAYNAKLARININ SINIRLILI Ğ ININ ETK İ LER İ G ı da güvenli ğ i Ürün verimlili ğ inin azalmas ı Toprak yap ı s ı n ı n bozulmas ı , su tutma özelli ğ inin azalmas ı Toprak verimlili ğ i krizi Kalk ı nmada sosyal huzursuzluk Sosyal huzursuzluk Kontrol edilemeyen kentle ş me Kent ölçe ğ inde arz krizi İ nsan Sa ğ l ı ğ ı Sulak ekosistem Ölün oran ı n ı art ı r ı yor Su kirlili ğ inin yayg ı nla ş mas ı Suyun Kalitesindeki Kriz Kalk ı nma Bar ı ş G ı da güvenli ğ i Çat ı ş ma ve sürtü ş meleri art ı r ı r S ı n ı rl ı kaynak talebi kontrol ediyor Su Miktar ı ndaki kriz Rİ SK TEHD İ T ETK İ S İ SORUNZENG İ NLE Ş EN AMA SUSAYAN DÜNYA (Kaynak: İ nsani geli ş me raporu 2006) 0 1 0 0 2 0 0 3 0 0 4 0 0 5 0 0 6 0 0 7 0 0 8 0 0 1 9 0 0 2 0 0 0 S U N Ü F U S 1900 y ı l ı 1.6 milyar insan 2000 y ı l ı 6 milyar insan 1900 y ı l ı nda 500 km 3 su çekimi; 2000 y ı l ı 3830 km 3 1900=100 Kaliteli Ya ş am Y llar n Azaltan Sa ğ l k Sorunlar Sa ğl ks z Su Sanitasyon ve Hijyen Radyasyon vb. Kentsel Hava Kirlili ği İ klim De ği ş ikli ği Kapal yerlerdeki dumanSU KAYNAKLARI YÖNETİ M İBÜYÜME TREND İ VE YEN İ YAKLA Ş IMLAR SANAY İ TOPLUMU VE BÜYÜME MODEL İ ? ÇEVRE SORUNLARI VE ? SÜRDÜRÜLEB İ L İ R KALKINMASÜRDÜRÜLEB İ L İ R KALKINMA SOSYAL Ç EVRE EKONOM İSU YÖNET İ M İ N İ N GEL İ Ş İ M İ . Su Kullan m 1850 1921 1970 1985 Hidroloji paradigma Çevre Müh. Sosyolog Kent planc ı s ı Mühendisler Ekonomistler 1990 2000ARAZ İ KULLANIM KARARLARI AYNI ZAMANDA B İ R SU KULLANIM KARARIDIRKENTSEL SU KENTLE Ş ME DO Ğ AL KAYNAK Y Ö NET İ M İ EKONOM İ K B Ü Y Ü MEKENT PLANLAMASINDA D İ KKATE ALINACAK HUSUSLAR Yer seçimi ? Yap ı adalar ı , bölgeleme ? Binalar ve konumu ? Rüzgar koridorlar ı ? (so ğ utma) Drenaj ? Altyap 1. Ta ş k n 2. Su Kaynaklar 3. Biyolojik ç e ş itlilik 4. Arazi geli ş tirme ve 5. rekreasyon alanlar , ye ş il alanlar Turizm 6. Ula ş m 7. At k 8. Enerji sistemleri 9. Yap sto ğu 10.YAKLA Ş IMLAR Ça ğ da ş Planlama: su do ğ al ve s ı n ı rl ı bir kaynak ? sa ğ l ı kl ı suya eri ş im bir hakt ı r ? Arazi kulllan ı m bir su karar ı dı r ? Tüketim de ğ erleri “ ihtiyaç ” olarak de ğ il bir ? “ hak ” olarak ele al ı nmal ı dı r yeni verimlilik anlay ı ş ı ( ş ebeke kay ı plar ı ) ?Kent ve Su Entegre kentsel su yönetimi için gerekli bilgi sistemi ? Kentsel su döngüsü etkile ş imini ve süreçlerini kavrama ? Sürdürülebilir yüzey ve yer alt ı su yönetimi ? K ı y ı alanlar ı n ı n planlanmas ı ? Kentsel su güvenli ğ i, sa ğ l ı k ve afetlerden korunma ? Kentsel su yönetiminde sosyo-ekonomik ve kurumsal ? yönleri Kentsel su e ğ itimi ?PLANCI NEYE D İ KKAT EDER DE Ğİ Ş İ M İ N SÜRÜKLEY İ C İ GÜÇLER İ Arazi kullan ı m ı ndaki de ğ i ş imler İ klim de ğ i ş imi Teknolojiye uyum Do ğ al kaynaklar ve yap ı s ı ÇEVRE-EKOS İ STEM VE H İ ZMETLER İ DE Ğİ Ş İ M İ N SÜRÜKLEY İ C İ GÜÇLER İ N ü fus Ekonomi (sanayi toplumu, k ü reselle ş me) Sosyo-politik geli ş im (kurumsal yap lar- Sosyal sermaye) Bilim ve teknolojideki geli ş meler K ü lt ü r TOPLUM Ya ş anabilir ortam Sa ğl k G da Sosyal ili ş kilerPLANCININ ROLÜ Ç evreye olan etkiler (2a) Su, toprak ve hava kalitesinde bozulmalar KISACA eko-sistemin bozulmas Tepkiler (1a) Pasif: Kalitesi d üş mek, yoksulluk, Aktif: G öç , ç at ş ma, DO Ğ AL ALAN (2) Do ğal Kaynaklar: SU, ENERJ İ , M İ NERAL B İ OMASS Do ğal Ç evreye M ü dahale -Fiziksel:su ve toprak -Kimyasal: At k, Kimyasallar SOSYAL ALAN (1) Zorunlu faaliyetler: Toplum SU, GIDA, ENERJ İ ister, AFETTEN KORUNMA ister At k Ü retirKENTSEL PLANLAMADA DÜNYA DENEY İ MLER İDünya Deneyimleri Barselona, Atina, Amsterdam ve Londra ö rnekleri ? Barselona ve Atina-----Yar kurak iklim ku ş a ğ ? Amsterdam ve Londra---ya ğ ş l ku ş ak ü zerindeler. ? Barselona, Atina ve Londra--- Su sorunu ve da ğ t m ş ebekesi sorunlar ? vard r. Amsterdam da ise ham su kalitesindeki sorunlar ile kar ş kar ş yalar Barselona ö rne ğinde b ü y ü k ş ehir s n rlar i ç inde su kullan m desenini su ? talep y ö netimi politikas ile sorgulad lar Atina ö rne ği hidrolojik paradigmay sorgulad lar ? Amsterdam ö rne ği ekonomik verimlilik temelinde kentsel su politikalar n ? sorgulad lar Londra ö rne ği kentsel su hizmetlerinin ö zelle ş tirilmesinde kurumsal ? evrimle ş meyi sorgulad larAT İ NA DENEY İ M İ Kaynak:G. KALL İ S ve H. COCCOSS İ S, 2003 Kent Planlamas n n su t ü ketimini y ö nlendirmede ç ok ö nemli bir ara ç oldu ğunu fark ettiler. T ü ketim al ş kanl klar ve yeni ya ş am tarz olu ş turmada planlaman n etkinli ği anla ş ld . KENT PLANLAMA SORUNUN ÇÖZÜMÜNDE NEREDE DURUYOR 1989 y l na kadar hidroloji bilimi ile sorunu çö zd ü ler Ancak kaynaklar n s n r na dayan nca nerede hata yap ld sorusu sorundu NASIL ÇÖZDÜLER 1989-1993 Kurakl k d ö neminde su krizi ya ş anmas SORUNUN ORTAYA ÇIKI Ş IAT İ NA MARATHON BARAJI 22 km YLIKI G Ö L Ü 85 km EV İ NOS BARAJI MORNOS BARAJI 192 km 222 km ROMA SU KEMERLER İ 1928 y ı l ı 1981 y ı l ı 2002 y ı l ı 1989-1993 KURAKLIKAT İ NA DENEY İ M İ NDE ÇÖZÜM YOLLARI Suyun s n rl bir kaynak oldu ğu anla ş ld . Ekonomik-sosyal- ? ç evresel de ğeri birlikte ele al nd . Arz y ö nteminin yan nda talep y ö netiminin ö nemine vurgu ? yap ld . Su Ç er ç eve Y ö nergesi yakla ş m devreye girdi ? 5 y ll k su kaynaklar y ö netim planlar yap ld ? Suyun estetik, k ü lt ü rel, tarihsel, ekolojik de ğerleri havza ? planlar ç er ç evesinde ele al d . Talep y ö netimi i ç inde kent planlamas n n su t ü ketimini ? y ö nlendirmedeki rol ü anla ş ld .BARSELONA ARA Ş TIRMA SONUÇLARI Kaynak: E.DOMENE ve D. SAUR İ , 2006 ve D. Sauri. 2003 Kent planlamas n n yeni ya ş am tarz n 1. belirlemede etkinli ği, arazi kullan m kararlar n n su t ü ketimine etkisi, kent planlamas n n su y ö netim planlar n y ö nlendirmesi KENT PLANLAMA SORUNUN ÇÖZÜMÜNDE NEREDE DURUYOR Hidrolojik çö z ü mlere ş iddetli 1. muhalefet nedeniyle yeni aray ş lara y ö nelme Arz y ö netimi yan nda talep 2. y ö netiminin de ele al nmas Suyu fiyatland rma. Su altyap s 3. iyile ş tirme, Teknoloji ve kampanyalar NASIL ÇÖZDÜLER BB Su arz-talep dengesinin kurakl k 1. nedeniyle bozulmas . BB h zl kentle ş me 2. 1972-2000 y llar aras nda 6 kez 3. kurakl k SORUNUN ORTAYA ÇIKI Ş ILlobregat nehri Ter nehri % 60 yerüstü % 40 yeralt ı 1972-2000 kurak dönemlerBARSELONA DENEY İ M İ Yap lan ara ş t rmalar n sonu ç lar : Konut tipi, gelir ve HH ? b ü y ü kl ü ğü su t ü ketimini etkiliyor. Kentsel alan kullan m t ü ketimi etkiliyor: Merkez ve ç eperler ? ve k rsal alan Kent planlamas n n su t ü ketimini kontrol etmede en ö nemli ? mekanizma oldu ğunu anl yorlar Kent planlamas n n yeni ya ş am tarz n olu ş turmadaki ö nemli ? etkisi Fiyatland rma, tasarruf tedbirleri, yeni teknolojik çö z ü mler HH ? ya ş am tarz nda ö nemli etkiler yaratm yorÇ İ N ARA Ş TIRMA SONUÇLARI Kaynak: H.H. ZHANG ve D.F.BROWN, 2005 Konut t ü rlerinin ve HH gelirlerinin su kullan m ü zerindeki etkisi azd r. Buna kar ş h zl kentle ş menin ve bunun yaratt ğ ya ş am tarz n n su t ü ketimini etkiledi ği sonucu ç km ş t r. KENT PLANLAMA SORUNUN ÇÖZÜMÜNDE NEREDE DURUYOR H zl geli ş en bir kent BE İ J İ NG ile geleneksel bir yap ö zelli ği g ö steren T İ ANJ İ N kentlerinde konut su t ü ketim e ğilimlerini 806 konut ile yap lan g ö r üş me ve anketler ile bir de ğerlendirilmesi yap ld NASIL ÇÖZDÜLER Konutlardaki su t ü ketimi bir ç ok ü lkede n ü fusun % 50 ’ ni te ş kil etmesindeki etkenleri belirlemek SORUNUN ORTAYA ÇIKI Ş IKAL İ FORN İ YA DENEY İ M İ Kaynak: California Water 2020 Kent planlamas ile su 1. planlamas n n entegre edilmesi Arazi kullan m kararlar n n su 2. t ü ketimini y ö nlendirdi ği KENT PLANLAMA SORUNUN ÇÖZÜMÜNDE NEREDE DURUYOR Suyun de ğerlerini belirleme 1. Sekt ö rler aras dengenin 2. kurulmas Kente d üş en g ö revlerin 3. belirlenmesi NASIL ÇÖZDÜLER Ekonomik geli ş menin ekosistem 1. s n rlar na dayanmas Kaliforniya 2020 su plan 2. haz rl klar SORUNUN ORTAYA ÇIKI Ş IBALTIMORE, A.B.D DENEY İ M İ Kaynak: E. McGURTY, 2007 Baltimore, Maryland-ABD: Kent Yukar Havza Restorasyon projesi- ? Ama ç :kent su kalitesini iyile ş tirme ç er ç evesinde kentsel ye ş illendirme. Planlanacak alan n ekolojik s n rlar belirleniyor. Ü st ö l ç ek s n r tespitinden kent baz nda mahalleye inen bir s ü re ç izleniyor. Planlama “su kanunu” ile ili ş kilendiriliyor. Buradaki sorun su kanununun mahallenin sosyal ve ekonomik yap s yla ilgili olmamas d r. Planc n n m ü dahale alan burada ba ş l yor. Su kalitesinin iyile ş tirilmesinde mahalle baz ndaki parametreler ekonomik ve sosyal yap analizleri ile belirleniyor. Ekolojik s n r planc ya evrensel ç evre sorunlar hakk nda girdi verirken ayn zamanda planc n n et ü tleri ile yerel ç evre sorunlar belirlenerek ili ş ki sa ğlan yor. İ zinler ö rne ğin yap kullanma izinleri su parametreleri dikkate al narak yoksullu ğu art rmayacak ş ekilde belirleniyor.BOTSWANA DENEY İ M İ Kaynak: E.N.TOTENG, 2002 Ak lc kapsaml planlama 1. “Incremental” planlama 2. “Advocacy” planlama yakla ş mlar 3. i ç inde su planlamas n n ele al nabilece ği savunulmu ş tur. KENT PLANLAMA SORUNUN ÇÖZÜMÜNDE NEREDE DURUYOR Arz y ö netimi ile talep y ö netimini 1. birlikte ele almak M ü hendislik çö z ü mlerin s n rl l ğ 2. ortaya konularak kent planlamas n n su planlamas ile birle ş tirilmesi Su arz paradigmas na kar ş kent 3. planlamas n n savunulmas NASIL ÇÖZDÜLER Kentler b ü y ü d ü k ç e su talebi 1. artmakta ancak su planlama ve y ö netiminin bir planlama konusu olarak anla ş lmamas SORUNUN ORTAYA ÇIKI Ş IÖZET BE İ J İ NG-T İ ANJ İ N KONUT BARSELONA-AT İ NA- BOTSWANA KAL İ FORN İ YA KENT ÖLÇE Ğİ BALTIMORE BÖLGE ÖLÇE ĞİKAYNAK: Doç.Dr. Nilgün GÖRER TAMER ’ in sunu ş u