Neotektonik Kuzey Anadolu Fay Zonu - 4 Havzalar 3 km kal nl ğ na eri ş en Pliyo- Kuvaterner sedimentlerini kapsar. B L : B . Ç e k m e c e L a g ü n ü K L : K . Ç e k m e c e L a g ü n ü B Y : B i g a Y a r m a d a s K Y : K a p d a ğ Y a r m a d a s M A : M a r m a r a A d a s P A : P r e n s A d a l a r A Y : A r m u t l u Y a r m a d a s A P : A r m u t l u P l a t o s u K I S A L T M A L A R A Y A P B L B Y Ç a n a k k a l e B o ğ a z K Y M A T e k i r d a ğ Ç . T r a k y a Y a r m a d a s K L G ü n e y Ş e l f K u z e y Ş e l f O r t a Ç . S i l i v r i Ç . Ç n a r c k Ç . İ s t a n b u l B o ğ a z P A İ z m i t K ö r f . İ z n i k G ö l ü G e m l i k K ö r f . 2 0 k m K B a t S r t D o ğ u S r t İ A İ A : İ m r a l a d a s B Y A n a d o l u Y a r m a d a s Marmara Denizi’nin üç boyutlu batimetri haritas (Gazio ğ lu vd., 2002’den al nm ş t r). Marmara denizi taban ndaki üç ç ukurlu ğu kuzeyden g ü neyden s n rlayan dik yarlar ana aktif faylar n yerini g ö sterir. Bu yap lar Kuzey ve g ü ney s n r faylar olarak adlan r.Kuzey s n r fay , Marmara denizine İ zmit k ö rfezinden girer ve bat da Trakya ’ da karaya ç karak Ganos fay n olusturur.•Marmara denizi s rf do ğrultu at ml deformasyon zonu ile Bat Anadolu ’ daki genle ş me b ö lgesi aras ndaki ge ç i ş zonudur.Marmara Denizi dolay nda, Kuzey Anadolu Fay Zonunun pozisyonu ve karakteri ile ilgili olarak, ç e ş itli ara ş t rmac lar taraf ndan ileri s ü r ü len g ö r üş ler üç grup alt nda toplan r Birinci model Pull-apart modelidir ve Barka ve Kadinsky-Cade 1988; Wong vd., 1995; Erg ü n ve Ö zel 1995; Barka 1992 taraf ndan ö nerilmi ş tir. Barka ve Kadinsky-Cade 1988 ’ in yorumlar esas olarak Marmara denizinin batimetrik ö zelli ği ü zerine dayand r lm ş iken, toplanm ş ve bu verilerin yorumlar Wong ve di ğerleri (1995), Erg ü n ve Ö zel (1995) ise 1989 y l nda Piri Reis gemisi ile Marmara Denizi'nden tek kanall sismik yans ma verilerine dayanarak Barka ve Kadinsky-Cade 1988 ile benzer sonu ç lar na ula ş m ş lard r. Bu model, k sa uzunluklu ( ~ 50 km) s ü rekli olmayan (kademeli) do ğrultu-at ml fay dilimlerinden ve aralar nda da ğ lm ş ç ek-ay r havzalar olarak yorumlanan üç belirgin ç ukurluktan olu ş maktad r. T ü m bu yazarlar n haritalar n n ortak ö zellikleri, Marmara'da yer alan kuzeydo ğu gidi ş li s rtlara paralel yanal-at ml faylar n ve Marmara ç ukurlar n n kuzey ve g ü ney kenarlar na paralel normal faylar n bulunmalar d r İ kinci model , A ş mal fay kollar na dayal bir modeldir ve Parke vd., 1999; Siyako vd., 2000; Okay vd., 2000 taraf ndan ö nerilmi ş tir. Bu g ö r üş e temel olu ş turan ç al ş malar, 1997 y l nda ç ok-kanall sismik yans ma ara ş t rmalar , T ü rkiye Ulusal Deniz Jeolojisi ve Jeofizi ği program ç er ç evesinde T Ü B İ TAK ’ n (T ü rkiye Bilimsel ve Teknik Ara ş t rma Kurumu) sponsorlu ğ unda MTA (Maden Tetkik ve Arama Genel M ü d ü rl ü ğü ) Sismik-1 ara ş t rma gemisi ile ba ş lat lm ş t r. 1997 A ğustos ’ unda Alman ara ş t rmac larla i ş birli ği i ç inde Bat S rt ü zerinde 11 hattan olu ş an 200 km ’ lik sismik yans ma verisi toplanm ş t r. 1997 Eyl ü l ’ ü nde ise MTA, İ T Ü ve CAMBRIDGE Ü niversitesi i ş birli ğinde ger ç ekle ş tirilen ikinci sefer esnas nda 45 hattan olu ş an 1400 km ’ lik sismik yans ma verisi toplanm ş t r. Bu 1400 km ’ lik sismik yans ma verisi ilk olarak Cambridge Ü niversitesi ’ nde i ş lenmi ş ve yorumlanm ş t r (Parke vd., 1999). Ayn veri ba ğ ms z olarak İ T Ü ’ de de i ş lenerek yorumlanm ş t r ve ayr ca Okay ve di ğerleri (1999; 2000) taraf ndan yay nlanm ş t r. Bu ç al ş malarda, Marmara Denizi i ç erisinde Kuzey Anadolu Fay na ba ğl olarak geli ş en bir pull-apart modelinden ziyade, bu fay zonuna ait faylar n a ş mal bir yap olu ş turdu ğu ileri s ü r ü lm üş t ü r Üçü nc ü modelde ise Marmara Denizi alt nda tek bir ana fay n varl ğ Le Pichon vd., 1999; Aksu vd., 2000; İ mren vd., 2001 taraf ndan ö nerilmi ş tir. 1999 Ş ubat ’ nda Alman ara ş t rma gemisi Meteor Marmara Denizi ’ nde ilk ç ok ş nl derinlik ç al ş mas n ger ç ekle ş tirmi ş tir. Bat Marmara S rt ’ n kapsayan bu ara ş t rma, s rt n g ü ney b ö l ü m ü boyunca D-B do ğrultulu bir izin varl ğ n , Marmara Denizi ’ nin bat s nda bulunan do ğrultu-at ml Ganos Fay’ n n do ğusundaki devam olarak g ö zler ö n ü ne sermi ş tir. Bu yar ğ n i ç inde metan gaz n n ç kt ğ g ö sterilmi ş tir ve bu gaz ç k ş , bu fay n faaliyetinin bir i ş areti olarak yorumlanm ş t r (Halbach vd., 2000). Kocaeli Depremi ’ nden sonra, 1999 ’ un sonlar nda ve 2000 ba ş lar nda, Deniz Kuvvetleri Komutanl ğ Seyir Hidrografi ve O ş inografi Dairesi (SHOD) taraf ndan, İ T Ü ’ n ü n i ş birli ğiyle derin Marmara Ç ukurlu ğu ’ nu, uzun ekseni boyunca ö rtecek ş ekilde ç ok ş nl derinlik ç al ş mas yap lm ş t r (Demirba ğ, 2000). 2000 Eyl ü l ’ ü nde Frans z ara ş t rma gemisi Le Suroit ile olduk ç a ö nemli bir veri grubu ( ç ok ş nl derinlik, tek-kanall sismik yans ma, sa ç lma, yandan taray c l sonar, dipten ç ekmeli sismik yans ma ve y ü ksek frekansl chirp verisi) olu ş turulmu ş tur. Bu verilerin ve ç ok kanall ara ş t rmalar n sonu ç lar n n birle ş tirilmesi ile Marmara Denizi ’ ni boylu boyunca kesen s ü rekli bir fay n varl ğ g ö zler ö n ü ne serilmi ş tir ( İ mren vd., 2001; Le Pichon vd., 2000; 2001; Rangin vd., 2001). Sonu ç olarak, Marmara Denizi boyunca s ü rekli bir fay mevcut oldu ğu, bu fay n İ zmit K ö rfezi ’ nden Ganos Fay’ na kadar Kuzey Anadolu Fay’ n n devam n n bir izi olarak g ö r ü ld ü ğü gibi yakla ş k deprem dairelerini izledi ği ö nerilmi ş ve bu fay Marmara Fay olarak adland r lm ş t r ( İ mren vd., 2001; Le Pichon vd., 2001)Kuzey s n r fay , bat da Trakya ’ da karaya ç karak Ganos fay n olusturur. Ganosda ğ Saros aras nda kuzeydeki kol s ü rekli bir do ğrultu at ml fay ş eklinde izlenir.2 8 2 4 T r e n c h H e l l e n i c 2 2 3 6 3 8 4 0 4 2 ? P e l o p o n n e s e G R E E C E C h a l k i d i k i B U L G A R I A T h r a c e İ s t a n b u l A t h e n s C r e t e B l a c k S e a Ç a n a k k a l e İ z m i r M u ğ l a M e d i t e r r a n e a n 2 6 X a n t h i E s p S k y N i S i C h r C r e T S L L e C E A S m I k K E v v S k S a S p r L i E d r P s a M y r D a G ö G O r K a A r g ? F r S a v S m b N k b ? I o M A n y S t A m S a n T U R K E Y B g G g M g B G ö g G d g D g S e g G ü g P : P a r o s i s l a n d N : N a k s o s i s l a n d A m : A m o r g o s i s l a n d I o : I o s i s l a n d S a : S a r o s T r o u g h / G r a b e n S p r : S p o r a d e s B a s i n O r : O r f a n o s B a s i n K a : K a s s a n d r a B a s i n L i : L i m n o s B a s i n E s p : E a s t e r n S p o r a d e s B a s i n S k y : S k y r o s B a s i n G ö : G ö k ç e a d a B a s i n D a : D a r d a n e l l e s B a s i n E v v : E v v i a B a s i n P s a : P s a r a B a s i n E d r : E d r e m i t B a s i n / G r a b e n S a n : S o u t h A n d r o s B a s i n M y r : M y r t o o n B a s i n N i : N o r t h I k a r i a n B a s i n S i : S o u t h I k a r i a n B a s i n F r : F o l e g a n d r o s B a s i n C h r : C h r i s t i a n i B a s i n C r e : C r e t a n B a s i n A r g : A r g o l i k o s B a s i n S m b : S o u t h M i l o s B a s i n A n y : A n y d r o s B a s i n S a v : S a n t o r i n i - A n a f i V a l l e y N k b : N o r t h e r n K o s B a s i n L : L i m n o s i s l a n d S p : S p o r a d e s i s l a n d s T : T h a s o s i s l a n d S : S a m o t h r a k i i s l a n d G : G ö k ç e a d a L e : L e s b o s i s l a n d C : C h i o s i s l a n d S m : S a m o s i s l a n d K : K o s i s l a n d E : E v v i a i s l a n d A : A n d r o s i s l a n d S k : S k y r o s i s l a n d S o u t h e a s t A e g e a n T r o u g h s N o r t h A e g e a n T r o u g h s C e n t r a l A e g e a n T r o u g h s S o u t h A e g e a n T r o u g h s A m o r g o s H i g h M i l o s - K o s H i g h b X a n t h i - K a v a l a F a u l t S p N P S e a o f M a r m a r a B g : B e r g a m a G r a b e n G d g : G ö r d e s G r a b e n D g : D e m i r c i G r a b e n S e g : S e l e n d i G r a b e n G ü g : G ü r e G r a b e n G g : G e d i z G r a b e n G ö g : G ö k o v a G r a b e n B M g : B ü y ü k M e n d e r e s G r a b e n I k : I k a r i a i s l a n d S t : S a n t o r i n i i s l a n d M : M i l o s i s l a n d a k m 0 1 0 0 ? ? ? ? Fay daha sonra Gelibolu yar m adas n n kenar n s n rlayarak Ege denizine do ğ ru uzan r. Ege denizi i ç inde fay n daha bat ya olan uzan m Ege ç ukurlu ğ unu s n rlar.Daha sonra g ü neybat ya do ğ ru b ü k ü l ü r ve Ege denizi i ç inde g ü neybat y ö n ü nde devam eder.G ü neydeki kol daha bat da Marmara denizi ’ nin g ü ney kenar n s n rlar.Bir ç ok do ğ rultu at ml fay gibi KAFZ da uzunlu ğ u • boyunca morfolojik olarak iyi geli şmi ş y ü zey yap lar i ç erir. Ana faya paralel-yar ı paralel ve ? ana faydan ayr ı lan faylar, saç örgüsü geometrisi, ? çiçek yap ı lar ı ? çek-ay ı r havzalar ı , ? çökme gölleri, ? bas ı nç s ı rtlar ı , ? ötelenmi ş dereler. ? Kuzey Anadolu Fay ZonuKuzey Anadolu Fay zonu ve kollar ı boyunca Neojen- Kuvaterner çökelleri ile doldurulmu ş birçok alçal ı m ve havza gözlenmektedir. Bunlar a ş a ğ ı daki gibi gurupland ı r ı labilir: Kuzey Anadolu Fay zonu boyunca havzalar1-kademeli fay zonlar boyunca geli ş mi ş ç ek-ay r (pull-apart) havzalar Kuzey Anadolu Fay zonu boyunca havzalar Erzincan, Niksar, Ta ş ova-Erbaa, havzalar2-fay-kama havzalar Kuzey Anadolu Fay zonu boyunca havzalar Su ş ehri, G ö lova, Vezirk ö pr ü havzalar3- karma ş k ç ek-ay r havzalar d r (complex pull-apart havzalar). Bunlar, bir kenarlar ndan aktif yanal at ml fay, di ğ er kenarlar ndan ters fay ile s n rlanm şlard r. Kuzey Anadolu Fay zonu boyunca havzalar Geyve havzas4- birle ş ik ç ek-ay r havzalard r. Bunlar, k üçü k ç ek-ay r havzalar n birle şmesinden olu şur Merzifon, Suluova havzalar Kuzey Anadolu Fay zonu boyunca havzalar5-Negatif ç i ç ek yap lar d r (negative flower). Bunlar, gerilmeli etki yaratan yanal at ml fay kollar aras ndaki alan belirler Almus fay zonu boyunca Kazova havzas Kuzey Anadolu Fay zonu boyunca havzalarKuzey Anadolu fay zonu boyunca yer alan havzalar n, geli şim bi ç imleri, çö kellerinin stratigrafik ö zellikleri ve ya şlar , Kuzey Anadolu Fay zonunun evrimi ve ya ş ü zerine bilgi edinilmesini sa ğ lar. Kuzey Anadolu fay n n ya şa- Sa ğ yanal at m hareketi, do ğ u T ü rkiye’de Arap ile • Avrasya levhalar n n ç arp ş mas n takiben Anadolu levhas n n Orta Miyosen’den itibaren bat ya do ğ ru hareketi/ka ç ş ile geli ş mi ş tir. b- Di ğ er bir g ö r üş e g ö re, Kuzey Anadolu fay Ge ç • Miyosen veya Erken Pliyosen’den itibaren geli ş mi ş tir. c- Bir di ğ er g ö r üş ise, Kuzey Anadolu fay do ğ u • Anadolu’da Ge ç Miyosen’den itibaren geli ş meye ba ş lam ş , ve bat ya do ğ ru g öç ederek Marmara b ö lgesine Pliyosen esnas nda ula ş m ş t r. d- Di ğ er bir g ö r üş e g ö re, do ğ uda fay n ba ş lang c • yakla ş k olarak 16 milyon y l (Orta Miyosen ba ş ) veya daha eskidir, fakat bat da 3 milyon y ldan (Erken Pliyosen) daha gen ç tir. Kuzey Anadolu fay n n ya ş KAF’n n ya ş ve sa ğ yanal hareketinin geli ş imi ü zerine ç e ş itli g ö r üş ler vard r. Bu g ö r üş ler eskiden yeniye do ğ ru şö yle s ralanabilir;Kuzey Anadolu fay n n ya ş Kuzey Anadolu fay zonunun 5 milyon y ı ldan itibaren (Pliyosen ba ş ı ) faaliyete ba ş lad ğ na dair veriler bulunmaktad r.Kuzey Anadolu fay boyunca yap lan jeolojik g ö zlemlere g ö re, aktivitesi ba ş lad ğ ndan itibaren fay n ç e ş itli kesimlerinde geli ş mi ş at ı m miktar ı 20-85 km aras ı nda de ğ i ş mektedir. Kuzey Anadolu fay boyunca at m miktarjeolojik verilere g ö re y lda 5-17 mm . • sismolojik verilere g ö re y lda 30-40 mm . • GPS verilerine g ö re , y lda 15-25 mm . • Kuzey Anadolu fay boyunca at m oran Dolay s ile, Kuzey Anadolu fay n n kuzeyden s n rlad ğ Anadolu levhas ı n ı n da bat ı ya do ğ ru hareketi ortalama olarak y ı lda 20 mm. dir.Fay boyunca 9 adet orta ve b ü y ü k deprem geli ş mi ş , bu depremlerle 1000 km’den daha fazla y ü zey k r ğ geli ş mi ş tir. 1939 Erzincan M: 7.9-8 • 1942 Niksar M: 7.1 • 1943 Tosya M: 7.6 • 1944 Bolu-Gerede M:7.3 • 1957 Abant M:7.0 • 1967 Mudurnu M:7.1 • 1992 Erzincan M: 6.6 • 1999 Kocaeli M:7.4 • 1999 Bolu M: •Bir ç ok deprem bat ya do ğ ru ka ç ş g ö stermektedir .Bu ders notunun haz rlanmas s ras nda • Do ç . Dr. Ya ş ar Eren ’ in Ders notlar ndan yararlan lm ş t r.