Genel Laboratuar Teknikleri Dersi LABORATUAR TEKNİKLERİ • Kişisel güvenlik önlemleri ve lab. genel güvenlik önlemleri • Lab. Genel Güvenlik Önlemleri • Güvenli çalışma ve tehlikeli kimyasallar • Asitler ve Özellikleri • Bazlar ve Özellikleri • Lab. Cihazları • Derişim (konsantrasyon) ve Çeşitleri • Çözelti Hazırlama ve Hesaplamalar Kişisel güvenlik önlemleri ve lab. genel güvenlik önlemleri 1- BEDEN TEMİZLİĞİ Deri altındaki bezler ter ve yağ meydana getirir. Derinin en üst tabakasında ölü hücrelerden oluşan döküntüler ile ter ve yağ salgıları, çevredeki toz ve kire karışırsa bakteri üremesini sağlar. Deri salgısı üzerinde kir ve ölü hücre birikmesini önlemek ve kir tabakasını atmak için her gün duş alınmalıdır. 2- ELLER ve AYAKLAR Özellikle eller gün içinde bir çok yer, kirli aletler, kimyasallar, kimyasal atık içeren ekipmanlar ve vücudun diğer bölgeleri ile temas halindedir. Bu yollarla ellerimizde biriken kalıntılar gerek kendimize gerekse de temas halinde olduğumuz her şeye zarar verebilir. Eller, sadece tuvalet sonrası değil, çalışma öncesi ve sonrasında da sık sık yıkanmalıdır. Aynı şekilde ayaklar da günlük olarak yıkanmalıdır. Eller, yıkandıktan sonra laboratuar ortamında bulunan alkol bazlı dezenfektanlar ile dezenfekte edilmelidir. 3- AĞIZ ve DİŞ BAKIMI Ağız, diş ve dudaklarda pek çok bakteri bulunur. Bir hapşırma ile yada elimizin ağzımıza yada kimyasallara teması ile hem çevremize hem de vücudumuza bakteri ve kimyasal atık bulaştırma riski taşırız. 4- SAÇ VE CİLT BAKIMI İnsan saçında birçok m/o yaşar. Saç tarayan yada saçına dokunan kişiler işe başlamadan ellerini yıkamalıdırlar. Aynı zamanda kimyasallarla çalışan bir kişi çalışma sırasında yada çalışmadan sonra ellerini yıkamadan saçına yada cildine dokunmamalıdır. 5- GİYSİ TEMİZLİK VE BAKIMI Lab. ortamında çalışılırken giysilerin temiz olması, önlük yada ihtiyaca göre koruyucu giysi yada malzemelerin kullanılması iş güvenliği ve hijyen açısında önemlidir. Lab. Kıyafeti ve Koruyucu Malzemeler Eldivenler, analiz esnasında kimyasal maddeler ve sıcaklık ile ilk temasta olan ellerin korunması amacı ile lab. çalışanlarının mutlaka kullanması gereken ürünlerdendir. Temel olarak 1-Tek kullanımlık eldivenler (PP) 2-Koruyucu eldivenler (kimyasallara ve sıcaklığa dirençli) • Gözlükler, insanların en hassas ve en önemli organlarından biri olan gözlerin kimyasal madde, radyasyon yada çeşitli zarar verici partiküllerden korunmasını sağlayacak pek çok farklı özelliğe sahip en önemli güvenlik önlemlerinden biridir. Temel olarak 1-Kimyasal ve partiküllere karşı koruyucu gözlük (asitler için yada genel amaçlı koruyucu) 2-Zararlı ışın-UV karşı koruyucu gözlük (UV filtreli) • Maskeler, lab. çalışanlarının analiz sırasında kullandıkları katı veya sıvı kimyasallardan oluşan toz ve sıvı zerreciklerden etkilenmelerini önleyen, pratik ve cilde uyumlu koruyuculardır. • Çeşitli maskeler mevcuttur. 1-Sağlığa zararlı kuru ve sıvı/uçucu partiküllere karşı koruma için ventilli karbon maske kullanılabilir. Maskenin kuvvetli veya sağlığa zararlı kokuları, organik buharları, asit gazlarını, ozon vb. engelleyen aktif karbon tabakası vardır. Ayrıca nefes verişi kolaylaştırıcı ventili sayesinde maske içerisinde ısı ve nem miktarının artması önlenir. Tipik kullanım alanları arasında kaynak, döküm, torna, kuvvetli dezenfeksiyon ve temizlik işleri sayılabilir. 2-Sağlığa zararlı kuru ve sıvı/uçucu partiküllere karşı koruma için ventilsiz koruyucu yüz maskesi kullanılabilir. Tipik kullanım alanları arasında metal tozları, cam elyafı tozları, cilalama tozları, inşaat tozları, kimyasal tozlar. 3- Antimikrobiyal Maskeler acil durum ilk müdahale ekipleri, sağlık uzmanları, polis memurları ve diğer ilk müdahale personelince viral ve bakteriyel tehditlerden korunma sağlar. Biyolojik ajanları yakalama ve öldürmede kanıtlanmış yeteneği sayesinde bulaşıcı salgınlara ve biyolojik tehditlere karşı koruma sağlar. Rahatsız edici organik buharlardan korur. 4- NanoMaske açıldıktan sonra 48 saat süre ile mikrop öldürücülüğünü korur. Her tür bakteri ve virüse karşı en etkin koruma sağlar. 5- Toz maskesi, zehirleyici olmayan katı ve sıvı aerosellere (bir gaz kütlesi içinde asılı halde bulunan sıvı ya da katı parçacıklardan oluşmuş ince karışımlar) sağlığa zararlı kuru ve sıvı maddelere, uçucu partiküllere karşı koruma için kullanılır. Tipik kullanım alanları arasında metal tozları, cam elyafı tozları, cilalama tozları, inşaat tozları, kimyasal tozlar. • Önlükler, laboratuarlarda oluşması en muhtemel tehlikelerden biri olan kimyasal maddelerin çalışanların üzerine sıçrayarak yakıcı ve delici etkileri ile zarar vermesi ve bunun gibi tehlikelerden korunmaları için kullanılır. 1-Kimyasal dayanıklı önlükler, kullanım amaçlarına göre farklı özelliklere sahip olabilirler 2- Laboratuar önlüğü • Puarlar, tehlikeli kimyasalların güvenli olarak pipetlenmesi için kullanılırlar. -Üç yollu puar -Pastör pipeti puarı -Tek yollu büyük pipet puarı -Kafesli puar -Balon puarı -Hortum bağlantılı balon -Vakum basınç puarı • Sıvı sabun ve dezenfektanlar, Ortamdaki en önemli mikrobiyel kontaminasyon etkeni personel elleridir. El ve deri dezenfeksiyonu teknik olarak farklı olmasına rağmen etkili ve başarılı bir temizleme işlemi dezenfektan madde kullanımından geçer. Lab. Çalışma Kuralları 1-Çözelti konulan şişelerin etiketlenmesi gerek görünüş ve gerekse yanlışlıklara meydan verilmemesi için gereklidir. Kağıt etiket kullanılıyorsa yazıların ıslanınca akmaması için çini mürekkep kullanılması iyi sonuç verir. Etiketlerin arkası nemlendirilirken ağıza ve dile sürülmemelidir. 2-Kimyasal maddeler risk gruplarına ve saklama koşullarına göre, havalandırma sistemli ayrı oda, dolap veya depolarda bulundurulmalıdır. Kimyasal maddelerin bulunduğu yer kilitli olmalı, anahtarı depo sorumlusu ve sorumlusunda olmalıdır. 3-Laboratuvarda zaman çok önemlidir. Yapılacak işler başlangıçta planlanırsa zamandan tasarruf edilebilir. Örneğin, suyu uçurma gibi bazı işler pek az dikkat ister ve bu zaman süresince başka bir analiz de yapılabilir. 4-Organik çözücüler lavaboya dökülmemelidir. 5-Tartım veya titrasyon sonuçları küçük kağıtlara yazılmamalıdır. Bu kağıtlar kaybolabilir ve analizin tekrarlanması zorunluluğu ortaya çıkabilir. 6- Laboratuvarda çalışmalar için özel bir defter tutulmalıdır. Yapılan çalışma ve gözlemler mutlaka kaydedilmelidir. 7- Ecza dolabında neler bulunduğu, yangın söndürme cihazının nasıl çalıştığı bilinmelidir. Bu konuda eğitim yapılmalıdır. 8- Uçucu sıvılar lavaboya dökülmemelidir. 9- Şişelerin kapak veya tıpaları değiştirilmemelidir. Çözelti şişelere doldurulurken dörtte bir kadar kısım genişleme payı olarak bırakılır. 10- Etiketsiz bir şişeye veya kaba, kimyasal madde konulmaz. Ayrıca boş kaba kimyasal bir madde koyunca hemen etiketi yapıştırılmalıdır, bütün şişeler etiketli olmalıdır. Üzerinde etiketi olmayan şişelerdeki kimyasal maddeler, deneylerde kesinlikle kullanılmamalıdır. 11- Cam kesme durumlarında ellerin kesilmemesi için özel eldiven veya bez kullanılmalıdır. Ucu sivri, kırık cam tüplerine, borulara lastik tıpa geçirilmemelidir. Böyle uçlar; havagazı ocağı, zımpara veya eğe ile düzgün hale getirilmelidir. 12- Lastik tıpalara geçirilecek cam boruların uçları su ile ıslatılmalı veya gliserin, vazelin ile yağlanmalıdır. Cam borular lastik tıpaya direkt bastırılarak değil de döndürülerek sokulmalıdır. 13-Tüp içinde bulunan bir sıvı ısıtılacağı zaman tüp, üst kısımdan aşağıya doğru yavaş yavaş ısıtılmalı ve tüp çok hafif şekilde devamlı sallanmalıdır. Tüpün ağzı kendinize veya yanınızda çalışan kişiye doğru tutulmamalı ve asla üzerine eğilip yukarıdan aşağıya doğru bakılmamalıdır. Yüze sıçrayabilir. 14- Zehirli ve yakıcı çözeltiler, pipetten ağız yolu ile çekilmemelidir. Bu işlem için vakum ya da puar kullanılmalıdır. 15- Genel olarak toksik olmadığı bilinen kimyasal maddeler bile, ağıza alınıp tadına bakılmamalıdır. 16- Benzin ve eter gibi çok uçucu maddeler ne kadar uzakta olursa olsun açık alev bulunan laboratuvarda kullanılmamalıdır. Eter buharları 5 metre ve hatta daha uzaktaki alevden yanabilir ve o yanan buharlar ateşi taşıyabilir. 17- Sülfürik asit, nitrik asit, hidroklorik asit, hidroflorik asit gibi asitlerle bromür, hidrojen sülfür, hidrojen siyanür, klorür gibi zehirli gazlar içeren maddeler ile çeker ocakta çalışılmalıdır. 18- Tüm asitler sulandırılırken daima suyun üzerine ve yavaş yavaş dökülmeli, asla tersi yapılmamalıdır. 19- Civa herhangi bir şekilde dökülürse vakum kaynağı ya da köpük tipi sentetik süngerlerle toplanmalıdır. Eğer toplanmayacak kadar eser miktarda ise üzerine toz kükürt serpilmeli ve bu yolla sülfür haline getirilerek zararsız hale sokulmalıdır. 20- Termometre kırıklarının civalı kısımları yada civa artıkları asla çöpe yada lavaboya atılmamalı, toprağa gömülmelidir. 21- Elektrikle uğraşırken eller ve basılan yer kuru olmalı, metal olmamalı, elektrik fişleri kordondan çekilerek çıkarılmamalıdır. Gerektiğinde bazı işlemleri hemen yapabilmek için gerektiği kadar elektrik bilgisi edinilmeli, büyük onarımlar mutlaka ehliyetli teknisyenlere yaptırılmalıdır. 22- Laboratuvarda, özellikle kilitlenmiş bir yerde yalnız çalışılmamalıdır. Her türlü olasılıklara karşı, tek başına çalışan kişi yapacağı işleri bir başkasına önceden anlatmalı ve sürekli haber vermelidir. 23- Kimyasallar taşınırken iki el kullanılmalı, bir el kapaktan sıkıca tutarken, diğeri ile şişenin altından kavranmalıdır. Desikatör taşınırken mutlaka kapak ve ana kısım birlikte tutulmalıdır. Desikatör kapakları arasıra vazelin ile yağlanmalıdır. 24- Laboratuvar terkedilirken bulaşıklar yıkanmalı, tüm kimyasallar güvenlik altına alınmalı, gaz muslukları ana musluktan kapatılmalıdır. 25- Gözler, hassas terazide tartma gibi işlemler dışında daima korunmalıdır. Emniyet gözlükleri takmak yararlıdır. Gazlardan dolayı gözlerin herhangi bir tahrişinde buna engel olmak için sık sık gözleri soğuk su ile yıkamak veya bol su akıtmak gereklidir. 26- Asit, baz gibi aşındırıcı ­ yakıcı maddeler deriye damladığı veya sıçradığı hallerde derhal bol miktarda su ile yıkanmalıdır. 27- İçinde kültür bulunan tüp, petri kutusu gibi malzeme açık olarak masa üzerine bırakılmamalı, tüpler önlük cebinde taşınmamalı, masa üzerine gelişigüzel konulmamalıdır. Tüpler tüplükte tutulmalıdır. 28- Çalışırken laboratuvar kapı ve pencereleri kapalı tutulmalı, mikroorganizma veya sporlarını etrafa yayacak gereksiz ve ani hareketlerden sakınılmalıdır. 29- Kültürlerin yere veya masaya dökülmesi veya kültür kaplarının kırılması halinde durum hemen laboratuvar yöneticisine bildirilmeli ve dökülen kültürün üzeri anında uygun bir dezenfektan çözeltisi ile kaplanarak (örneğin %10’luk hipoklorit çözeltisi) 15 ­ 30 dakika bekletilmeli ve daha sonra temizlenmelidir. 30- Öze uçları her kullanımdan önce ve sonra Bunzen beki alevinde usulüne uygun şekilde yakılarak sterilize edilmelidir. 31- Mikrobiyoloji laboratuvarında kullanılacak pipetler, önce ağız kısımlarına pamuk yerleştirilerek sterilize edilmeli ve bu şekilde kullanılmalıdır. 32- Kültürün yutulmaması için tüm önlemler alınmalı kültür yutulursa, anında laboratuvar yöneticisine haber verilmelidir. 33-Mikrobiyolojik çalışmalarda steril olduğundan kuşku duyulan malzeme kullanılmamalıdır. 34- Pipetleme yapılırken kesinlikle üflenmemelidir. 35- Etil alkol gibi yanıcı, tutuşucu maddeler Bunzen beki alevi çevresinden uzak tutulmalıdır. 36- Ellerde kesik, yara ve benzeri durumlar varsa bunların üzeri ancak su geçirmez bir bantla kapatıldıktan sonra çalışılmalı, aksi takdirde çalışılmamalı ve son durum sorumluya iletilmelidir 37- Mikroskobun objektif ve oküler kısmı her kullanımdan önce ve sonra ince mercek kağıdı ile veya bir tülbent yardımıyla dikkatlice merceğe zarar vermeden temizlenmelidir. 38- Çalışma bittikten sonra kirli malzemeler kendilerine ait kaplara konulmalıdır. Örneğin; kullanılmış pipetler, lam ve lamel hemen, içinde dezenfektan çözeltisi bulunan özel kaplara aktarılmalıdır. 39- Laboratuvardan çıkmadan önce mikroskop lambaları kapatılmalıdır. Gereksiz ışıklar söndürülmelidir. 40- Laboratuvar terkedilirken bulaşıklar yıkanmalı, tüm kimyasallar güvenlik altına alınmalı, gaz muslukları ana musluktan kapatılmalıdır 41- Çalışma bittikten sonra eller sabunlu su ve gerektiğinde antiseptik bir sıvı ile yıkanmalıdır. 42- Kültür ve benzeri materyal laboratuvardan dışarı çıkarılmamalıdır. 43- Tüm deney sonuçları için gizlilik esasına uyulmalıdır. 44- En yakın sağlık kuruluşunun ve cankurtaran telefonları görülen yere asılmalıdır. 45- Laboratuvarda tek başına çalışılmamalıdır. Lab. Genel Güvenlik Önlemleri Laboratuvar binası aşağıdaki bölümlerden oluşur; a) İdari Bölüm 1) Hizmet bölümlerinden ayrı olarak yönetici ve diğer personel için yeterli sayıda müstakil oda, 2) Laboratuvarda kullanılacak kimyasal maddeler ve yedek yardımcı malzemeler için depo, 3) Numune kabul bölümü, 4) Duş, tuvalet ve soyunma-giyinme odası. b) Laboratuvar Hizmet Bölümleri 1)Tartım odası, 2)Fiziksel analiz laboratuvarı; fiziksel analizlerde kullanılacak alet ve ekipmanlar ile numune hazırlık çalışmaları için en az 10m2 alana sahip olmalıdır. 3)Kimyasal analiz laboratuvarı; kimyasal analizlerde kullanılacak alet ve ekipmanlar ile numune hazırlık çalışmaları için en az 15m2 alana sahip olmalıdır. 4)Mikrobiyoloji analiz laboratuvarı; mikrobiyoloji analizlerinde kullanılacak alet ve ekipmanlar ile numune hazırlık çalışmaları için en az 20m2 alana sahip olmalıdır. Besiyeri hazırlama, sterilize etme, mikrobiyolojik ekim, inkübasyon işlemleri ve kullanılmış malzemelerin sterilizasyonu ile malzemelerin yıkanması için ayrı bölümleri içermelidir. Laboratuvar Personeli a)Bölüm Sorumlusu: Laboratuvar bölümlerinin faaliyet ve görev alanına göre lisans düzeyinde eğitim almış veya yüksek lisans veya doktora yapmış laboratuvar personeli, b)Laboratuvar Personeli : Laboratuvarların faaliyet ve görev alanına uygun olarak gıda bilimi konusunda eğitim almış ziraat mühendisi ile gıda mühendisi, kimya mühendisi, kimyager, biyolog, veteriner hekim veya su ürünleri konusunda lisans eğitimi almış personeli, c)Laboratuvar Yardımcı Personeli (Gıda Teknikeri/Teknisyeni): Gıda bilimi konusunda iki yıllık ön lisans eğitimi almış personel ile gıda, laboratuvar ve kimya konularındaki liselerden diploma almış personeli, d)Sorumlu Yönetici: Laboratuvarın yönetim ve işletmesinden sorumlu, gıda bilimi konusunda lisans eğitimi almış ziraat mühendisi, gıda mühendisi, kimya mühendisi, kimyager, veteriner hekim veya gıda konusunda yüksek lisans veya doktora yapmış olan personel Sorumlu yöneticinin görev ve yetkileri şunlardır; a)Laboratuvar bölümlerinin işlevine uygun olarak çalışmasını sağlamak ve kontrol etmek , b)Alet ve ekipmanların bakım, onarım ve kalibrasyonunu yaptırmak, c)Numune kayıt defterinin düzenli tutulmasını ve numunelerin laboratuvarlara dağılımını sağlamak , d)Laboratuvara giren numunenin tüm analizlerinin yöntemine uygun yapılarak raporlarının çıkarılmasını sağlamak, e)Analiz raporlarını onaylamak, f)Denetim tutanağı ile belirtilen hususların yerine getirilmesini sağlamak, denetim tutanaklarını saklamak ve sonuçtan Sağlık Bakanlığı ve Tarım ve Köyişleri Bakanlığına bilgi vermek, g)Personelin eğitimi ile ilgili programlar düzenlemek, h)Personelin periyodik sağlık kontrollerini yaptırmak, i)Kayıtların düzenli tutulmasını sağlamak, j)Aylık faaliyet raporlarının Tarım ve Köyişleri Bakanlığına bildirimini sağlamak, k)Kayıt ve raporlarda gizlilik esasına uyulmasını sağlamak. Bölüm sorumlularının görev ve yetkileri şunlardır; a)İlgili bölümün işlevine uygun olarak çalışmasını sağlamak, b)Ekipmanların kontrolünü yapmak, c)Analizlerin yöntemine uygun yapılmasını sağlamak, d)Analiz raporlarını imzalamak, e)Analiz defterinin düzenli tutulmasını sağlamak, f)Kayıtların düzenli tutulmasını sağlamak, g)Analizleri yapmak Laboratuvar Yardımcı Personeli (Gıda Teknikeri/Teknisyeni) a)Gıda maddelerinin sağlık koşullarına uygun olarak üretilmesi, ambalajlanması, depolanması ile gıdalar üzerinde duyusal, fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik kalite kontrol analizlerinin yapılması ve sonuçlarının yorumlanması, b)Her türlü gıda maddelerinin (hububat, süt ve süt ürünleri, çeşitli et ürünleri, bitkisel gıdalar) işlenmesinde çeşitli teknikleri kullanır, c)Gıdaların sağlığa uygunluğunu kontrol için gıdalardan ve gıda katkı maddelerinden örnekler alır, d)Laboratuarda değişik yöntemler kullanarak duyusal, fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik analizler yapar, sonuçları yorumlar, gerekli raporları düzenler, çıkan sonuçları ilgili kişilere iletir, e)Kaliteli ve standart ürün üretilmesini sağlar, f)İşletmelerde hijyen ve temizlik kurallarını uygular veya uygulanmasını sağlar, g)Gıda üretiminde kullanılan en son teknolojileri takip eder h)Gıdaların uygun bir şekilde paketlenmesini ve muhafazasını sağlar. Laboratuar Güvenlik Sistemleri Tehlikeli maddelerin çalışma ortamında bulundurulması ve depolanması, çalışanlar ve çevre açısından önemli tehlikeleri beraberinde getirmektedir. Bu tür potansiyel tehlikeleri ortadan kaldırmak, tehlikeli maddelerin depolanmasına elverişli güvenlik dolapları bulundurmakla mümkündür. Çalışma ortamındaki kimyasal maddelerin bir arada depolanabilmesi için bilinmesi gereken temel bilgiler; - Parlama noktası (alev alma) - Isıya karşı hassasiyet - Havalandırılma ihtiyacı (Koroziv maddeler (çürütücüler) ve kolay alevlenen gazların birikmesi en aza indirilmeli ve yüksek tazyikli buharı olan sıvılar güneşten uzak tutulmalıdır. Fakat az miktarda kolay alev alan sıvıların saklandığı dolaplarda hava deliğinin olmaması gerekir.) - Etkileşim (aynı ortamda bulunma koşulları) (Amonyak civa yada klor ile karışmamalıdır.) - Ambalaj özelliği - Kimyasal maddelerin etiket bilgileri Güvenlik Dolapları Kimyasal maddelerin muhafazasında kullanılacak dolapların TS EN 14470-1 standardına uygun özelliklerde olması gerekir. Yanıcı sıvılar kapalı kaplarda ve oda sıcaklığında en çok 1 m 3 iç hacminde güvenlik dolaplarında saklanmalıdır. Kimyasallar ve kondukları raflar etiketlenmeli ya da renklerle kotlanmalıdır. Eğer bir kimyasal madde alfabetik sırada depolanmamışsa maddenin nerede saklandığına ilişkin bir açıklama olmalıdır. Bu standartta ; - Yanıcı sıvıların depolanmasına bağlı olarak yangın tehlikesinin min indirilmesi, belirlenen ve test edilmiş bir zaman süresinde dolap içinin korunması - Çalışma ortamında bırakılan gaz çıkışının min indirilmesi - Saklama ve depolama sırasında ortaya çıkacak muhtemel sızıntıların önlemesi yer alır Reaktif/Toksik madde depolama Dolabı Reaktif ve toksik maddelerin ortama ve çalışanlara zarar vermeyecek şekilde depolanmasına uygun, kullanıcı tercihine bağlı havalandırmalı veya havalandırmasız olan güvenlik dolaplarıdır. Yanıcı-Parlayıcı Kimyasallar İçin Güvenlik Dolapları • Dışı çelik, içi HPL (Yüksek basınçlı laminant) malzemeden yapılmış çift duvarlı, • Duvarlarının arası ısı izolasyonlu, • Arka panelde hava giriş çıkış kanalları ve baca bağlantısı mevcut, • Yangın anında ısı sigortası havalandırma sistemini otomatik kapatır, • Dolap ayakları ve dengesi içeriden ve dışarıdan ayarlanabilir, • Topraklama bağlantısı yapılmış Çeker Ocaklar / Aşılama Kabinleri Aşılama kabinleri ve çeker ocaklar kimyasal ya da mikrobiyolojik analizlerin güvenli bir şekilde, kullanıcıya ve çevreye zarar vermeden yapılmasına olanak tanırlar. Bu kabinler kullanım amacına ve laboratuar imkanlarına göre çok çeşitli şekillerde dizayn edilebilirler. Atıklar ve Atıkların Uzaklaştırılması Lab. da kullanılan kimyasal atıklar, belli kurallar içinde atılmadıklarında veya imha edilmediklerinde insan sağlığı ve çevre açısından potansiyel tehlikedirler. Lab. atıklarının biriktirilmesinde kimyasal etkilere dayanıklı kaplarla işe başlanmalıdır. Bütün kaplar sızdırmaz olmalı, havalandırmaya elverişli yerlerde muhafaza edilmelidir. Kimyasal ve Tıbbi Atık Kapları Tıbbi ve katı atıkların toplanarak çalışma ortamından kolayca uzaklaştırılmasına elverişli fonksiyonel kutulardır. Kimyasal atık kapları, kimyasal atıkların biriktirilmesinde kullanılan kimyasal maddelerin etkilerine dayanıklı, sızdırmaz kaplardır. Dış duvarı darbeye ve yangına dayanıklıdır. Otoklav Poşetleri Laboratuarda kullanılan malzemelerin sterilize edilerek güvenli bir şekilde uzaklaştırılması için kullanılan, otoklava özel poşetlerdir. Farklı içerik (naylon yada PP) ve ısı dayanıklılıkları (181 o C yada 141 o C ) vardır. Laboratuar Matları Laboratuvarlarda kullanılan cam ve plastik malzemelerin kayarak dökülmeleri sonucunda oluşacak iş kazalarını engellemek amacıyla kullanılan çok amaçlı kaymaz ve yanmaz malzemelerdir. Balon Tabanı Farklı çaplardaki, yuvarlak tabanlı laboratuvar malzemelerinin (balon…) güvenli kullanımı için uygundur. Taşıma Sepetleri ve Kutular Şişe, kutu ve numuneleri güvenli bir şekilde taşımak için kullanılırlar. Yüzey Dezenfektanları Ortamdaki enfeksiyon ve kontaminasyon riskinin minimuma indirilebilmesi için yüzeylerin düzenli dezenfeksiyonu vazgeçilmezdir. Doğru dezenfektan seçimi zaman, maliyet ve çevre kirliliği kriterleri göz önüne alınarak yapılmalıdır. Alet Dezenfektanları Laboratuvarda kullanılan alet ve ekipmanların dezenfeksiyonu belirli süreler içerisinde mutlaka yapılmalıdır. Bunun için uygun alet dezenfektanı seçilmelidir. Absorban Maddeler Laboratuvarlarda kimyasalların dökülmesi halinde ortamın güvenle temizlenebilmesi için kullanılan maddelerdir. Gözenekli minerallerden veya sentetik kopolimerlerden oluşmuştur. (Polimer küçük basit moleküllerin devamlı olarak birbirini takip etmesi sonucu oluşan bileşiklerdir. Günümüzde polimerler, pencerelerimizde kullandığımız PVC'den tutun da mutfakta kullandığımız teflon tavaya kadar hemen her yerde kendini göstermektedir. İki farklı polimerin birleşmesi ile kopolimer oluşur.) Absorban maddeler, kimyasal olarak inerttir (hiç bir madde ile reaksiyon vermeyen madde) . Çeşidine bağlı olarak, ağırlığının %100-400’ü arasında sıvı absorblama kapasitesine sahiptir. Bu maddeler, “genel amaçlı ürünler” ve “özelleşmiş ürünler” olmak üzere iki farklı tiptedir. Bunlardan “özelleşmiş ürünler” “genel amaçlı ürünlerden” içerdikleri nötralizasyon maddeleri ve indikatörlerle (ortama ilave edildiğinde renk değişiminden istifade edilerek reaksiyonun tamamlanıp tamamlanmadığının tespit edilmesi amacıyla kullanılan organik renklendiriciler) farklılaşırlar. Özelleşmiş ürünler, dökülen kimyasalı sadece absorblayarak ortamdan uzaklaştırmakla kalmaz önce dökülen kimyasalı nötralize eder, daha sonra absorblama yaparak sıvıyı ortamdan uzaklaştırır. Aynı zamanda içerdikleri indikatör, nötralizasyon işleminin tamamen gerçekleşip gerçekleşmediğini göstererek ortamın güvenliği ile ilgili bilgi vermektedir. Emici Peçeteler Yağ ve organik sıvıların hızlıca ortamdan uzaklaştırılması için ideal yüksek emiciliğe sahip, su geçirmez, tüylenme yapmaz mendillerdir. Yüksek Performans Silme Bezleri Endüstriyel uygulamalarda güvenilir ve kaliteli temizlik için uzun süreli kullanım sağlar ve ekonomiktir. - Toz bırakmaz, - Çok amaçlı kullanıma sahiptir, - Dayanıklıdır, - Su, yağ ve solventleri çok iyi emer, - Kimyasal katkı içermez Lab. Fiziki Özellikleri - Lab. fiziki yerleşimi önemlidir. Ortam materyal ve çalışan arasında karşılıklı güvenliği sağlamalı, ayrıca çalışan için rahat bir ortam yaratmalıdır. - Duvarlar, döşeme, tezgahlar rahatlıkla temizlenebilecek şekilde düzgün olmalı, deterjan ve dezenfektanlardan etkilenmemelidir. - Fiziki ölçü olarak en ideali, 3 m en, 6 m boy ve 3 m yüksekliktir. 2 yada 3 kişinin rahatlıkla çalışabileceği bir ortamdır. İhtiyaç duyulursa en 4m yada üstüne çıkarılabilir. Lab. boyu 5- 7,5m arasında değişebilir. Yükseklik ise çeker ocak yada aşılama kabini gibi ekipmanlar nedeniyle 3 m olarak uygun görülür. Her çalışan için 20 m 2 alan gerekir. - Lab. da toz bulunmamalı, lab. tezgah, cihaz, mobilyaların… toz tutma yüzeyi az olmalı. Her yer rahatlıkla temizlenebilmeli. - Havalandırma, nem ve sıcaklığı kontrol edecek, lab. a taze hava sağlayacak şekilde yapılmalı. - Lab. içine giren yada lab. dışına çıkan hava filtre edilerek alınmalı/verilmeli. - Lab. da açık kapı, pencere bulunmamalı. - Lab. da yeterli sayıda elektrik prizi, su musluğu, eviye, havagazı ve basınçlı hava musluğu bulunmalı. Elektrik tesisatının ve bağlı olan bütün alet ekipmanın sigortaları olmalı. Acil bir durumda su, elektrik yada basınçlı hava hızlı bir şekilde ve kolayca kapatılabilmeli. - Lab. a güneş ışığı direkt olarak girmemeli (özellikle mikrobiyoloji labı). Özel Gıda Kontrol Laboratuvarlarının Kuruluş ve Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik Bu Yönetmeliğin amacı; gıda maddeleri ile gıdaların üretiminde kullanılan ham ve yardımcı maddelerin, yarı mamül ve mamül gıda maddelerinin, gıda katkı maddelerinin, gıda ile temasta bulunan materyal ve ambalaj maddelerinin hijyen ve kalite kontrolleri ile yapısı itibariyle gıdanın bileşiminde bulunmaması gereken maddeleri tespit etmek üzere, gerçek ve tüzel kişiler tarafından kurulacak özel gıda kontrol laboratuvarlarının uymakla zorunlu olacakları kuruluş ve faaliyet izinleri ile çalışma ve denetim esaslarını düzenlemektir. Alet ve Ekipman: • Laboratuvarlarda yapılacak analizlerin amacına uygun alet, ekipman, biyolojik ve kimyasal madde ve malzemelerin bulundurulması zorunludur. • Bütün alet ve ekipmanların periyodik olarak standart çalışma yöntemlerine göre bakım ve kalibrasyonu yapılır ve kayıtları düzenli olarak tutulur. • Kalibrasyon veya başka yollarla hatalı çalıştığı tespit edilen alet ve ekipman ile özelliği değişmiş ve raf ömrü dolmuş biyolojik ve kimyasal maddelerle çalışılması engellenir. Tutulması Gereken Kayıtlar: Laboratuvarın faaliyet konusu ile ilgili anlaşılırlık, güvenilirlik ve gizlilik esaslarına uygun bir kayıt ve arşiv sistemi bulunmalı ve bu kayıtlar on yıl süreyle saklamalıdır. • Laboratuvarda aşağıdaki kayıtlar tutulur; a)Personel bilgileri, b)Numune kayıt defteri , c)Analiz ile ilgili çalışma detaylarını gösteren analiz defteri d)Analiz raporları e)Alet ve ekipman listesi f)Alet ve ekipmanların bakım, onarım ve kalibrasyon çizelgesi g)Analiz yöntemlerinin kaynakları ile birlikte kayıtları, h)Aylık faaliyet raporu i)Kimyasal madde kayıt defteri, j)Personel eğitimi ile ilgili eğitim programları ve kayıtları. Eğitim Sorumlu yöneticinin gözetiminde personelin teknik bilgisini arttıracak eğitim programları düzenlenir ve bu tür programlara personelin katılımı sağlanır. Bununla ilgili kayıtlar düzenli olarak tutulur. Bildirimler Kuruluş ve faaliyet izni alan laboratuvarın sahibi tarafından kapatılması,sorumlu yöneticisi, adresi, ismi, faaliyet ve çalışma esaslarının değiştirilmesi,laboratuvarda yeni bir bölüm açılması veya laboratuvarın yapısını değiştirecek tadilatların yapılması halinde, 15 gün içinde değişiklikleri içeren bilgi, belgeler, kuruluş ve faaliyet izinlerinin asılları ile birlikte Sağlık Bakanlığı ile Tarım ve Köyişleri Bakanlığına başvurulur. Sorumluluk Laboratuvar sahibi ve sorumlu yönetici yükümlülüklerin yerine getirilmesinden Sağlık Bakanlığı ve Tarım ve Köyişleri Bakanlığına karşı sorumludur. Analiz sonuçlarının hatasından doğabilecek her türlü zarardan laboratuvarın sahibi ve sorumlu yöneticisi sorumludur ve bu zararlar söz konusu laboratuvardan tazmin edilir. Numune Alma İhracat, ithalat ve üretim yerinden analizi yapılmak üzere, numuneler Tarım ve Köyişleri Bakanlığı İl Müdürlükleri denetçileri tarafından alınarak laboratuvara gönderilir. Özel istek üzerine yapılacak analizler için numuneler şahıslar tarafından laboratuvara getirilir. Analiz Yöntemleri Laboratuvarlarda Türk Gıda Kodeksinde belirtilen analiz yöntemleri kullanılır. Analiz yöntemleri Türk Gıda Kodeksinde mevcut değilse, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından izin verilecek güvenilir ve uluslararası kabul edilebilir bir analiz metodu kullanılır. Analiz Raporları Laboratuvarlarda düzenlenen analiz raporları üç nüsha halinde hazırlanır. Laboratuvarların düzenleyecekleri raporlar reklam amacıyla kullanılamaz. Laboratuvar analiz raporlarının gizliliği sağlanmalıdır. Analiz raporlarının hazırlanmasında aşağıdaki hususlara dikkat edilir; a) Cihazla yapılan analizlerde cihazın hassasiyet sınırları belirtilmelidir. b) Analiz raporu resmi işlemlerde kullanılacaksa analiz sonuçlarından çıkarılan herhangi bir yorum içermemelidir. c) Aynı numunede yapılan bütün analizler aynı raporda belirtilmelidir. d) Analiz raporunun, kısmen kullanılamayacağına dair uyarıcı ifade yazılmalıdır. Denetim Laboratuvarlar, Sağlık Bakanlığı ve Tarım ve Köyişleri Bakanlığı görevlileri tarafından bu Yönetmelik esasları dahilinde şikayet ve özel haller dışında yılda en az iki defa denetlenir. Kuruluş ve faaliyet izni almış laboratuvarın ilk denetimi bir ay içinde yapılır. Denetimlerde gizlilik prensibi esastır. İşyeri sahibi veya sorumlu yöneticisi denetlemeye gelen görevlilere her türlü bilgi ve belgeyi vermeye ve göstermeye zorunludur. Denetim yapan görevliler tarafından hazırlanan denetim tutanağı üç nüsha halinde düzenlenerek bir nüshası sorumlu yöneticiye verilir. Denetim tutanağı sorumlu yönetici tarafından saklanarak istenildiğinde görevlilere gösterilir. Laboratuvar, denetimden sonra denetim yapan görevlilerin belirlediği süre içerisinde eksikliklerini tamamlayarak denetimi yapan Bakanlığa başvurmak zorundadır. Bu süre içinde laboratuvarın eksik bulunan bölümünün faaliyeti geçici olarak durdurulur. Denetim yapan görevliler, laboratuvarda analiz edilen numunelerden birine ait şahit numuneyi, analiz sonuçlarının kabul edilebilir hata sınırları içinde olup olmadığının kontrolü amacıyla referans bir laboratuvara analiz ettirir. Analiz sonuçları, analiz yönteminin hata sınırları içerisinde değilse, laboratuvarın faaliyeti 15 gün durdurulur. Analiz sonuçlarının ikinci kez hata sınırları içinde olmadığının tespiti durumunda ise laboratuvarın faaliyeti 45 gün süreyle durdurulur. Belirlenen süre sonunda alınan tedbirleri yerinde incelemek üzere laboratuvar yeniden denetlenir. Eksikliklerin giderilmesi durumunda laboratuvarın faaliyetine izin verilir. Aksi halde söz konusu laboratuvarın faaliyeti onbeş gün süreyle yeniden durdurulur. Kuruluş İzni ve Faaliyet İzni İptali Laboratuvarın belirlenen faaliyet konusu dışında çalıştığının tespitinde, belirlenen süre içerisinde bildirimlerde bulunulmadığında ve denetim sonucunda belirlenen eksikliklerin üçüncü kez tespitinde laboratuvarın kuruluş izni veya faaliyet izni iptal edilir. GÜVENLİ ÇALIŞMA VE TEHLİKELİ KİMYASALLAR Laboratuvarda çalışma kurallarının başında ”güvenli çalışma“ gelmektedir. Laboratuarda alınacak güvenlik önlemlerinin en önemlileri; • Tehlike kaynakları hakkında yeterli bilgiye sahip olunması, • Herhangi bir nedenle tehlikeli bir durumla karşılaşıldığında yapılacak olan işlemlerin eksiksiz ve yanlışsız uygulanmasıdır. Bu nedenle çalışmaya başlamadan önce; • Kullanılacak kimyasal maddelerin özellikleri iyi bilinmeli ve çalışmalar sırasında dikkatli olmalıdır. • Araçların kullanım kılavuzları dikkatlice okunarak kullanım kurallarına uyulmalıdır. • Araçlardan kaynaklanabilecek tehlikeler hakkında yeterli bilgiye sahip olmalıdır. • Kaza anında uygulanacak ilk yardımın hızlı ve yöntemine uygun olarak yapılması da ayrıca önemlidir. Asitler ve Özellikleri • Deriye temas ettiğinde, solunduğunda, ağız yoluyla alındığında kuvvetli tahriş edici maddelerdir. • Asit çözeltilerinin derişimi arttıkça tahriş edici özellikleri de artar. Derişik asitler seyreltme amacıyla suyla karıştırılınca ekzotermik tepkime sonucu çok büyük ısı açığa çıkar ve sıçramalara neden olur. • Asitler birçok metal kapları, bazı plastik kapları kolayca çözerler. • Giysilere bulaştığında yakıcı, delici özellik gösterirler. • Bazıları zehirlidirler. Bunların asit buharları solunum yolları ve göz mukozasını tahriş ederek aşırı tahribatlara neden olurlar. • Halojenler, alkali metaller gibi maddelerle temas ettiklerinde ısı açığa çıkaran patlayıcı tepkimeler verirler. Bu nedenle asitlerle çalışırken yukarıda belirtilen özellikler dikkate alınarak çalışılmalıdır. Bazlar ve Özellikleri • NaOH, KOH gibi anorganik bazlar ve birçok organik bazın derişik çözeltileri kuvvetli tahriş edici ve aşındırıcı maddelerdir. • Bunlarla çalışırken deriye temas etmemesine dikkat edilmelidir. Eğer temas ettiyse kaza anında bol su ile yıkanarak temizlenmeli veya % 1’lik seyreltik asetik asit çözeltisi ile nötrleştirilmelidir. Asitler ve Bazlarla Çalışma Kuralları Asitlerle ve bazlarla çalışma sırasında şu önlemler alınmalıdır: • Asit buharlarını solumamak için uygun maskeler kullanılmalı, gözü korumak için koruyucu gözlük takılmalıdır. • Asitlerle temas edildiğinde giysilere bulaşma varsa hemen çıkarılmalıdır. • Asitin bulaştığı bölge bol su ile iyice yıkanarak temizlenmeli, yıkama sırasında diğer bölgelere yayılmamasına da dikkat edilmelidir. . Asit buharı solunmuş veya sıvı ağız yoluyla alınmış ise azar azar su içilmelidir. Su yoksa asitin bulaştığı bölge nötürleştirilmeli veya pamuk, sargı bezi gibi emici maddelere emdirilerek temizlenmelidir. • Derişik asitlerin seyreltilmesi sırasında aşırı miktarda ısı açığa çıkacağı için dikkatli olunmalıdır. Bu işlem sırasında kullanılan cam araçta ısınma oluşursa hemen akan su altında soğutulmalıdır. • Asitlerle ve bazlarla çalışılırken göze sıçramışsa, göz kapakları iyice açılarak bol su ile iyice yıkanmalı, • Deney tüplerinin parmakla kapatılıp çalkalanmasından kaçınılmalıdır. • Asitli atıklar asla metal kontaminasyonu olan sıvılar v.b sıvılarla karıştırılmamalıdır. • Boş asit - baz şişeleri su ile çalkalandıktan sonra atılmalıdır. • Asit ve bazlar nötralize edilmeden giderlere verilmemelidir. Nötralizasyon, çeker ocak içinde gerçekleştirilmelidir. • Asit dökülen alan baz ile; baz dökülen alan asit ile nötralize edildikten sonra hemen su ile silinmelidir. • İşlem sırasında seyreltik asit çözeltisi ve seyreltik baz çözeltisi üzerine kap hafifçe eğilerek kabın kenarından çözelti üzerine sızacak şekilde yavaşça su eklenmelidir. Eğer deney tüpü kullanılıyorsa, tüpün ağız kısmı yüze gelecek şekilde tutulmamalıdır. Laboratuvarda Kullanılan Diğer Kimyasallar • Laboratuvar çalışmalarında insan sağlığına zararlı kimyasal maddelerle çalışılır. Çalışan kişinin sağlığı açısından bu maddelerin tanınması ile bu maddelerle temas halinde oluşabilecek zararlı etkilerin önceden bilinmesi ve olası kazaların önlenmesi mümkündür. Kaza anında neler yapılacağı mutlaka laboratuvarlarda yazılı olarak bulundurulmalı, kazaya uğrayan kişi bir sağlık kuruluşuna götürülmelidir. • Bazı kimyasal maddeler de birbiriyle reaksiyona girerek yangına veya şiddetli patlamalara yol açarlar ya da toksik ürünler oluştururlar. Böyle maddelere geçimsiz kimyasal maddeler denir. Bunlar her zaman birbirlerinden ayrı olarak muhafaza edilmelidir. Kimyasallar Tehlike Uyarı İsaretleri F: Şiddetli alev alıcı Özelliği: Parlama noktası 21 °C’nin altında olan “kolay alev alan sıvılar ile kolay tutuşan katıları” belirtir. Önlem: Çıplak ateşten, kıvılcımdan ve ısı kaynağından uzak tutulmalıdır. F+ : Çok şiddetli alev alıcı Özelliği: Alevlenme noktası O °C’nin altında, kaynama noktası maksimum 35 °C olan sıvılardır. Normal basınç ve oda sıcaklığında havada yanıcı olan gaz ve gaz karışımlarıdır. Önlem: Önlem: Çıplak ateşten, kıvılcımdan ve ısı kaynağından uzak tutulmalıdır. Xn: Zararlı Madde Özelliği: Solunduğunda , yutulduğunda ve deriye temas ettiği durumda sağlığa zarar verebilir. Önlem: İnsan vücuduyla temas önlenmelidir. Xi: Tahriş Edici Madde Özelliği: Aşındırıcı olmamasına rağmen deriyle ani, uzun süreli veya tekrarlı teması iltihaplara yol açabilir. O: Oksitleyici (Yükseltgen) Özelliği: Organik peroksitler, herhangi bir yanıcı madde ile temas etmeseler bile patlayıcı özelliğ olan yükseltgen maddelerdir. Diğer yükseltgenler ise, kendileri yanıcı olmasalar bile, oksijen varlığında alav alabilirler. Önlem: Yanıcı maddelerden uzak tutulmalıdır. E: Patlayıcı Özelliği: Ekzotermik olarak reaksiyona giren kimyasallardır. Ateşle yaklaştırıldıklarında patlayabilirler. T : Zehirli Özelliği: Solunduğunda, yutulduğunda ve deriye temas ettiği durumlarda sağlığa zarar verebilir, hatta öldürücü olabilir. Önlem: İnsan vücuduyla temas engellenmeli, aksi halde tıbbi yardıma başvurulmalıdır. T+ : Çok Zehirli Özelliği: Solunduğunda, yutulduğunda ve deriye temas ettiği durumlarda sağlığa zarar verebilir, hatta öldürücü olabilir. Önlem: İnsan vücuduyla temas engellenmeli, aksi halde tıbbi yardıma başvurulmalıdır. N : Çevre için tehlikeli Özelliği: Bu tür maddelerin ortamda bulunması, doğal dengenin değişmesi açısından ekolojik sisteme hemen veya ileride zarar verebilir. Önlem: Risk göz önüne alınarak bu tür maddelerin toprakla veya çevreyle teması engellenmelidir. C: Aşındırıcı (korozif) Özelliği: Canlı dokulara zarar verir. Önlem: Gözleri, deriyi ve kıyafetleri korumak için özel önlemler alınmalıdır. Buharları solunmamalı, aksi halde tıbbi yardıma başvurulmalıdır. Laboratuvar Güvenlik Sembolleri • Laboratuar uygulamalarında oluşabilecek tehlikelere karşı uyarmak için güvenlik sembolleri kullanılmaktadır. • Laboratuvar uygulamalarınızda bu güvenlik sembollerini ilgili deneylerinizde panoya asmanız önerilir. ELBİSENİN GÜVENLİĞİ Bu sembol,elbiseyi lekeleyecek veya yakacak maddeler kullanırken görülür. AÇIK ALEV UYARISI Bu sembol, yangına veya patlamaya sebep olabilecek alev kullanıldığında görülür. DUMAN GÜVENLİĞİ Bu sembol, kimyasal maddeler veya kimyasal reaksiyonlar tehlikeli dumana sebep olduklarında görülür. ELDİVEN Cilde zararlı bazı kimyasal maddelerle çalışırken eldiven kullanılması gerektiğini hatırlatan uyarı işareti. ELEKTRİK GÜVENLİĞİ Bu sembol, elektrikli aletler kullanılırken dikkat edilmesi gerektiğinde görülür. YANGIN GÜVENLİĞİ Bu sembol, açık alev etrafında tedbir alınması gerektiğinde görülür. GÖZ GÜVENLİĞİ Bu sembol, gözler için tehlike olduğunu gösterir. Bu sembol görüldüğünde koruyucu gözlük takılmalıdır. KESİCİ CİSİMLER GÜVENLİĞİ Bu sembol, kesme ve delme tehlikesi olan keskin cisimler olduğu zaman görülür. BİYOLOJİK TEHLİKE Bu sembol, bakteri mantar veya tek hücreli hayvan veya bitki tehlikesi olduğunda görülür. ISI GÜVENLİĞİ Bu işaret sıcak cisimlerin tutulması esnasında önlem alınmasını hatırlatmak içindir. KİMYASAL MADDE UYARISI Bu sembol deriye dokunması halinde yakıcı veya zehirleyici etkisi olan kimyasal maddeler kullanılırken görülür. RADYOAKTİF GÜVENLİĞİ Bu sembol, radyoaktif maddeler kullanırken görülür. BİTKİ GÜVENLİĞİ Bu sembol, zehirli veya dikenli bitkiler tutulacağı zaman görülür. HAYVAN GÜVENLİĞİ Bu sembol, canlı hayvanlar üzerinde çalışırken hayvanların ve öğrenci güvenliğinin sağlanması gerektiğinde görülür. TASARRUFLU KULLANIM UYARISI Bu sembol, maddenin uygun bir şekilde kullanılmasına dikkat edilmesi gerektiğinde ortaya çıkar. ZEHİRLİ MADDE UYARISI Bu sembol, zehirli maddeler kullanılırken görülür. KIRILABİLİR CAM UYARISI Bu sembol yapılacak deneylerde kullanılacak cam malzemelerin kırılabilecek türden olduğunu gösterir. KÜTLE ÖLÇÜM ARAÇLARI Eşit Kollu Terazi • Bir cisimdeki madde miktarına o cismin kütl es i, bu kütleye yerin uyguladığı çekime de cismin ağırl ığı denir. Çok eski çağlarda keşfedilmiştir. Terazi kolu desteğin iki yanında sağ kol ve sol kol olmak üzere iki eşit parçadan olduğu için, düzeneğe eşit kollu terazi denmiştir. Terazi kolunun tam ortasında bir gösterge bağlanmıştır. Kefeler boşken gösterge, bölmelerin ortasında sıfırda durmalıdır. Bu durumda terazi dengededir. Terazinin sol kefesine bir cisim konduğu zaman terazinin dengesi bozulur. Cismin terazinin dengesini bozan özelliğine kütle denir. Eşit kollu teraziyle cisimlerin kütleleri karşılaştırılabilmektedir. SI kütle birimine kilogram ( kg) denir. Büyük ve küçük kütlelerin ölçümünde kilogramın alt ve üst katları kullanılır. Gramın büyükleri kilogram (kg), ton (T) dur. Küçükleri ise desigram (dg), santigram , ( cg) miligram (mg) dır. Elektronik Teraziler Kimya laboratuvarlarındaki gereçlerden en önemlilerinden biri terazilerdir. Laboratuarlarda 0,1 mg duyarlıkta tartım yapabilen, çok duyarlık gerektirmeyen terazilerle 0,001 mg veya daha duyarlı tartım yapabilen teraziler kullanılır. Teraziler, çalışma prensiplerine ve özelliklerine göre elektrikle ve elektriksiz çalışan teraziler, digital ve tek kefeli, iki kefeli teraziler olarak çeşitli gruplara ayrılırlar. Elektronik Terazilerle Yapılan Tartımlarda Dikkat Edilecek Noktalar Ø Terazi düz bir zemine yerleştirilmiş olmalıdır. Ø Terazi mutlaka ayarlanmalıdır. Ø Analiz süresince aynı terazi kullanılmalıdır. Ø Tartım esnasında terazi kefesinin kapağı mutlaka kapalı tutulmalıdır Ø Her tartımdan önce terazi ayarı mutlaka kontrol edilmelidir. Ø Tartılacak madde temiz, kuru ve oda sıcaklığında olmalıdır. Ø Sıvılar ve toz halindeki katılar saat camı veya benzeri bir kapta tartılmalı, doğrudan tartılmamalıdır. KATI VE TOZ HALİNDEKİ MADDEDEN BELİRLİ MİKTARDA TARTIM ALMA Gıda teknolojisi deneye dayalı olarak gelişen bir bilimdir. Kullanılan maddelerle ve deneyin yapıldığı fiziksel şartlarla ilgili bir takım ölçümler ve bu ölçümlerle ilgili hesaplamalar yapılır. Bu ölçümler içinde en çok yapılanlardan biri de kütle ölçümleridir. Elektronik terazi ile katı ve toz halindeki maddeden belirli miktarda tartım almak için spatül, saat camı, petri kabı v.b gibi yardımcı araçlardan yararlanılır. Elektronik terazi ile bir maddeden belirli miktarda tartım alırken şunlara dikkat edilmelidir: Ø Elektronik terazi düz bir zeminde olmalıdır. Ø Terazinin üzerindeki terazi seviye göstergesi işareti tam olarak ortalanmalıdır. Ortalanmıyorsa ayakları döndürülerek ayarlanmalıdır. Ø Tartım hangi kapta yapılacaksa kabın darası alınmalıdır. Ø Spatülle katı ve toz madde alınırken spatülün temiz ve kuru olmasına dikkat edilmelidir. Ø Spatülle madde tartı kabına aktarılırken spatül parmak ucu ile titreştirilerek azar azar maddenin tartı kabına dökülmesi sağlanmalıdır. Ø Tartı kabı dışına asla madde dökülmemelidir. Ø Terazinin kapakları kapalı olmalıdır. HACİM Maddelerin ortak özelliklerinden biri uzayda yer kaplamasıdır. Maddenin uzayda kapladığı yere, o maddenin hacmi denir. Hacim kolayca ölçülebilen bir büyüklüktür. Uluslararası Birim Sistemi (SI) tüm dünyada kullanılmakta olup, hacim ölçümünde bir kenarı 1 m olan küp şeklindeki düzgün geometrik cismin hacmi tanımlanmıştır. CGS Birim Sistemi’nde hacim birimi santimetre küp (cm 3 ) olarak ifade edilmektedir. En çok kullanılan hacim birimleri m 3 , cm 3 ve litre (L) olmaktadır. Hacim Ölçüm Araçları Mezür Dereceli silindir şeklinde olan ve hacim ölçümünde kullanılan cam malzemelerdir. Değişik ölçülerde mezürler bulunmaktadır. Pipet Günümüzde sıvıların hacim ölçümünde kullanılan bir çok çeşit pipet bulunmaktadır. Bunlardan en çok kullanılanları dereceli, otomatik ve tek kullanımlı olan pipetlerdir. Otomatik Pipet Otomatik pipetler kullanılış açısından daha pratiktir. Tek Ölçümlü Pipet Tek ölçümlü pipetlerle üzerinde belirtilen hacimde sıvı alınabilir. Hacmi ölçülecek sıvı pipet üzerinde belirlenmiş çizgiye kadar alınmak kaydıyla, pipet hacmi kadar sıvının hacim ölçümü sağlanır. Bunlara bullu pipette denilmektedir. Puar ve Pipet Pompası Pipetler mutlaka puar veya pipet pompası ile kullanılmalıdır. Büret Uzun bir cam borudan yapılmış, üzerinde ölçü çizgileri içeren ve ucunda bir musluk bulunduran hacim ölçüm aracıdır. Bazı büretler de okumayı kolaylaştıran şerit bulunur. Ayrıca otomatik ve dijital göstergeli büretler de geliştirilmiştir. Balon Joje Çözelti hazırlama işlemlerinde kullanılan ve boynundaki bir çizgi ile belirli bir sıcaklıktaki sabit bir hacmi gösteren araçlardır. Kapakları ile birlikte kullanılırlar. Cetvel Kumpas Mikrometre Geometrik şekli belli olan katıların, hacim hesaplaması yapılırken, boyutlarının ölçülmesinde kullanılan ve çok hassas ölçüm yapılabilen araçtır. Yapısı itibarıyla girintili bölümlerin ölçülmesinde de mikrometrelerden yararlanılır. Hacim Ölçümünde Kullanılan Yardımcı Araçlar Beher Laboratuvarda en sık kullanılan araçlardan olup, maddelerin karıştırılması ve aktarılması, çözelti hazırlama, ısıtma ve diğer işlemlerde yardımcı malzeme olarak kullanılmaktadır. Erlen Erlen de laboratuvarda sıkça kullanılan araçların başında gelir. Maddelerin çözülmesinde veya bir çok işlemde yardımcı malzeme olarak kullanılmaktadır. Destek Laboratuvarda yapılan birçok işlemde düzenek kurulması gerekmektedir. Düzenek kurulması esnasında bir takım araçların sabitlenmesinde destek ayağı ve destek çubuğundan yararlanılır. Destek çubuğuna balon tutucu, halka, kıskaç, kelebek gibi bağlantı araçları ile diğer deney araçları sabitlenir. Kelebek Kelebek destek çubuğuna takılarak kullanılır. Özellikle titrasyon işlemlerinde büretin sabitlenmesi için kullanılan araçtır. Büret Fırçası Büretlerin temizlenmesi çok önemlidir. Bu nedenle içlerinin iyice temizlenebilmesi için kullanılan özel büret fırçaları bulunmaktadır. Pipetle Hacim Ölçümü Silindirik cam kaplarda sıvı hacmi okunurken, sıvının özelliğine göre okuma şekilleri de farklılık gösterir. Pipetlerde hacmi ölçülecek sıvıların renkli ve renksiz oluşuna göre okumada farklılıklar vardır. Saydam bir sıvı okunurken, pipet içinde iç bükey olarak gözükür, sıvının tepe noktası, iç bükeyin alt noktasıdır. Bu nedenle saydam sıvıların hacmi okunurken göz sıvı yüksekliği ile aynı seviyeye getirilir ve iç bükeyin alt noktasının gösterdiği ölçü okunarak hacim belirlenir. Pipetin ölçü çizgilerini kapatan renkli sıvılarda ise, sıvının tepe noktası (iç bükeyin alt noktası) iyi görülemeyeceğinden, okuma yapılırken kabın çeperlerinde gözüken en üst noktanın gösterdiği değer okunarak hacim belirlenir. 5.1 ml 2.2 ml Büretle Titrasyon Çalışması Bir çözeltinin içerdiği belirli bir madde ile, büretteki ayıracın kaç mililitresinin tam olarak tepkimeye girdiğini belirleme işlemine titrasyon denir. Büretler, çoğunlukla titrasyon işlemlerinde kullanılmak kaydıyla hacim ölçümü yapılan araçlardır. Büretle çalışırken sıvı miktarının doğru okunması, işlemlerin doğruluğu açısından çok önemlidir. Bu nedenle okuma yaparken kurallara uyarak en doğru sonucu okumak işlemleriniz açısından doğru değerin bulunmasını sağlayacaktır. Titrasyon işlemi otomatik büret ile şu şekilde yapılmaktadır.