Kimya madde I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 1 1 Madde ve Özellikleri Bu ünitede, varlyklaryn enlerinin ve boylarynyn de?i?- tirilmesi durumunda kesit alanlarynyn, yüzey alanla- rynyn, hacimlerinin ve kütlelerinin de?i?ip de?i?me- yece?ini, canlylaryn çe?itli özellik ve ihtiyaçlarynyn yüzey alanlaryna, hacimlerine ve kütlelerine ba?ly olup olmady?yny, su böce?inin neden suya batma- dan hareket edebildi?ini, kavanozundan çok ince olarak süzülen syvy balyn akmasy kesildi?inde neden tekrar yukary çekildi?ini, su damlasynyn neden küre- sel davrandy?yny, bir gaz olarak atmosferin nasyl olu?tu?unu, atmosferin katmanlaryny, plazmanyn na- syl üretildi?ini, kuzey ve güney kutup y?yklarynyn na- syl olu?tu?unu ö?renece?iz. Katylarda boyutlar arasy ili?kiler ve dayanyklylyk, syvy- larda kylcallyk ve yüzey gerilimi, yapy?ma(adezyon) ve tutma(kohezyon) olaylary, atmosferin olu?umu ve so?uk ve sycak plazma bu ünitede anlatylacak- tyr. Burada; maddelerin do?ada, katy, syvy, gaz ve plaz- ma olmak üzere dört hâlde bulundu?unun bilindi- ?i, ortak ve ayyrt edici özelliklerinin neler oldu?u- nun ö?renildi?i. Katy, syvy, gaz ve plazma maddele- rin hacimlerinin ölçülüp ölçülemeyece?i ve özküt- lelerinin hesaplanyp hesaplanamayaca?ynyn bilin- di?i kabul edilerek dayanyklyly?yn nelere ba?ly oldu- ?u, syvylaryn yüzey gerilimi ve kylcally?yn nelere ba?- ly oldu?u, so?uk ve sycak plazmalar ve aurolar an- latylacaktyr. KATILARDA BOYUTLAR ARASI YLY?KYLER VE DAYANIKLILIK Bir makine icad edilirken de?i?ik modeller denenir, bir dizi testler yapylyr. Kullanylan malzemelerin bo- yutlaryna göre, ideal olan model bulunmaya ve bunlaryn sonucunda asyl hedefe ula?ylmaya çaly- ?ylyr. Bir tasarymda mümkün oldu?u kadar az malzeme kullanarak, en dayanykly yapyyy elde etmeye çaly?- mak, aracymyzyn yakyty ile mümkün oldu?unca fazla seyahat edebilmek, elimizdeki kysytly bir miktar pa- ra ile mümkün oldu?unca en kaliteli ve dayanykly bir ayakkabyyy almaya çaly?mak, pazarda aly?veri? yaparken mümkün oldu?unca az para harcaya- rak, en kaliteli meyve ve sebzeleri almaya çaly?- mak, bir i?i en kysa zamanda ve en iyi ?ekilde bitir- meye çaly?mak hayatymyzyn içinde yer alan gerçek- lerden bazylarydyr. Silindirik yapyda konserve kutulary imâl etmek için en az teneke harcayarak en büyük hacimde kon- serve kutusu imâl etme problemi matematiksel olarak ifade edilip çözülebilir. Burada konserve ku- tusunun çapy ve yüksekli?i birbirine e?it alynyrsa en küçük alan ile en büyük hacim kaplanmy? olur. An- cak konserve kutularynyn dayanyklyly?y için malzeme kalitesinin yanynda kesit alanynyn uygun olmasy, hafif ve paslanmaz olmasy, maliyetinin uygun ol- masy da gerekir. En küçük boyuttan en büyük boyuta geçi? yapy- lyrken, fiziksel dünyanyn bir tarafy önem kazanyrken di?er tarafy önemsiz hâle gelir. Yani, kendi ölçüleri- mizde önemsiz olan bir çok özellik, çok küçükte ve çok büyükte önem kazanyr. Bizim bütün ölçü ve tarty sistemlerimiz kendi normal ölçe?imizden, yani kendimizi nasyl gördü?ümüzden etkilendi?i için, büyük ölçekli yapylar, mesela büyük binalar veya transatlantikler in?a edilirken, ölçek de?i?ikli?i fak- törleri hesaba katylmazsa, beklenmedik sonuçlarla kar?yla?ylabilir. Bir aryyy model alarak ve onun geo- metrik oranlaryny koruyarak devasa, muhte?em ve mükemmel bir uçak in?a edebiliriz. Sonuçta da sa- dece küçücük bir problem çykar: uçak uçamaz. O nedenle katylarda boyutlar arasy ili?kiler ile daya- nyklylyk önemli bir yere sahiptir. Canlylaryn yapylarynda, hareketlerinde ve davrany?- larynda dayanyklylyk problemlerinin varly?y ve bunla- ryn en iyi ?ekilde çözüldü?ü, bilim adamlarynyn yap- tyklary matematiksel modeller ve deneylerle do?- rulanmy?tyr. Canlylaryn kemiklerinin minimum a?yr- lykta ve maksimum dayanyklylykta olmasy bunun bir göstergesidir. Canlylaryn kemik tasarymlary mükemmel in?a edil- memi? olsa idi, ya a?yrly?yn fazlaly?yndan dolayy ha- reket zorla?acak, yahut yeterli mukavemet olmady- ?yndan kemikler kolayca kyrylacak ve canlynyn ha- yatyny devam ettirebilmesi zorla?acakty. Bazy canlylaryn kemikleri içi bo? boru ?eklindedir. Bu ?ekil, içi dolu silindirik yapyya göre daha daya- nyklydyr. Kemiklerin içinde ise ilik bulunmaktadyr. Kemikler sürekli ivmeli harekete maruz kaldyklary için dayanyklylykla birlikte hafif olmalary da çok önem arz etmektedir. Y?te tüm bunlar gözönüne alyndy?ynda, katylaryn bo- yutlary, kesitleri, yüzey alanlary ve hacimleri arasy ili?kilerle, dayanyklyly?yn nelere ba?ly oldu?unun çok iyi bilinmesi gerekmektedir.Madde ve Özellikleri 2 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf Bir kenarynyn uzunlu?u l olan kübün hacmi V = l 3 matema- tiksel ba?yntysy ile hesaplanyr. Kübün kesit alany, ?S = l 2 ba?yntysy ile, yüzey alany ise, S = 6 l 2 ba?yntysy ile hesaplanyr. Bu kübün kesit alany ile hacim ve yüzey alany ile haciminin orany ise ?u ?ekildedir: Yüzey alany 6 Hacim = l Kesit alany 1 Hacim = l Taban yaryçapy r, yüksekli?i h olan bir koninin hacmi V = ? r 2 · h matematiksel ba?yntysy ile hesaplanyr. Koninin yüzey alany, yanal alany ile taban alanynyn toplamyna e?ittir. Koninin yanal alany bir daire dilimidir. Daire diliminin alany, yay uzunlu?u ile yaryçapynyn çarpymynyn yarysyna e?ittir. Yay uzunlu?u taban çevresine e?it oldu?undan yanal alany ? r · l ye e?ittir. Yüzey alany ise, S = ?r 2 + ? r · l ba?yntysy ile hesaplanyr. Bu koninin yüzey alany ile haciminin orany ise ?u ?ekildedir: Yüzey alany 3 1 Hacim h r ?? =·+ ?? ?? 1 3 Kysa kenary w, uzun ke- nary l ve yüksekli?i h olan dikdörtgenler priz- masynyn hacmi; V = w · l · h matematiksel ba?yntysy ile hesaplanyr. Dikdörtgenler prizma- synyn kesit alany, ?S = l · w ba?yntysy ile, yüzey alany ise, S = 2 ( l · w + l · h + w · h) ba?yntysy ile hesaplanyr. Bu prizmanyn kesit alany ile hacim ve yüzey alany ile haciminin orany ise ?u ?ekildedir: Yüzey alany 1 1 1 2 Hacim w h ?? =++ ?? ?? l Kesit alany 1 Hacim h = Taban yaryçapy r, yüksekli?i h olan bir silindirin hacmi V = ?·r 2 ·h matematiksel ba?yntysy ile hesap- lanyr. Silindirin kesit alany, ?S = ? · r 2 ba?yntysy ile, yüzey alany ise, S = 2?r · (r + h) ba?yntysy ile hesaplanyr. Bu silin- dirin kesit alany ile hacim ve yüzey alany ile haci- minin orany ise ?u ?ekildedir: Yüzey alany r h 2 Hacim r h ?? + = ?? × ?? Kesit alany 1 Hacim h = Yaryçapy r olan bir kürenin hacmi V = ?·r 3 matematiksel ba?yn- tysy ile hesaplanyr. Kürenin kesit alany, ?S = ? · r 2 ba?yntysy ile, yüzey alany ise, S = 4?r 2 ba?yntysy ile hesaplanyr. Bu kürenin kesit alany ile hacim ve yüzey alany ile haciminin orany ise ?u ?ekildedir: Yüzey alany 3 Hacim r = Kesit alany 3 Hacim 4r = 4 3 Dikdörtgen prizmasy, silindirik ve küresel cisimlerin yüzey alanlarynyn hacimlerine oranlary boyutlaryna ba?lydyr. Katy cisimlerde yüzey alany hacime oran- landy?ynda bu oran en dü?ük küresel cisimlerde olmaktadyr. Düzgün geometrik ?ekilli cisimlerin hacim hesap- lamalarynda kullanylan matematiksel ifadeleri ö?- renmi?tik. ?imdi de bazy geometrik ?ekilli cisimle- rin hacim formüllerini hatyrlayyp, kesit alany ve yü- zey alanlarynyn nasyl hesaplandy?yny ö?renelim. Katy hâldeki maddeler, belli bir oranda büyütülür ya da küçültülürse kesit alanlary, yüzey alanlary, hacimleri ve kütleleri de belirli oranda büyür ve kü- çülür. Canlylaryn çe?itli özellik ve ihtiyaçlary bu de- ?erlere göre de?i?ir. Genel olarak, kesit alanynyn küçültülmesi dayanyklyly?yny azaltyrken kesit alany- nyn büyültülmesi dayanyklyly?yny artyryr.Madde ve Özellikleri I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 3 Katy bir cismin özelli?ini kaybetmeden, gerilme ya da syky?tyrylma gibi etkilere, gösterdi?i dirence da- yanyklylyk denir. Katy cisimlerin kesit alany dayanyk- lylyk ile ili?kilidir. Ayny maddeden yapylmy? iki cisim- den kesit alany büyük olanyn dayanyklyly?y, kesit alany küçük olanynkine göre daha fazladyr. Bu nedenle, katy cisimlerin dayanyklyly?y kesit alanlary ile do?ru orantylydyr. Köprülerin dayanyklyly?y ayak- larynyn kalynly?yna, halatyn dayanykly?y ip sayysyna, hama?yn dayanyklyly?y kesit alanyna ve ip kalynly?yna ba?lydyr. Küçük boyutlu cisimlerin birim kütlesine dü?en yü- zey alany, büyük boyutlu cisimlere göre daha faz- ladyr. Yani bir kilogram büyük boyuttaki patatesler- le, bir kilogram küçük boyutlu patatesler soyul- du?unda, küçük boyutlu patateslerden daha fazla kabuk çykacaktyr. Benzer olarak hacimleri e?it olan küresel bir kar- puz ile küp ?eklindeki bir karpuz kesildi?inde küre- sel karpuzun kabu?u daha az çykar. Maddelerin kütlesi m = d · V ba?yntysy ile hesap- lanyyordu. Bu ba?yntyya göre, boyutlary büyültülen katy cisimlerin hacimleri, dolayysy ile kütleleri de büyür. Boyutlary küçültülen katy cisimlerin hacimleri dolayysy ile kütleleride küçülür Varlyklaryn en ve boyca belli bir oranda büyütülme- si ya da küçültülmesi durumunda kesit alanlary, yüzey alanlary, hacimleri ve kütleleri de belirli oran- larda büyür ya da küçülür. Karynca, vücut a?yrly?ynyn birkaç katy a?yrly?yndaki yükleri rahatlykla kaldyrabilir. Ancak karyncayy oran- tyly olarak insan kadar büyütecek olsak kendi a?yr- ly?yny bile kaldyramaz. Benzer olarak karynca, e?ek ve filin kendi a?yrlyklaryna göre ta?yyabilece?i a?yr- lyk miktary en fazla karyncada en az ise filde olur. Katy maddelerin biçim de?i?tirebil- mesi için dy?arydan bir kuvvetin etki et- mesi gerekir. Mad- denin bu kuvvete gösterece?i dire- ni?, onun dayanykly- ly?yny gösterir. Her maddeye göre de- ?i?en bu dayanyk- lylyk belli kat sayy- larla gösterilir. Bir halatyn dayanyklyly?yny ele alalym. Bir ki?inin asyl- masyyla kopabilen bir halata özde? iki halat, yan yana kondu?unda, ayny kuvvetle asylan iki ki?i ta- rafyndan koparylabilir. Çünkü bir uzun halat yerine konan ayny kesit alanyna sahip iki halatta lif sayysy iki katyna çykar. Yani, bir halatyn kopmaya dayanyk- lyly?y kesit alanyyla (yaryçapynyn karesiyle) orantylydyr. Ayryca ayny ili?ki sadece halatlar için de?il, çekme için kullanylan kablolar ve yük ta?yyan kolonlar (direkler) için de geçerlidir. O halde bir halatyn, kablonun veya kolonun yary- çapy iki katyna çykarylyrsa, boyca dayanyklyly?y dört katyna çykar. Dayanyklylyk = k · l 2 matematiksel ba?yntysy ile hesaplanyr. Bu ba?yntydaki k, oranty kat sayysydyr. Eiffel Kulesine benzeyen, fakat mesela 10,000 metre yüksekli?inde bir bina asla in?a edilemez. Da?lar önemli kysymlary itibariyle katy yapylardyr, içlerinde fazla bo?luk bulunmaz. Bir devin kemik- lerinin kalyn olmasy gibi yeryüzünde da? büyük- lü?ünde bir cismin tamamynyn dolu olmasy gerekir. Aksi halde, ?imdiye kadar bilinmeyen bir malze- meden yapylmy?tyr dememiz gerekir. Dayanyklylyk, kütle çekimi etkisinden uzaktaki yerde bulunan yapylar için de geçerlidir. Yapyyy olu?turan malzeme miktary arttykça, çekim kuvveti de artacak ve bütün yapy içinde bo?luk kalmayacak biçimde kendi üzerine çökecektir. Kütlenin fazla oldu?u kysymlarda çekim kuvveti de fazla olaca?yndan, ya- py bir nokta etrafynda simetrik hâle gelinceye kadar biçim de?i?tirecektir. Böyle bir yapy da içi dolu bir küredir. Dayanyklylyk, mikro alemde de geçerlidir. Burada kütle çekim etkileri önemini yitirecek, yüzey etkile- rinin önemi artacaktyr. Çok daha küçü?e inildi?in- de, yüzeyler artyk pürüzsüz ve dümdüz görünme- yecek, pütürler ve pürüzler ortaya çykacak ve yü- zeyin belirlenmesinde zorluk çekilecektir. O alem- de ba?ka tanymlama biçimleri kullanmamyz gere- kecektir. Yine de ölçek faktörleri günlük hayatymyz- da gördüklerimizden çok farkly ?ekillerde atom bölgesinin hakim unsuru olarak kar?ymyza çykacak ve ?a?yrtycy sonuçlar olacaktyr. ! " #$ % &’()*( *( +’*)*( *( *,)*( *( *+)*( *( ()*( *( -’(.-’-)*( *(Madde ve Özellikleri 4 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf Balinalaryn iskelet kemikleri balinanyn a?yrly?yny dengeleyecek dayanyklylykta de?ildir. Balinalar su- yun içinde iken suyun kaldyrma kuvveti ile denge sa?larlar. Balinanyn kemiklerinin zayyf olmasy su içinde iken balinanyn hareketini engellemez. An- cak balina karaya vurdu?unda tüm a?yrly?y kemik- lere biner ve kemikler de bu a?yrly?y ta?yyamaya- ca?y için kyrylarak balinanyn ölmesine neden olur. Boyut de?i?imlerinde a?yrlyk, dayanyklylyktan daha hyzly de?i?ti?i için, çok yüksek bina in?a etmek ola- naksyzdyr. Çünkü yükseklik arttykça kullanylan mal- zemelerin a?yrlyklary dayanyklyly?yndan daha hyzly ar- tacaktyr. Dolayysy ile teknoloji ne kadar geli?sede maddelerde olan “a?yrlyk dayanyklylyktan hyzly de?i?ir’’ gerçe?inin önüne geçilemeyecektir. Sonuç olarak maddelerde bahsi geçen bu özellik nedeni ile ula?ylacak yükseklikler synyrsyz olamaya- caktyr. Varlyklaryn boyutlaryndaki de?i?im yüzey alanlarynyn yada kesit alanlarynyn de?i?mesine neden olur. Bir varly?yn boyutlary artyyorsa yüzey alanyndaki büyü- me kesit alanynda oldu?u gibi büyüme oranyna ba?lydyr. Bir cismin boyutu hangi oranda de?i?irse yüzey alany bu oranyn karesi ile de?i?ir. Bir cismin boyutlary büyürken yüzey alanyndaki arty?yn, hac- mindeki arty?a orany azalyr. Tersine bir cismin bo- yutlary azalyrken yüzey alanyndaki azaly?yn, hacmin- deki azaly?a orany artar. Ayny maddenin küçük parçaly olanlarynyn, birim hacmi ba?yna dü?en yüzey alany, büyük parçaly olanlarynkinden daha büyüktür. Örne?in kyzartma yapmak için iri patateslerin seçilmesi daha az fire verilmesi sa?lar. Bir kilogram a?yrly?yndaki tek pa- tatesten çykacak kabuk, yüzey alany ölçüsündedir. Ayny patates e?it olarak parçalara bölünmü? küçük patateslerden olsaydy, fazladan dy? kabuk soymak zorunda kalyrdyk. Bu ise boyut küçüldükçe yüzey alanyndaki azaly?yn hacimdeki azaly?a oranynyn ar- taca?y anlamyna gelir. Bilinen geometrik biçimli cisimler incelendi?inde kürenin özel bir yere sahip oldu?u görülür. Çünkü e?it hacimli kapaly cisimlerde yüzey alany en küçük olan cisim küredir. Yüzey alanynyn hacmine orany en küçük olan küre oldu?undan, e?it büyüklükteki yüzey alanlaryndan en büyük hacmi küre çevreler. Buradan çykarylacak sonuç ?udur; birim hacime dü?en yüzey alany en az küresel cisimlerdedir. Dünyamyz ve di?er gök cisimlerinin ?eklinin küre- sel olmasyda küreye ait bahsi geçen özellikten do- layydyr. Gök cisimleri çok büyük kütlelidir. Bir cis- min kütlesi ne kadar büyükse, kütleyi olu?turan her bir parçacy?a etki eden kütle çeki kuvvetide o kadar büyük olur. Bir gök cisminin parçalaryna etki eden kuvvetler, merkeze do?rudur. Bu nedenle dy? yüzeylere etki eden kuvvetler bu kysymlaryn, iç ky- symlarda bo?luk byrakmayacak ?ekilde içeriye do?ru syky?masyny sa?lar. Böylece dy? kysymlar mer- keze göre simetrik bir ?ekil alarak küre olu?tururlar. Maddelerin yüzey alany ile hacimi arasyndaki ili?ki günlük ya?amda ve çevremizde bir çok sonuçlaryn olu?masyna neden olur. Maddelerin küçük olanla- rynyn daha çabuk pi?mesi ve daha çabuk de?i?im göstermesi bu duruma birer örnektir. Maddelerin yüzey alany/ hacim orany ili?kisinden dolayy, örne?in ince dilinmi? patateslerin yüzey alany kalyn olarak dilinmi? patateslerin yüzey ala- nyndan fazla oldu?undan kyzgyn ya?da ince olanlar daha çabuk pi?er. Çünkü kyzartma i?lemi patatesin yüzeyindeki taneciklerle ilgilidir. Ne kadar çok ta- necik kyzgyn ya? ile temasta olursa, patates o ka- dar çabuk kyzaracaktyr. Benzer ?ekilde ince hamur- lu pizzalaryn kalyn hamurlu pizzalara göre, ince köftelerin kalyn köftelere göre daha çabuk pi?mesi yüzey alany/hacim oranlarynyn büyük olmasyndan- dyr. Köfteler, küresel de?ilde yaryçapy büyük yük- sekli?i çok küçük yapylarak yani yüzey alany/hacim orany artyrylarak(ayny hacimi daha geni? yüzey ala- nyna yayarak) daha çabuk pi?irilebilir. Katy cisimlerin boyutlarynda yapylacak de?i?im, ke- sit alanlarynyn, hacimlerinin ve kütlelerinin de?i?- mesi demektir. Katy bir cismin boyutlary hangi oran- da de?i?irse kesit alany bu oranyn karesi kadar, hacmi bu oranyn kübü kadar, kütlesi ve a?yrly?yda bu oranyn kübü kadar de?i?ir. Katy cisimlere uygulanan kuvvet, katynyn dayanyk- lylyk synyryny geçerse katy kyrylyr veya çatlar. Betonlar- da çatlamayy önlemek için tel, lif ya da çelik çubuk kullanylyr. Bunlar betonun gerilim sabitini büyüterek daha dayanykly olmasyny sa?lar. Dayanyklylyk kesit alany ile do?ru orantyly iken a?yrlyk hacimle orantylydyr. Küp ?eklindeki katy bir cismin kenar uzunlu?u iki katyna çykarsa kesit alany dört katyna çykar. Bu dayanyklyly?yn dört kat artmasy an- lamyna gelir. Ancak katynyn hacmi sekiz kat artaca- ?yndan a?yrly?yda sekiz kat artar. Dolayysy ile katynyn boyutu iki katyna çykaryldy?ynda dayanyklyly?y bir birim artarken a?yrly?y iki birim artar. Sonuç olarak herhangi bir varly?yn büyütüldü?ü dü?ünülürse, a?yrly?y dayanyklyly?yndan daha hyzly büyüyecektir. Bu ise o varlyk için dengesizli?e sebeb olacaktyr. Evrende her ?ey olmasy gerekti?i boyuttadyr. Bir karynca, bir fil kadar büyük olamaz. Gök delenlerin boyunda goril ya da dev adam olamaz. Karyncala- ryn bacaklarynyn ince, filin bacaklarynyn kalyn olma- synyn belirli bir sebebi ve amacy vardyr. Karynca ve filin yaratyly? gayeleri ayny olmady?y gibi tüm can- lylaryn ya?amlaryny sürdürdü?ü ortama en uygun yapylary, dayanyklyklary vardyr. Varlyklar amaçlaryna uygun olarak en hassas ölçülere göre yaratylmy?tyr. Örne?in geyik ve atyn ayaklary uzun ve ince, fil ve su aygyrynyn ayaklary kysa ve geni?tir. Bu, canlynyn vücut a?yrly?yny rahatlykla ta?yyabilece?i en uygun ölçüdür.Madde ve Özellikleri I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 5 E?it hacime sahip, küp ?eker ile toz ?eker çaya atyldy?ynda toz ?ekerlerin daha çabuk erimesi, e?it hacime sahip demir tozlary ile demir parçasyndan, demir tozlarynyn daha çabuk paslanmasy, sobaya konulan e?it hacime sahip kömür tozlary ile kömür parçalaryndan kömür tozlarynyn önce tutu?masy, e?it hacime sahip küçük buz kalyplary ile büyük buz kalyplaryndan küçük olanlaryn daha önce erimesi veya içine byrakyldy?y içece?i erken so?utmasy yine yüzey alany/hacim oranynyn büyük olmasyndan kay- naklanmaktadyr. Do?ada bir çok canlynyn ya?ama biçimi ve beslen- me ihtiyaçlary, yüzey alany/hacim oranyna yani vücut özelliklerine göre de?i?ir. Bilindi?i gibi filler çok bü- yük hayvanlardyr ve havanyn çok sycak oldu?u böl- gelerde ya?arlar. Filin kulaklarynda bir çok kan ta- ?yyycy damar vardyr. Bunlar sycak kany kula?yn yüze- yine ta?yrlar ve sycakly?yn buradan havaya gitmesini sa?larlar. Ayryca fillerin kulaklarynyn geni? olmasy, toplam yüzey alanlarynyn daha geni? olmasyny sa?lar. Bundan dolayy çevreye daha geni? yüzeyden ysy verir ve daha çabuk serinlerler. Hücreler beslendikçe yüzey alanlaryda büyür. Ancak yüzey alanlaryndaki büyüme hacimdeki büyüme kadar hyzly gerçekle?mez. Bunun sonucu olarak be- lirli büyüklü?e ula?an hücre için, alynan besin, ihtiya- cy kar?ylayamaz duruma gelir. Bu durumda hücre da- ha fazla büyümek yerine bölünerek yüzey alanyny artyrma yoluna gider ve ya?amyny bu ?ekilde sürdü- rür. Tav?an ve kedi gibi hayvanlar, ayy ve foklara göre daha fazla ysy kaybederler. Küçük boyutlu canlylar için yüzey alany/hacim orany büyük oldu?undan bu canlylaryn aldy?y besin daha çok vücut sycaklyklaryny korumak için olur. Dolayysy ile bu canlylar büyük olan- lara göre daha fazla besine gereksinim duyarlar. Boyutlary küçük olan canlylar büyük olanlara göre yüksekten dü?erse küçük boyutlu canlylara hareketi engelleyici daha büyük bir kuvvet uygulanyr. Canlyya uygulanan kuvvet, canlynyn yüzey alany ile orantylydyr. Uçurumdan dü?en kedi ayny yerden dü?en filden daha ?ansly olur. Çünkü yüzey alany/hacim orany ke- dide daha fazladyr. Canlylar ysyyy korumak ve gerekti?inde ysy üretebile- cek ?ekilde yaratylmy?lardyr. Sycak iklimlerde meta- bolizmada olu?an fazla ysynyn dy?ary atylmasy önem- li iken, so?uk iklimlerde ise enerji kaybedilmemesi ve mümkün oldu?unca uzun süreli tutulmasy önemlidir. l niceli?ini canlynyn karakteristik uzunlu- ?u kabul edersek, metabolizmada üretilen ysy ener- jisi canlynyn hacmi ya da l 3 ile, bu enerjinin dy? ortama geçi?i ise yüzey alan l 2 ile orantylydyr. Ba?ka bir deyi?le üretilen ysynyn kaybedilme ko- layly?y ya da kazanma zorlu?u l 2 /l 3 =1/l ile oran- tylydyr. Buna göre, büyük canlylaryn yüzey alanynyn hac- mine orany daha küçük oldu?u için zor ysy kaybe- derler. Bir fil için bu ciddi bir problemdir ve ysysyny atabilmesi için file yüzey alanyny geni?letecek ?ekil- de büyük kulaklar bah?edilmi?tir. Aksine ysyyy koru- masy gereken kutup ayysyna ise küçük kulaklar verilmi?tir. Yri bir dinozor türü olan Dimetrodon’un syrtynda yelken ?eklinde ince bir deri yüzey bulunur ve bu yüzey hayvanyn toplam alany ile de?il, hacmi ile orantyly olacak ?ekilde büyümektedir. Dolayysy ile bu organ ysynyn düzenlenmesine yardym etmekte- dir. Bir çubu?un dayanyklyly?y kesit alany (l 2 ) ile oranty- lydyr. Ayaklary üzerinde yürüyen bir canlyyy ele alyr- sak vücut a?yrly?yny destekleyen bacaklar bir çubuk olarak dü?ünülebilir. Bacaklaryn dayanyklyly?y l 2 ile orantyly iken, a?yrly?y ise hacmi (l 3 ) ile orantylydyr. Ba?ka bir deyi?le dayanyklylyk orany 1/l ile orantyly- dyr. Canlynyn karakteristik uzunlu?u (l) arttykça bu oran azalacaktyr, yani ayny dayanyklyly?y sa?lamak için normalden daha kalyn bacak kemiklerine ve daha fazla kasa ihtiyaç olacaktyr. Bu sebepten do- layy bir fareyi orantyly ?ekilde filin büyüklü?üne ka- dar ula?tyrmy? olsak bile, bu garip canly muhteme- len yetersiz kaslardan dolayy hareket edemeyecek ya da hareket syrasynda bacaklary kyrylacaktyr. Fil ve dinozorlar gibi dev canlylaryn vücutlary ile orantysyz kalyn bacaklary canlylarda bir denge olu?turmak içindir. Dev goril, dev arylar ya da böceklerin oldu?u kurgu filmler, bilimsel gerçeklerden çok uzaktyr. Bu tür filmlerde mantyk aranmaz, sadece görsel efektler filme heyecan katar. Kemiklerimiz dayanyklylyk ve hafifli?i birle?tiren ideal yapylardyr. Binalaryn % 60-70 a?yrly?yny, yü- kü ta?yyan binanyn iskeleti olu?tururken; insan iskeleti, vücut a?yrly?ynyn 1/7 si kadardyr. Omur- gamyz ve onun etrafyndaki kaslar 7 000 newton- luk a?yrlyklara dayanabilecek ?ekildedir. Bu ka- dar hareket ve ekleme sahip bir yapy, hareket- lilikle sa?lamly?y birle?tiren en iyi yapydyr. NOTMadde ve Özellikleri 6 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf Ynsan vücudunu ayakta tutan kablo ve kolonlar kas ve iskelet sistemidir. Burada ta?ynan yük mev- cut et, kemik, kan vb yani, vücut kütlesidir. Vücut kütlesi de kütle = özkütle · hacim ba?yntysyna göre vücut hacmiyle orantylydyr. ?imdi Gulliver'y kendisinin 12 katy uzunlu?undaki Brob- dingnag deviyle kar?yla?tyra- lym. Dev, Gulliver'a yapy ba- kymyndan tamamen benze- di?inden, onun her bir bo- yutu Gulliver'ynkinin 12 katy- dyr. Yskelet ve kaslaryn daya- nyklyly?y kesit alanlaryyla, do- layysyyla, yaryçaplarynyn karesiyle do?ru orantyly ol- du?undan (dayanyklylyk ? l 2 ) devin kemikleri Gulli- ver'ynkinin 12 2 , yani 144 katy daha sa?lam olacak- tyr. Devin a?yrly?y hacmi ile ve dolayysyyla l 3 ile oran- tyly oldu?undan Gulliver'ynkinin 12 3 katy, yani 1728 katy olacaktyr. Bu durumda devin dayanyklyly?ynyn a?yrly?yna orany, bizimkinin 12 de 1'i kadar olacak- tyr. Yani, dev bizden 12 kat daha güçsüzdür. Bizim sadece kendi a?yrly?ymyzy ta?ymamyza kar?ylyk dev, a?yrly?yny ta?yrken, bizim kendi a?yrly?ymyzdaki 11 ki?iyi syrtymyzda ta?yrken kar?yla?aca?ymyz güçlükle kar?yla?yrdy. Tabi, biz bunu yapamayyz, çünkü hal- terde Naim'in rekoru kendi a?yrly?ynyn yakla?yk üç katy kadardyr. Bu nedenle cüsse bakymyndan bizden büyük olan hayvanlaryn (fil, bizon vs) kemik yaryçaplary ile cüs- selerinin orany bizimkiyle ayny de?ildir. Onlaryn ke- mikleri boylaryna göre daha kalyndyr, böylece ben- zer ölçülerdeki kemikleri zayyf kylacak ölçü de?i?ik- li?i telafi edilmi? olur. Büyük bir devin bacaklarynyn orantysynyn herhangi bir insanynki gibi olmasy iste- nirse, ya daha sert ve sa?lam bir malzeme !/$$ 01123 kullanylmalydyr ya da normal bir insana göre devin dayanyklyly?ynyn azalmasy gerekti?i kabul edilmeli- dir. Boyu orantysyz biçimde artarsa, dü?er ve kendi a?yrly?y altynda ezilir. Di?er taraftan, vücut ölçüleri küçülürse, vücudun dayanyklyly?y ayny ölçüde azal- maz, aksine vücut ne kadar küçülürse nisbi daya- nyklyly?y o kadar büyür. Bundan dolayy, mesela, kü- çük bir köpek kendi ölçüsündeki 2 veya 3 köpe?i syrtynda ta?yyabilirken, bir at kendi a?yrly?yndaki di- ?er bir aty bile zor ta?yr. Havuzdan çykty?ymyzda cildimizin üzerinde ince bir su tabakasy bulunur. Bu tabaka vücut yüzeyimizin her tarafynda ortalama ayny kalynlyktadyr. Vücut yü- zeyindeki su miktary, vücut yüzey alanyyla do?ru orantylydyr. (Su miktary ? l 2 , yüzey alany uzunlu?un karesi ile do?ru orantylydyr.) Kendi a?yrly?ymyz da vü- cudumuzun hacmi (l 3 ) ile orantyly oldu?undan, ha- vuzdan çykty?ymyzda ta?ydy?ymyz fazla yükün kendi vücut a?yrly?ymyza orany l 2 /l 3 , yani 1/l ile oranty- lydyr. Havuzdan bir bardak su ile çykmy? olsak bile bu, vücut a?yrly?ymyzy en fazla % 1 artyryr. Fakat bir Lil- liput sudan çykty?ynda a?yrly?ynyn % 12'si kadar su getirir ki, bu da bir insan için kutup bölgesinde ya- ?ayan insanlaryn elbiselerinin a?yrly?yyla e?de?er- dir. Bir sinek yslanyrsa yükü iki katyna çykar ve bir damla suya hapsolur. Böylece o büyüklükteki bir böce?in çaya veya çorbaya dü?tü?ünde oradan niçin çykamayyp ümitsizce çyrpyndy?yny anla?ylmy? olur. Bir canlynyn vücut ölçe?inin daha önemli bir etkisi de vardyr. Vücudumuzun ba?lyca ysy kaybetme yolu cilttir. (Bir kysmy da sycak havayy dy?ary solumakla kaybedilir.) Vücut sycakly?y ve cildin yapysy gibi di- ?er faktörler sabit iken, ysy kayby vücut yüzey ala- nyyla orantylydyr. (Yani, ysy kayby ? l 2 ) Yedi?imiz gydalar hem bu ysy kaybyny telafi etmeli, hem de hareket edebilmemiz için gereken fazla enerjiyi sa?lamalydyr. Buna göre en az gyda ihtiyacy l 2 ile orantylydyr. Gulliver gibi biri bir veya iki günde bir yedi?i bir koyun budu ve bir ekmekle hayatyny sürdürebiliyorsa, ayny vücut sycakly?yna sahip bir Lilliput ayny gydanyn sadece (1/12) 2 sine ihtiyaç du- yacaktyr. Ancak onun ölçe?indeki bir koyun budu- nun hacmi, dolayysyyla kütlesi (1/12) 3 kat daha kü- çük olacaktyr. (Lilliput Gulliver'yn 12 katy daha küçüktür ve hacim, dolayysyyla kütle, uzunlu?un küpüyle orantylydyr.) Yhtiyacy olan gydanyn kendi öl- çe?indeki gydaya orany 1/l 2 / 1/l 3 = l oldu?undan, Gulliver'in kendi ölçe?inde bir tanesini yiyerek doydu?u bir but ve bir ekme?in, kendi ölçe?inde- ki 12 katyny yiyen bir Lilliput ancak doymu? olur. Lilliputlar aç, dur durak bilmeyen, kypyr kypyr, daima öteye beriye ko?u?turan, ancak biraz suya bat- ty?ynda kolayca hayati tehlike geçiren mahluklar olmalydyr. Bu özellikleri pek çok küçük memeli hay- vanda, mesela farelerde, gözleyebilirsiniz. Memelilerin kemikleri, içi bo? boru ?eklindedir ve bo?lukta ilik vardyr. Yapylan matematik hesap- lamalar dayanyklylyk ve hafifli?in bir arada ola- bilmesi için, iç yaryçap/dy? yaryçap oranynyn 0,4 ila 0,7 arasynda olmasy gerekti?ini göstermi?tir ki, bütün memelilerde yaryçaplar orany bu synyr- lar içerisinde kalmaktadyr. NOTMadde ve Özellikleri I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 7 Bununla birlikte niçin fareden daha küçük sycak- kanly hayvan bulunmady?yny da anlayabiliriz. Balyk ve kurba?alar çok küçük olabilirler, çünkü vücut sycaklyklary çevrelerininkinden daha fazla de?ildir. Yüzey ve hacimleri ölçeklendirme kanunlaryna gö- re küçük ve sycakkanly hayvanlar nisbi olarak (bize göre) daha fazla gydaya ihtiyaç duyarlar. Gerçek- ten küçük olanlar bu kadar gydayy toplamak bir ya- na, hazmedemezler bile. ?urasy kesindir ki Lilliput- lar'yn ziraaty, yazar Swift'in tasvir etti?i gibi bir ülkeyi asla besleyemez. SIVILARDA KILCALLIK VE YÜZEY GERY- LYMY Belirli bir hacme sahip olmasyna ra?men sabit bir ?ekli olmayan ve öteleme hareketi yapabilen mad- delere syvy madde denir. Syvylar, içinde bulunduklary kaplaryn ya da doldurduklary hacimlerin ?eklini alyr- lar. Syvylar öteleme hareketi yapabilirler. Syvylar nor- mal ?artlar altynda syky?tyrylamazlar. Demir, nikel ve kobalt gibi az sayydaki maddenin syvy hâlleri dy?yn- daki syvylar myknatystan etkilenmezler. Syvy ve gazlaryn her ikisine birlikte aky?kanlar denir. Syvy molekülleri bir arada tutan en önemli faktör, moleküller arasy çekim kuvvetleridir. Syvy molekül- leri arasyndaki çekim kuvvetleri, katylara göre daha zayyf oldu?u için, syvy molekülleri birbirleri üzerin- den kayar. Syvy molekülleri ile di?er maddelerin molekülleri arasynda da çekim kuvveti olu?ur. Ayny tür molekül- ler arasyndaki çekme kuvvetine kohezyon kuvvet- leri denir. Farkly tür moleküller arasyndaki çekme kuvvetlerine adhezyon kuvvetleri denir. Bir syvynyn molekülleri ile katylaryn temasy syrasynda; Kohezyon kuvveti < Adhezyon kuvveti ise syvy katy- ya yapy?yr ve katyyy yslatyr. Bir canlynyn ysy yayma (enerji yayma) hyzy yüzey alany ile ili?kilidir. Boyutlary büyük olan canlylaryn dy? ortamla olan etkile?im yüzeyleri de büyüktür. Dolayysy ile ysy aly? veri?i daha geni? yüzeyden yapylyr. Ancak bu tip canlylaryn enerji yaymalary için yeterli miktarda besin almalary gerekir. Bu- nun içinde boyutlaryna göre yemek yemeleri ge- rekmektedir. Dolayysy ile canlylar, bacak kalynlyk- laryna, kuyruk ve kulak büyüklüklerine ve vücut a?yrlyklaryna göre yük ta?yyabilir ve o oranda da besine ihtiyaç duyarlar. Boyutlary büyük olan canlylar, boyutlary küçük olan canlylara göre yük- sekten dü?erlerse daha fazla zarar görürler. Hem kütlelerinin fazla olmasy, hem yüzey alan- laryna göre hacimlerinin fazla olmasy böyle bir sonucu ortaya çykaryr. NOT Kohezyon kuvveti > Adhezyon kuvveti ise syvy katy- ya yapy?maz ve katyyy yslatmaz. Kohezyon, tek bir maddenin içerisindeki atomla- ryn, moleküllerin, iyonlaryn ve benzer parçacyklaryn bir arada tutulmasyny sa?layan bir çekim kuvvetidir. Bundan dolayy madde kendisini olu?turan parça- cyklaryn bir arada tutulmasyndan dolayy da?ylma- dan durabilir. Su damlacyklary örne?i tipik bir ko- hezyon örneklemesidir. Bir su damlasyny olu?- turan herbir taneci?e di?er tanecikler tara- fyndan, kohezyon kuv- veti etki eder. Tane- cikler öteleme hareke- ti yapabildi?inden ma- ruz kaldyklary bu kuv- vetler nedeniyle birbir- lerine yakla?arak yü- zey alanyny küçültürler. Böylece damlayy olu?turan tanecikler mümkün olan en küçük uzaklykta topla- narak bir ?ekil olu?tururlar. Bu ?ekilde en küçük yüzey alanyna sahip olan küredir. Adhezyon birbirine benzemeyen iki madde ara- synda meydana gelen çekim kuvvetidir. Örne?in test tüpünün içine koydu?umuz su ile cyva ara- synda yüzeyde meydana gelen ?ekil farkly olacak- tyr. Test tüpü içerisindeki suyun yüzeyi yukaryya do?ru bir yay ?eklinde gözükür. Cyva bulunan test tüpünde ise cyva yüzeyi a?a?yya do?ru bir yay meydana getirir. Bu durum tamamen adhezyon ve kohezyon ile açyklanabilir. Çay barda?y ile tabak arasynda, ince bir su ya da çay tabakasy oldu?unda, adezyon nedeni ile bu syvy tabakasy bardak ile taba?y birbirine yapy?tyryr. Adezyon taba?yn a?yrly?yndan daha büyük oldu- ?undan taba?yn bardak ile birlikte hareket etmesi- ni sa?lar. Kontakt lenslerin göz küresi üzerinde dü?meden durabilmesi adezyon sayesinde müm- kün olmaktadyr. Göz ya?y syvysy hem korneayy hem de kontank lensi kuvvetlice çeker. Adhezyon ve kohezyon, moleküller arasy bir çekim kuvvetidir. Bu kuvvetler elektriksel kuvvetlerdir. Moleküller ara- synda kütle çekim kuvvetide vardyr. Ancak elektrik- sel kuvvet, kütle çekiminden 10 27 kat daha büyük- tür. Su moleküllerinin kendi aralarynda meydana gelen çekim kuvveti (kohezyon), su molekülleri ile cam molekülleri arasyndaki çekim kuvvetinden (adhez- yon) küçüktür. Ayny ?ekilde cyva molekülleri arasyn- daki çekim kuvveti (kohezyon), cyva molekülleri ile cam molekülleri arasyndaki çekim kuvvetinden (adhezyon) büyüktür. Bir cam bardak suyla doldu- rulup tekrar bo?altyldy?ynda barda?yn iç yüzeyine küçük su damlacyklarynyn yapy?ty?y görülür. Bunun sebebi cam ile su tanecikleri arasyndaki adezyon kuvvetidir. Madde ve Özellikleri 8 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf Bir syvynyn yüzey gerilimi; yüzey üzerinde syvynyn yüzey geni?lemesine zyt olan birim uzunluk ba?yna dü?en kuvvettir. Yüzey gerilimi, yüzeye paralel ola- rak etkir. Yüzey geriliminin S? sistemindeki birimi N/m veya J/m 2 dir. Örne?in suyun yüzey gerilimi 20 °C de 7,28 · 10 –2 J/m 2 oldu?undan suyun yü- zeyini 20 °C de 1 m 2 geni?letebilmek için 7,28 jou- lelik bir enerjiye veya 1 m boyunca syvy yüzeyinde yer alan moleküller arasy ili?kileri kesebilmek için 7,28 · 10 –2 N lik bir kuvvete ihtiyaç var demektir. Bütün syvylarda ?iddeti syvynyn türüne göre de?i?en moleküller arasy çekim kuvvetleri (kohezyon kuv- vetleri) bulunmaktadyr. Syvylarda iç kysymlarda (syvy- nyn çe?itli derinliklerinde bulunan) moleküller çev- resindeki kom?u moleküller tarafyndan her yönden e?it olarak, di?er bir ifadeyle küresel simetrik ?ekil- de, çekim kuvvetlerinin etkisi altynda bulunurlar. Böylece syvy içerisindeki bir moleküle etkiyen kuv- vetler birbirlerini dengeler. Oysa syvynyn yüzeyinde bulunan bir molekül (syvy- buhar ara yüzeyi göz önüne alyndy?ynda) buhar fazyndaki yo?unluk syvy fazdan dü?ük oldu?undan, sadece yüzeyin altyn- daki moleküller tarafyndan syvynyn içerisine do?ru çekilirler. Syvy içerisindeki moleküller, yüzeydekile- re göre daha fazla çekim kuvvetinin etkisi altynda bulunduklaryndan potansiyel enerjileri, yüzeydeki moleküllerin potansiyel enerjilerinden daha dü- ?üktür. Genel olarak bir cisme etki eden çekim kuvvetleri ne kadar fazla ise cismin potansiyel enerjisi o kadar dü?üktür. ?ekilde buhar ile temasta bulunan bir syvy sistemi görülmektedir. Syvynyn iç kysmyndaki molekülleri yüzeye getirerek yüzeyi geni?letmek için, sistemin üzerine i? yapyl- masy gerekir. Syvynyn iç kysmyndaki molekülleri yüzeye çykararak syvynyn serbest yüzeyini artyrmak için, syvy molekül- leri arasyndaki kohezyon kuvvetlerine kar?y i? yapyl- malydyr. Bunun sonucu olarak syvynyn yüzey bölge- sinin içerisinde bulunan çözünmü? maddenin ser- best enerjisi, syvynyn di?er kysmynyn serbest ener- jisinden yüksektir. Syvy yüzeyinin mekanik özellikle- ri, yüzey üzerine gerilmi? hayali bir zaryn mekanik özellikleri ile ili?kilidir. Syvy yüzeyi moleküller ara- synda mevcut olan kohezyon kuvvetlerinin sonucu olarak, bir bakymdan gerilmi? hayali bir zar gibi daima büzülmek isteyen ve mümkün olan en kü- çük yüzeyi almak isteyen bir molekül kalynly?ynda çok ince zar gibi dü?ünülebilir. 1 1 4 Sulu boya fyrçasynyn tüyleri suyun içindeyken da- ?ynyk durdu?u hâlde sudan çykartyrken hemen top- lanyr. Saçlarymyz, suyun içine daldy?ymyzda da?yldy- ?y hâlde sudan çykarken toplanarak tamamen ba- ?ymyza yapy?yr. Buna benzer birçok olayda, syvylary olu?turan taneciklerin birbirlerine uyguladyklary çe- kim kuvvetini görürüz. Açyk syvy yüzeylerinde, tanecikler arasyndaki çekim kuvvetlerinden kaynaklanan gerilmeye yüzey ge- rilimi denir. Yüzey gerilimi syvy yüzeyinin bir zar ta- bakasy ile kaplyymy? gibi gergin olmasyny sa?lar. Bir syvynyn içine girmek ya da syvydan dy?aryya çykabil- mek için syvynyn yüzeyinde olu?an bu zar etkisini delmek yani yüzey gerilimini yenmek gerekir. Yüzey gerilimi sayesinde bir çay ka?y?y çay yüze- yinde dengelenebilir ya da bir ata? su yüzeyinde yüzdürülebilir. Deniz yüzeyinin ince bir film tabaka- sy ile kaplyymy? gibi bir görüntü olu?masyna neden olanda yüzey gerilimidir. Syvy molekülleri arasyndaki kuvvetler kysa menzilli kuvvetlerdir. Yüzey gerilimi, syvynyn yüzeyindeki herhangi bir do?runun birim uzunlu?una, dik do?- rultuda etki eden kuvvettir. Bir syvynyn yüzey gerili- mi, yüzeyin her do?rultusunda ve her noktasynda aynydyr. Yüzey gerilimi her syvynyn yüzeyinde olu?an bir özel- liktir. Ancak her syvynyn yü- zey gerilimi e?it olmady?y gibi bir syvynyn yüzey gerili- mi de her zaman ayny ol- maz. Syvylaryn bazy özellik- leri yüzey gerilimleri üzerinde etkilidir. Bir syvynyn, sabit bir sycaklyktaki yüzey gerilimini, syvynyn yapysy- na ba?ly olan yüzey gerilim kat sayysy belirler. Yüzey gerilimi, sycakly?a ve syvyyla temas ettirilen kimyasal maddelere ba?ly olarak de?i?im göstere- bilir. Suyun yüzey gerilimi, herhangi bir syvynyn yü- zey geriliminden (cyva hariç) büyüktür. A?a?ydaki tabloda bazy syvylaryn sycaklyk de?erlerine göre yü- zey gerilmeleri verilmi?tir. 1 56% 74$ 8 8/9 9 ://;/ ( ( >& *(( -( ( ( ( >,*( ’>?)*( @, ’>*)*( @> *’>)*( @ ’()*( @ ’&)*( @ -’=)*( @ -’=?)*( @ +’&?)*( @ &’&)*( @ &’-+)*( @ ,>’--)*( @ ’-Madde ve Özellikleri I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 9 Yüzey Gerilimi nasyl de?i?ir? Syvy üzerindeki gaz yo?unlu?u çok fazla arttyryldy- ?ynda veya bu syvy üzerine bu syvyda çözünmeyen bir ba?ka syvy ilave edildi?inde syvynyn yüzey gerili- mi kar?y fazdaki moleküllerle girece?i moleküler etkile?meler sonucu bir miktar azalacaktyr. Ço?u syvylaryn yüzey gerilimleri artan sycaklykla do?rusal bir ?ekilde azalyr(bazy erimi? metaller ha- riç) ve moleküller arasy kohezyon kuvvetlerinin sy- fyra yakla?ty?y kritik sycaklyk civarynda çok küçük bir de?er olur. Bir syvynyn sycakly?y artarsa, taneciklerinin kinetik enerjileride artar. Bu durumda tanecikler daha hyzly hareket etmeye ba?lar. Bu da tanecikleri birbirleri- ne ba?layan çekim kuvvetlerinin zayyflamasyna ne- den olur. Çekim kuvvetlerinin azalmasyndan syvynyn yüzeyindeki tanecikler de etkilendi?i için yüzey ge- rilimi azalyr. Benzer ?ekilde, deterjan ve sabun, su- yun yüzey gerilimi azaltyr. Küresel ?ekil almy? su damlalary üzerine küçük bir sabun köpü?ü byra- kylyrsa su damlasynyn hemen yayyldy?y görülür. Bu da bize sabun köpü?ünün suyun yüzey gerilimini azaltty?yny gösterir. Saf bir madde içerisinde bir madde çözünüyorsa çözünen maddenin ve çözücünün karakterine ba?ly olarak yüzey geriliminin de?i?ti?i gözlenir. Ayryca çözünen maddenin syvynyn iç kysymlaryndaki konsantrasyonun birbirinden farkly olmasy gerekir. Tuz suyun yüzey gerilimini azaltyr. Tuz, su tanecik- leri arasyndaki ba?lary zayyflatty?yndan tanecikler arasyndaki kohezyon kuvveti azalmy?, bundan do- layy da yüzey gerilimi azalmy? olur. Çözeltiler ve kary?ymlar olu?urken maddelerin kim- yasal yapylary, bu maddelerin moleküllerini olu?- turan taneciklerin elektriksel yapylary, bu tanecik- lerin birbirlerine ba?lanma ?ekilleri gibi birçok ba?- ka faktör de etkilidir. Bu nedenle kary?ymlar ve çö- zeltilerin yüzey gerilimleri kary?an maddelerin özel- liklerine göre farkly farkly olabilir. Hava otamynda, su ile sirke asidi kary?ymynyn yüzey gerilimi sirke asidi- nin katylma yüzdesine göre de?i?ir. Örne?in 20 °C ile 30 °C sycaklyk araly?ynda % 100 sirke asidi için yüzey gerilimi 27,6 N/m iken, % 40 sirke asidi için yüzey gerilimi 40,68 N/m, % 20 sirke asidi için yüzey gerilimi 54,56 N/m dir. Birbiri içinde çözünmeyen iki syvynyn birbirlerine temas noktasynda bir yüzey gerilimi vardyr ve bu -( +( &( ( ( ,( +( =( *(( 56% 4 $*( @ Yüzey gerilim örnekleri; I. Suda yürümek: su yüzgeci gibi küçük böcekler, suda yürüyebilir çünkü a?yrlyklary yüzeye nüfuz et- mek için yeterli de?ildir. II. Bir i?neyi yüzdürmek: bir küçük i?ne su gibi yo- ?un syvy yüzeylerinde yüzdürülebilir. Bir bardakta ta?ma synyryna gelen suyun üzerine bir kaç dene- me yaparak toplu i?ne yatay olarak konulursa bat- madan su yüzeyinde yüzdürülebilir. III. Sabunlar ve deterjanlar: Su içine katylan deterjan ve sabun kullanymy yüzey gerilimini iyice azaltty?y için kirletilen alanlara ve gözeneklere nüfuz ederek kirlenen elbiselerin temizlenmesini sa?lar. IV. Ele?e dokunmak: Tel ya da ip ile örülmü? elek ya da sineklik üzerine su döküldü?ünde gözenekler su ile kapatylarak bir tabaka olu?turulur. Alt kysma su geçmez. E?er ele?e ya da fileye bir tik vurulur- sa suyun yüzey gerilimi kyrylyr ve gözeneklerdeki su yere bo?alyr. V. So?uk su ile yykamak: Suyun yüzey gerilimi sycak- lykla azaldy?y için temizlik syrasynda sycak su kul- lanylyrsa ellerin daha iyi yslanmasyny sa?lar. Yykama syrasynda kullanylacak temizlik malzemesi örne?in sabun suyun zaten yüzey gerilimini azaltyr. Dolayysy ile e?er sabun kullanylyyorsa suyun sycak olmasy gerekmez. Ancak hem sycak su hemde sabun kul- lanymy suyun yüzey gerilimini iyice azaltyr ve daha rahat temizlik yapylmasyny sa?lar. Çama?yr yykamak için sycak su kullanmanyn en önemli nedeni sycak suyun yüzey geriliminin dü?ük ve çok iyi bir yslatycy olmasydyr. Zaten deterjan yüzey gerilimi dü?ürmek- tedir, o hâlde ysytma gereksiz olabilir. VI. Dezenfeksiyon: Dezenfeksiyon malzemeleri, ge- nellikle dü?ük yüzey gerilimine sahip olup yüzey geriliminin çözümleyicileridir. Bu malzemeler bak- terilerin hücre duvarlaryny parçalayarak öldürür çe- peçevre sarar, üzerlerini tamamen kapatyr ve on- lara engel olur. VII. Sarylyk için klinik testi: Normal idraryn yüzey gerili- mi 0,66 · 10 –2 N/m dir. Sarylyk testi idrar üzerine dö- küldü?ünde yüzey gerilimi 0,55 · 10 –2 N/m ye iner. Test, idrar yüzeyine püskürtülünce, normal idrarda yüzerken, sarylyk hastaly?y olanlarda batar. nokta ne üstteki ne de alttaki syvyya benzemekte- dir. Bu syvylaryn her birinin ayry ayry yüzey gerilimleri toplamy bu iki syvynyn olu?turdu?u ara yüzey gerili- minden her zaman büyüktür. Her syvynyn yüzey geriliminde bir azalma olaca?yna göre bir ba?ka deyi?le syvylar yüzey serbest enerji- lerini azalttyklaryna göre bu syvylary birbirinden ayyra- bilmek için bir i? yapmak gerekir. Syvylar farkly ise bu i?e adezyon i?i denir. Bu i? syvylar ayny ise kohezyon i?i olarak adlandyrylyr. Aslynda kohezyon i?i, bir syvyyy ikiye bölüp yeni bir yüzey olu?turula- bilmek için verilmesi gereken enerji miktarydyr.Madde ve Özellikleri 10 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf Kylcally?y gözlemlemek için en çok kullanylan de- ney düzene?i kylcal borulardyr. Cam bir borunun, dikey vaziyette, su gibi bir syvynyn içine batyrylmasy sonucunda konkav bir hal olu?ur. Yüzey gerilimi, syvy kolonunu, yer çekimi ile moleküller arasy kuv- vetler dengeye gelene kadar yukary çeker. Syvy ko- lonunun a?yrly?y borunun yaryçapynyn karesiyle, syvy ve boru arasyndaki temas uzakly?y borunun yaryça- pyyla orantyly oldu?undan dar bir boru syvyyy geni? bir borudan daha yukary ta?yr. Örnek olarak, 0,5 mm yaryçaply cam bir boru suyu ortalama 2,8 mm yüksekli?e ula?tyryr. Su tanecikleri arasyndaki çekim(adezyon), su tane- ciklerinin kendi aralaryndaki çekimden (kohezyon) daha fazladyr. Bu nedenle tüp suya batyryldy?y anda, adezyon etkisi ile tüpün iç ve dy? yüzeyleri, belirli bir yüksekli?e kadar ince bir film tabakasy gibi su ile kaplanyr. Bu syrada suyun yüzey gerilimi hâlen etkin durumdadyr. Bu nedenle tüpün dy? yüzeyine yapy?an su tanecikleri ile su yüzeyindeki tanecikler arasyndaki çekim su yüzeyinin tüpe do?ru e?risel bir ?ekil almasyna sebep olur. Tüpün içinde bir ta- raftan adezyon etkisi ile cam yüzeye çekilen su ta- necikleri bir taraftan da kohezyon etkisi ile su yü- zeyindeki taneciklerden kopamazlar. Bunda tüpün iç çapynyn çok küçük olmasynyn da önemli bir etkisi vardyr. Böylece tüpün içinde e?risel ?ekil alan su yüzeyi yukaryya do?ru çekilir. Suyun tüp içindeki yükseli?i, cam ve su tanecikleri arasyndaki adezyon, yükselen suyun a?yrly?y tara- fyndan dengeleninceye kadar devam eder. Ynce bir tüpün içinde, yukaryya çekilen suyun a?yrly?y az olaca?y için su daha fazla yükselebildi?i hâlde, tü- pün iç çapy arttykça, çekilen suyun a?yrly?ynyn art- masy nedeniyle su yükselmesi daha az olur. Bu ne- denle kylcallyk etkisi ile delik geni?li?i birbirleri ile ters orantylydyr. Dolayysy ile suyun yükselme miktary tüpün geni?li?i ile ters orantylydyr. Bazy madde çiftlerinde, mesela cam ve cyva ikili- sinde, atomlar arasyndaki kuvvetler, syvy ile katy ara- syndaki çekim kuvvetinden güçlüdür. Bu yüzden konveks bir hal olu?ur ve kylcallyk tersine i?ler. Su kohezyon kuvvetine sahip bir maddedir, yani kendi molekülleri arasynda çekim kuvveti sayesin- de da?ylmadan kalabilmektedir. Su molekülleri iki kutuplu oldu?u için, birçok maddeye yapy?abilir, suyun yslatma özelli?i buradan gelmektedir. Su, su molekülleri arasyndaki güçlü kohezyon kuvveti ne- deniyle olu?an yüksek yüzey gerilimine sahiptir. Bu etki görülebilir bir etkidir, örne?in, küçük mik- tardaki su çözünmez bir yüzey üzerine (örne?in polietilen) konuldu?unda, su, di?er madde ile be- raber dü?ene dek kalacaktyr. Su ayny zamanda adhezyon kuvveti yüksek bir maddedir. Hidrojen ba?lary nedeniyle su molekül- leri birbirlerini de çekerler yani su molekülleri ara- synda kohezyon gücüde çok yüksektir. Sudaki ko- hezyon ve adhezyon kuvvetleri, suyun belirli kylcal yapylar içinde kopmadan yükselmesine ve ta?yn- masyna yardymcy olur. Bu da bitkilerin karada ya- ?amlaryny sürdürmeleri açysyndan önem arz eder. Kylcallyk Ucu çaya hafifçe dokundurulan küp ?ekerinin çayy hyzla yukaryya, ?ekerin içine do?ru çekmesi ve ça- yyn ?ekeri yslatmasy, yslak ellerimizle ka?yt havluya dokundu?umuz anda cildimizdeki su tanecikleri- nin hyzla havlunun içine çekilmesi ve ellerimizin ku- rumasy, bir gazya?y lambasynda, fitilin üst ucuna hazneden yukaryya sürekli gazya?y ta?ynmasy ve fitil yanarken fitilin yslak kalmasy, çok ince, temiz bir cam tüpün suyun içine batyrylmasyyla suyun yava? yava? yukaryya do?ru yükselmesi ve bu olayyn be- lirli bir düzeye ula?yncaya kadar devam etmesi vb gibi olaylaryn temelinde adezyon etkisi görülür. Bir syvynyn çok ince bir tüp içinde ya da çok dar bir oyukta yükselmesine kylcallyk etkisi denir. Kylcallyk olayy bir maddenin ba?ka bir maddeyi kendine çekmesi olayydyr. Bu olay bir bitkinin iletim siste- minde veya pürüzlü kâ?ytla kolayca gözlenebilir. Bir syvy ile ba?ka bir maddenin moleküler seviyede- ki çekiminin, syvynyn kendi molekülleri arasyndaki çekim kuvvetinden daha kuvvetli olmasy sonucun- da meydana gelir. Bu etki syvynyn dik bir yüzeye do- kundu?u kysymda syvy yüzeyinin içbükey bir hal al- masyna sebep olur. Ayny etki sünger gibi madde- lerin suyu emmesinde de görülür. Ayryca kâ?yt peçetelerin içinde ince kylcal bo?- luklar bulu- nur. Peçete yslak bir yüzey ile temasa geçti?inde, kylcallyk özel- li?inin etkisi ile yüzeydeki suyu bu kylcal borularyn içine çekerek yüzeyi kurulamy? olur. Çünkü peçe- tenin yapyldy?y madde ile su arasyndaki adezyon kuvveti, su moleküllerinin kendi arasyndaki kohez- yon kuvvetinden daha fazladyr.Madde ve Özellikleri I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 11 Kylcallyk, su moleküllerinin toprak parçalaryna çeki- minde de vardyr. Kylcallyk olayy suyun nemli bölge- lerden kuru bölgelere ta?ynmasynda görev alyr. Topra?yn su aky?yny etkileyen ve su tutma potansi- yelindeki farklylyklar kylcally?a sebep olur. Kylcallyk ayny zamanda gözde sürekli olarak salgylanan göz- ya?ynyn, gözya?y kanallary ady verilen kanalcyklar yardymyyla uzakla?tyrylmasyny sa?lar. Ka?yt havlular, syvylary emerken kylcallyk olayy gözlenir. Yüzey- deki delikler birer kylcal boru görevini görüp syvyyy çekerler. Spor malzemeleri yapymynda kullanylan bazy ku- ma?lar, teri deriden çekmek için kylcallyktan yarar- lanyrlar. Kylcallyk, çözücünün dikey olarak hareket etti?i bir kary?ymda, kary?ymyn bile?enlerini tanymak için kul- lanylyr. Çözünmü? maddeler, çözücüde, kutuplary ile orantyly hyzlarla yol alyrlar. Kylcal hareket, suyun çok dar (kylcal) bir boru ya da kanalda yer çekimi kuvvetine kar?y hareketini ifade eder. Su boru ya da kanalyn yüzeyine yapy?yr ve daha sonra boru ya da kanala yapy?an su, kohez- yon kuvveti sayesinde üzerinden daha fazla suyun geçmesini sa?lar. Y?lem, yer çekimi adhezyon kuv- vetini yenecek kadar su boru ya da kanaldan yu- kary geçinceye dek tekrarlanyr. Do?ada, su a?açla- ryn kylcal damarlary vasytasyyla en yüksek dallara kadar yer çekimine kar?y hareket edebilir. Kylcallyk özelli?i, bitkilerin ya?amlaryny sürdürmele- rini sa?lady?y gibi ayny za- manda büyüme synyrlary- ny da belirleyerek ekolo- jik dengeye katkyda bulu- nur. A?açlaryn yapysynda- ki kylcal kanallar, a?acyn kökünen en uçtaki dallary- na kadar tüm gövdeyi sarar. Su tanecikleri bu kyl- cal kanallaryn köklerdeki uçlaryndan girerek kylcal- lyk etkisi ile yer çekimini yenip tüm yapraklara ula?yrlar. Kylcallyk etkisine sebep olan su tane- cikleri ile dokular arasyndaki çekim kuv- vetleri bu kanallardan yukaryya çekilen suyun a?yrly?yny yense de belirli bir yük- seklikte çekim kuvvetleri ile a?yrlyk kuv- veti birbirine e?it hâle gelir. Su, bu yük- seklikten daha yukarylara çykamaz. Bu da a?acyn boyunun uzayabilece?i mak- simum yüksekli?i belirlemi? olur. Kylcallyk a?açtaki iç su basyncyny, yaprak büyüklü?ünü, fotosentez ve di?er fak- törleri etkilemektedir. A?acyn yapraklary alt kysymlarda büyük, üst kysymlarda kü- çüktür. GAZLAR VE PLAZMALAR Belirli bir hacmi ve ?ekli olmayan ve öteleme hare- keti yapabilen (aky?kan olan) maddelere gaz mad- de denir. Gazlar bulunduklary kapaly kabyn içini dol- dururlar. Bu durumda hacimleri kabyn hacmine e?it olur. Gazlaryn ço?u gözle görülemez. Gazlaryn ta- necikleri arasyndaki çekim kuvvetleri katylar ve syvy- larynkine göre çok zayyftyr. Bu nedenle serbestçe hareket edebilirler. Gazlar kolayca syky?tyrylabilir. Gaz çe?itleri; Hidrojen, helyum, amonyak, azot, oksijen, karbondioksit, klor, metan, propan ve bü- tan, benzin veya benzol buhary, hava gazy, do?al gaz dyr. Örne?in, do?al gaz; mutfak, banyo, ocak, kalorifer kazanlary gibi yerlerde ayryca kombilerde ve do?al gaz sobalarynda da kullanylmaktadyr. Bütan gazy, LPG ya da tüpgaz olarak kullanyldy?y gibi, çakmaklarda da yakyt olarak ve sprey ürün- lerde itici gaz olarak kullanylyr. Havagazy daha çok kesme, lehimleme veya yüzey sertle?tirme i?lem- lerinde kullanylan bir gazdyr. Benzin buhary daha çok su altynda yapylan kesme i?lerinde kullanylyr. Propan ve bütan kesme, tavlama ve lehimleme i?lerinde kullanylyr. Gazlaryn hacimleri 0 °C ta ve 76 cm-hg basynç altynda(N?A da) ölçüldü?ünde, gazlaryn özkütleleri farkly olur. Bu ?art- lar altynda özkütle, gazlar için ayyrt edi- ci bir özellik olarak kullanylyr. Bu ?artlar dy?ynda yapylan öl- çümlerde farkly cins iki gazyn özkütleleri e?it çykabilir. Ayny ?ekilde bir gazyn kütlesi de?i?tirilme- den hacmi de?i?tirilecek olursa özkütlesi de?i?ir. Bu durumda gazlaryn özkütleleri verilirken, basynç ve sycaklyk de?erlerininde verilmesi gerekir. Yukary- daki tabloda gazlaryn özkütleleri verilmi?tir. Atmosfer, yerçekiminin etkisiyle, dünyayy çepeçev- re saran, güne?ten gelen enerjinin hyzly bir ?ekilde uzaya geri dönmesini önleyen ve canlylar için ya- ?amsal önem ta?yyan gaz tabakasydyr. Atmosfer, yerçekimi etkisiyle iç içe kürelerden meydana gel- mi?tir. Bunlaryn yo?unluklary ve bile?imleri birbirin- den farklydyr. Atmosfer olu?madan önce Dünya'nyn manto taba- kasy ve yer kabu?u tarafyndan karbondioksit, nitro- jen ve di?er a?yr gazlar ortama byrakylmy?tyr. Bu gazlar dünyanyn yerçekimi kuvveti sayesinde tutul- mu? ve zaman içinde Gene? enerjisininde dengeli bir ?ekilde etkilemesiyle bugünkü atmosfer mey- dana gelmi?tir. Yerçekimi, metan, karbondioksit, amonyak, hidrojen, azot ve su buharynyn bu ?ekil- 8 / 4/ 81 9 :// :/ 04 7/A$5 > 8/9 (’(=??)*( @> (’*&=)*( @> (’&&*)*( @> *’-)*( @> *’?)*( @> *’,>)*( @> *’*)*( @> >’*)*( @>Madde ve Özellikleri 12 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf Plazmalar Plazmalar, kysmen iyonize hâle gelmi? gaz olup, içerdi?i elektronlaryn bir kysmy bir atom veya mole- küle ba?ly olmadan serbestçe hareket eder. Plaz- ma, ma?netik alandan etkilenmedi?i veya elektrik yüklenmedi?i durumlarda gaz gibi davranyr. Plaz- malar elektriksel olarak iletkenlik özelli?i ta?yrlar ve elektromanyetik alanlara kuvvetli bir tepki verirler. Plazmalar genellikle, plazma türlerinin sycaklykla- ryna ba?ly olarak sycaklyklary 10 6 K ile 10 8 K e ula?a- bilen yüksek sycaklyk plazmalary (yyldyzlar, termo- nükleer reaktörler), buna kar?ylyk sycaklyklary 10 6 K nin çok a?a?ysynda olan dü?ük sycaklyk plazmalary diye iki temel gruba ayrylyrlar. Dü?ük sycaklyk plaz- malary da sycak plazma ve so?uk plazma olarak kendi aralarynda iki kysma ayrylyrlar. Sycak plaz- manyn gaz sycakly?y 1000 K nin oldukça üzerinde olup, genelde 10 4 K ile 10 5 K arasyndadyr. ?im?ek çakmasynda, elektrik arklarynda ve di?er yüksek enerjili ortamlarda olu?ur. So?uk plazmanyn gaz sycakly?y 1000 K den dü?ük olup genelde 300 K ile 400 K civaryndadyr. Dü?ük sycaklyk plazmalarynda moleküller, iyonlar, elek- tronlar termodinamik olarak dengede de?ildirler. Elektron sycakly?y 104 K ile 105 K (1-10 eV) ula?yr- ken, iyon sycakly?y ise oda sycakly?yna yakyndyr. Bu nedenle bu plazmalara so?uk plazma denmekte- dir. Plazma gruplary, I. Isyl plazma: Elektron ve a?yr parçacyklaryn ayny sycaklykta oldu?u plazmalardyr. II. Isyl olmayan plazma: Yyonlaryn ve yüksüz parçacyk- laryn daha dü?ük sycaklykta oldu?u plazmalardyr. III. Sycak plazma: Gaz moleküllerinin tamamyna yaky- nynyn iyonize oldu?u plazma çe?ididir. IV . So?uk plazma: Gaz moleküllerinin çok azynyn (%1) iyonize oldu?u plazma çe?ididir. V. Nötr plazma: Tüm plazma hacmi göz önüne alyn- dy?ynda eksi ve arty yüklerin e?it yo?unlukta oldu- ?u plazma çe?ididir. Plazmalar sycaklyk ve yo?unluk olarak incelendik- lerinde yyldyzlaryn merkezlerinde çok sycak ve yo- ?un olarak bulunurken, Dünya atmosferinde göz- lemlenen kutup y?ymasy olaylarynda oldu?u gibi, daha dü?ük sycaklyklarda ve yo?unluklarda da yer alabilirler. Maddenin katy, syvy ve gaz halleri ise plazmaya göre oldukça so?uk ve elektriksel ola- rak yüksüzdürler. Plazmalar elektriksel olarak yük- lü parçacyklardan olu?tuklaryndan, elektrik ve man- yetik alanlardan etkilenirler. Plazmalaryn bu alan- larla etkile?imlerinin incelenmesi, bize dünya ve güne? arasyndaki etkile?imleri ve uzayyn ba?ka bölgelerindeki olaylary daha iyi anlama fyrsaty ver- mektedir. Bununla beraber, birçok esrarly olaylar hâlâ bilinememektedir. Atmosferdeki iyonosfer tabakasynda da plazma yapyya rastlanylyr. Bu yapy yerden 70-80 km yukary- de atmosferde birikmesine neden olmu?tur. Za- man içinde Dünya, su buharynyn yo?unla?yp syvy hâle gelmesini sa?layacak kadar so?umu?, bu du- rum beraberinde ya?murlary ve kuvvetli kasyrgalary meydana getirmi?tir. Sürekli ya?an ya?murlar de- nizlerin olu?masyny sa?lamy?. ?iddetli kasyrgalar sy- rasynda olu?an elektrik dünyanyn yüzeyini etkile- mi?tir. Ba?langyçta atmosferde serbest hâlde hiç oksijen olmayyp daha sonralary olu?mu?tur. Atmosfer birbirinden farkly kimyasal özelliklere ve de?i?ik sycaklyk de?erine sahip çe?itli tabakalar- dan olu?maktadyr. Atmosferdeki toplam gaz kary?y- mynyn % 99 undan daha fazlasy yer yüzeyinden itibaren ilk 40 km lik tabakada bulunmaktadyr. Yer yüzeyinden itibaren yakla?yk 15 km ye kadar uza- nan, sycakly?yn hyzly ve düzgün bir ?ekilde azaldy?y tabakaya troposfer denilmektedir. Atmosferdeki su buharynyn % 99 u bu tabakada bulunmakta, miktary ise enlemlere göre de?i?iklik göstermektedir. Çe?itli gazlaryn kary?ymyndan meydana gelen at- mosferde 30 kilometre yüksekli?e kadar yapylan ölçülere göre % 78,03 oranynda azot, % 20,99 ora- nynda oksijen bulunmaktadyr. Bu iki gazdan ba?ka % 0,9 argon, % 0,03 karbondioksit, % 0,01 hidro- jen, % 0,002 neon, % 0,0005 helyum, % 0,0001 kripton, % 0,0001 ozon, % 0,00001 ksenon bulun- maktadyr. Yüzde 1'i ise su buhary olup bunlara toz ve duman gibi maddeler de katylyr. Su buhary, yer ve zamana göre de?i?en biçimde, atmosferin alt katmanlaryna kary?my? olarak bulu- nur ve yakla?yk 10-15 km yükseklikten sonra azal- maya ba?lar. Yeryüzündeki iklim ve meteoroloji ko- ?ullarynyn olu?masynda su buhary önemli bir rol üstlenir. Atmosfer, renksiz, kokusuz, tatsyz, çok hyzly hareket ede- bilen, aky?kan, elastik, syky?- tyrylabilir, sonsuz genle?me- ye sahip, ysy geçirgenli?i za- yyf ve titre?imleri belli bir hyz- da ileten bir yapyya sahiptir. Isy farklylyklaryyla çe?itli bö- lümlere ayrylan atmos- ferin a?a?ydan yukary- ya do?ru bölümleri troposfer, stratosfer, mezosfer, iyonosfer ve en dy? kabu?u da eksosferdir. Kütlesi, yakla?yk ola- rak 5,2 · 10 18 kg olan atmosferin, atmosferin kütlesinin yakla?yk % 50 si 6 km lik yüksekli?i % 75 i 11 km’lik yüksekli?i, % 90 y 18 km’lik yüksekli?i, % 99 u ise 30 km’lik yük- sekli?i doldurur. Tersine, kütlece % 95 i 25 km lik yüksekli?in altynda, kütlece yarysy 5,5 km lik yük- sekli?in altynda, kütlece % 99 u 30 km nin altyn- dadyr. Madde ve Özellikleri I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 13 da ba?lar. Burada elektronlar güne?ten gelen kysa dalga boylaryna sahip (ultraviyoleden x y?ynlaryna kadar olan bölgedeki dalgaboylary) y?ynlaryn etki- siyle atomlardan ayrylyrlar. Atmosferin yere yakyn bölgelerinde kozmik y?ynlaryn etkisiyle ayny elek- tron kopu?lary meydana gelse de bu bölgede at- mosfer daha yo?un oldu?undan, kopan elektron hemen birle?ir. Atmosfer yukarylara çykyldykça sey- rekle?ti?i için iyonosferde kopan elektronun tekrar birle?me ihtimali daha dü?üktür. Dolayysyyla, ser- best elektronlardan ve iyonlardan olu?an bir bölge meydana gelir. Yyonosferin üst kysymlary manyetos- fere katylarak uzayyn binlerce kilometre derinlikleri- ne kadar uzanyr. Do?al plazma olayy ?im?ek çakmasy syrasynda da meydana gelmektedir. Nebula olarak bilinen bazy yyldyzlaryn çevresinde bulunan bulut görünümün- deki yapylar da do?al plazma örnekleridir. Evrenin % 99`u plazma hâlinde bulunmasyna kar?yn, bizim dünyamyzda plazma oldukça seyrek rastlanan bir durumdur. Buna ra?men bilerek ya da bilmeyerek hayatymyzda plazmadan faydalanmaktayyz. Buna en basit örnek olarak floresan lambalary vermek mümkündür. Floresan lamba içinde cyva buhary bulunur. Ba?- langyçta bu gaz so?uk olmasyna kar?yn yine de içinde elektrik iletimi sa?layacak kadar serbest elektron ve iyon bulunmaktadyr. Bunlaryn varly?y do?al radyasyona ve kozmik y?ynyma dayanmak- tadyr. Floresan lambaya ula?an elektrik, lambanyn bir ucunun pozitif(+) di?er ucunun ise negatif(-) yüklenmesini sa?lar. Bu durumda plazma içindeki negatif yüklü elektronlar pozitif) yüklenen uca do?- ru hareket ederken, pozitif yüklü iyonlarda negatif yüklenmi? uca do?ru sürüklenmeye ba?larlar. Sürüklenen bu iyon ve elektronlar gittikçe hyzlanyr ve enerji kazanyr. Kazandyklary bu enerji sayesinde kar?ylaryna çykan di?er atomlarla çarpy?arak onlar- dan elektron koparyrlar. Böylelikle ortamdaki iyon ve elektron sayysy hyzla artar. Bu da plazmanyn var- ly?ynyn devamyny sa?lar. Ayryca bu çarpy?malar sy- rasynda atomlar belli bir frekansta y?yma yaparlar. Bu y?yma floresan lambanyn çeperinin kaplandy?y fosfor üzerine dü?tü?ünde gördü?ümüz beyaz y?y?yn yayylmasyny sa?lar. Sokak ve güvenlik aydynlatmalarynda kullanylan ark lambalary, neon y?yklandyrmalarynyn da yapysy plaz- maya dayanmaktadyr. Ark lambalarynda reklendir- me için plazma içine kimyasal madde katylyrken, neon lambasynda dü?ük basynçly neon gazy kulla- nylyr. Neon lambasy açyldy?ynda elektrik tüpten ge- çer. Elektrik gazy, neonu elektrikle yükler ve tüpün içinde gaz iyonize edilerek bir plazma olu?turur. Bu plazma içerideki gazyn türüne ba?ly olarak özel bir renkte paryldar. Bu ?ekilde elde edilen y?yk tüp- leri özellikle dekoratif aydynlatmalarda ve y?ykly yazylarda kullanylyr. Eski ysytma yöntemleriyle yapylan sterilizasyon faz- la zaman almakta ve sycaklyk sterilize edilecek mal- zemede bozulmalar meydana getirmektedir. Yeni plazma teknolojisi çok çe?itli yüzeylerdeki bakteri- leri saniyeler ya da dakikalarla tanymlanabilen za- manlarda öldürmektedir. Bu plazma sterilizasyon sistemleri bakteriler yany syra virüs, mantar ve spor- lary da yok etmektedir. Plazma kullanylarak yapylan iyon a?ylamalary savunma ve sivil araçlaryn yüzey- lerinin sertle?tirilmesinde kullanylmaktadyr. Verimi yüksek, temiz enerji üretimi için yapylan ça- ly?malarda plazmanyn ayry bir yeri vardyr. Bu amaç- la geli?mi? ülkelerde füzyon yoluyla enerji üret- menin yollary ara?tyrylmaktadyr. Füzyon hafif atom- laryn yüksek hyzlarda çarpy?malary sonucu birle?e- rek daha a?yr atomlara dönü?mesidir. Füzyon ola- yynyn gerçekle?mesi için çok yüksek enerjiler ge- rekmektedir. Do?ada füzyon için uygun ko?ullar sadece yyldyzlaryn merkezindeki plazmalarda gö- rülmektedir. Füzyon enerjisinin üretimi için gerekli olan yakyt sadece a?yr hidrojen atomu olup deniz suyunda bulunmaktadyr. Bu nedenle synyrsyz enerji kayna?ydyr. Plazma Topu; Bir cam küre içerisine dü?ük basynçly ba- zy gazlar konularak, mer- kezinden yüksek alternatif gerilim uygulanyr. Kürenin merkezi ile yalytkan olan yüzeyi arasynda potansiyel farky olu?ur. Gaz moleküllerinin iyonize olmasyyla elde edilen plazma ortamda merkezden yüzeye do?ru renkli y?yk hüz meleri hâlinde akym olu?ur. Plazma lambasy; Nikola Tesla tarafyndan yüksek voltaj olgusunu ara?tyrmak amacyyla içi bo?altylmy? cam tüplerde yapty?y yüksek frekans elektrik akym deneyleri sonucunda icat edilmi?tir. Tesla bu icadyny soy gaz de?arj tübü olarak adlandyrmy?tyr. Flüoresan lambanyn için- deki gaz, plazma (so?uk plazma) halindedir. Bir vakumlu tüpün bir ucundaki elektrot ile di?er ucundaki elektrot arasynda elektron akymy vardyr. Aky? halindeki elektronlar gaz molekülleri ile çarpy?yrlar. Bu çarpy?malar syrasynda dy? seviye- deki elektronlar (moleküllerin veya atomlaryn) daha yüksek enerji seviyelerine do?ru atylym yapar, ve daha dü?ük enerji seviyelerine geri dönerlerken foton açy?a çykaryrlar. Bu fotonlar, flüoressan (neon) lambalarynda gördü?ümüz y?yldamadyr. Yyldyzlar oldukça yüksek sycaklyklardaki büyük gaz toplarydyr. Yüksek sycaklyk atomlary iyon- la?tyryr ve plazma olu?tururlar. Sycakly?ynyn çok farkly oldu?una bir örnek Yyldyzlar plazmalarydyr. Floresan lambalar, sycak yyldyzlara oranla so?uk- turlar. NOTMadde ve Özellikleri 14 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf Aurora borealis (kuzey y?yklary) ve aurora australis (güney y?yklary): Kutuplarda gözlenen kutup y?ymalarynyn (Aurora), radyasyon ku?aklarynyn ve manyetik fyrtynalaryn te- mel enerjisini Güne? rüzgâry olu?turmaktadyr. Gü- ne? rüzgâry, manyetosfer içindeki plazmada bulu- nan elektronlara ve iyonlara enerji vererek hyzlan- malaryny sa?lar. Hyzlanan bu parçacyklar, manye- tosferin alan çizgilerinin birle?ti?i kutup bölgele- rinden Dünya`nyn atmosferine girerler. Girdikleri bölgede bulunan gazlaryn atom ve molekülleriyle çarpy?malary sonucu çe?itli renklerde y?yma yap- malaryna neden olurlar. Güne? rüzgârynyn çok ?id- detli oldu?u dönemlerde kutup y?ymalarynyn ekva- tora kadar uzandy?y görülmektedir. Kutup y?yklary, ya da auroralar, genellikle kutup böl- gelerinde görülen bir gece y?ymasy. Auroralar, gök- yüzündeki do?al y?yk görüntüleridir. Genelde gece görülen kutup y?yklary, çyplak gözle de izlenebilir. Kuzey Yarymküre'deki aurora görüntüsüne aurora borealis, Güney Yarymküre’dekine de aurora aus- tralis denir. Auroralar, güne?in dünya atmosferi üzerindeki etkilerinin en belirgin ?ekilde görülebi- lenidir. Güne?teki fyrtynalar sonucu meydana gelip kutup- larda geceleri görülen renkli ve hareket eden y?yk- lardyr. Kuzey manyetik kutbu çevreleyen aurora borealis ve güney manyetik kutbu çevreleyen au- rora australis, solar rüzgarlarla gelen hayli yüksek oranlarda yüklü elektronlaryn dünya atmosferinde- ki elementlerle etkile?ime girmesiyle olu?ur. Solar rüzgarlar, güne?ten yakla?yk saatte 1 milyon mil hyzla uzakla?yrlar. Ve güne?ten ayryldyktan bir süre sonra, yeryüzü çekirde?inin üretti?i manyetik güç çizgilerini izleyerek manyetosfere girerler. Burasy oldukça yüksek oranlarda yüklü elektrik ve man- yetik alanlar bölgesidir. Elektronlar yeryüzünün en üst atmosferine girdiklerinde, yerkabu?u yüzeyin- den 20 ila 200 mil yukarydaki yüksekliklerde oksi- jen ve nitrojen atomlaryyla kar?yla?yrlar. Aurora’nyn rengi, hangi atomla çarpy?ty?yna ve kar?y kar?yya geldikleri yüksekli?e ba?lydyr. Tüm manyetik ve elektriksel güçler, sürekli kayan kombinasyonlarda birbirleriyle etkile?irler. Bu kay- malar ve aky?lar, 50 000 voltta 20 000 000 ampere kadar ula?abilen atmosferik akymlar boyunca au- rora’nyn (y?y?yn) ritmik hareketleri ?eklinde görüle- bilir. Renk tonlary ise a?a?yda verilen yükseklikler- de olur. I. Ye?il - oksijen, 150 mil yüksekli?e kadar II. Kyrmyzy – oksijen, 150 mil yüksekli?in üstü III. Mavi – nitrojen, 60 mil yüksekli?e kadar IV. Mor/eflatun – nitrojen, 60 mil üstündeki yüksek- likler (1 mil = 1,609344 km dir) Aurora’lar (renkli y?yklar) genellikle, co?rafi kutup- larda de?il de manyetik kutuplarda merkezlenen ve kabaca kuzey kutup dairesi ve güney kutup dairesine denk gelen yerlerde, “y?yk söbeleri” bo- yunca meydana gelirler. Ancak, bolca güne? lekelerinin oldu?u zamanlarda, bu y?yklaryn biraz daha güneye kaydyklary görülür. Özellikleri: yay, bulut ve çizgi ?eklinde olu?urlar. Bazylary hareket eder, parlakla?yr ya da aniden ya- nyp sönerler. Ye?il, auroralaryn en yaygyn rengidir. Ancak çok yükseklerde olan kutup y?yklary kyrmyzy ya da pembe olabilirler. Ço?u aurora atmosferin 100 ile 1000 km araly?ynda olu?ur. Bazylary atmos- fer boyunca binlerce kilometre yatay uzunlu?a sahip olabilir. Olu?umlary: Kutup y?y?y görüntüleri, Güne?'ten ge- len solar rüzgarlardaki yüklü parçacyklaryn atmos- ferle etkile?mesi sonucu olu?ur. Bu parçacyklaryn bazylary dünyanyn manyetik alanyna kapylyr. Bu par- çalaryn ço?u dünyanyn manyetik kutuplaryna çeki- lirler. Bu parçacyklar atmosferdeki moleküllerle çar- py?tyklarynda enerji açy?a çykar. Bu enerjinin bir kys- my da "aurora"lar ?eklinde salynyr. Görülme zamanlary: Kutup y?yklary syklykla 11 yyllyk güne? döngüsünün en yo?un zamanynda görülür. Bu dönemde, güne? yüzeyindeki koyu lekeler sa- yyca artar. Güne?teki ?iddetli patlamalar güne? le- keleriyle ilgilidir. Solar patlamalardan çykan elek- tronlar ve protonlar, dünya atmosferiyle etkile?ir. Bu etkile?im oldukça parlak auroralar yaratyr. Bu ayny zamanda dünyanyn manyetik alanynda güçlü dalgalanmalar meydana getirir; (manyetik fyrtyna). Bu fyrtynalar esnasynda auroralar kutup bölgele- rinden ekvatora do?ru kayar. Plazma, gaz hâlindeki iyon kümesidir. Plazmalar yyldyzlaryn merkezlerinde çok sycak ve yo?un ola- rak bulunurken, Dünya atmosferinde gözlemlenen kutup y?ymasy olaylarynda oldu?u gibi, daha dü?ük sycaklyklarda ve yo?unluklarda da olabilirler. Uzay- da görülebilen plazmalar, Güne? ve di?er yyldyzlar, yyldyzlar arasy uzay, galaksiler, galaksiler arasy uzay, plazma içermektedir. Ayryca gezegenler ara- synda da plazma bulunmaktadyr. Güne?ten uzaya yayylan parçacyklar Güne? rüzgâry olarak bilinmek- tedir ve bu rüzgâr, Güne?in Korona tabakasy içinde gerçekle?mektedir. Güne?in en dy? tabakasy olan Korona plazmasy çok yüksek sycakly?a sahip olma- sy nedeniyle Güne?in çekim alany içine hapis olma- yarak Güne? sisteminin bilinen en uzak gezegen- lerinin de ötesine kadar yayylmaktadyr.Madde ve Özellikleri I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 15 Dünya üzerinde görülen bir di?er plazma yapy, at- mosferdeki iyonosfer tabakasydyr. Yerden 70-80 km yukaryda ba?lar. Burada elektronlar güne?ten ge- len kysa dalga boylaryna sahip (ultraviyoleden x- y?ynlaryna kadar olan bölgedeki dalgaboylary) y?yn- laryn etkisiyle atomlardan ayrylyrlar. Atmosferin yere yakyn bölgelerinde kozmik y?ynlaryn etkisiyle ayny elektron kopu?lary meydana gelse de bu bölgede atmosfer daha yo?un oldu?undan, kopan elektron hemen birle?ir. Atmosfer yukarylara çykyldykça sey- rekle?ti?i için iyonosferde kopan elektronun tekrar birle?me ihtimali daha dü?üktür. Dolayysyyla, ser- best elektronlardan ve iyonlardan olu?an bir bölge meydana gelir. Yyonosferin üst kysymlary manyetos- ferde katylarak uzayyn binlerce kilometre derinlik- lerine kadar uzanyr. Bir ba?ka do?al plazma olayy da ?im?ek çakmasy syrasynda meydana gelmekte- dir. Nebula olarak bilinen bazy yyldyzlaryn çevresinde bulunan bulut görünümündeki yapylar da do?al plazma örnekleridir. Çözümlü Sorular.. Örnek .. 1 Eni ve boyu iki katyna, yüksekli?i dörtte birine indirilen bir dikdörtgenler prizmasy için, I. Hacmi de?i?mez. II. Kesit alany dört katyna çykar. III. Kesit alany/Hacim dörtte birine iner. yargylardan hangileri do?rudur? DD A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve III E) I, II ve III Çözüm... I. Dikdörtgenler prizmasynyn hacmi V = l · w · h ba?yntysy ile hesaplanyr. l, iki katyna, w, iki katyna çykarylyp h dörtte birine indirilirse prizmanyn hacmi V y = 2l · 2w · h/4 = V olur. Yani prizmanyn hacmi de?i?mez. (I. yargy do?ru) II. Prizmanyn kesit alany ?S = l · w ba?yntysy ile hesap- lanyr. l ve w iki katyna çykaryldy?yna göre ?S dört katyna çykar. (II. yargy do?ru) III. Prizmanyn kesit alanynyn hacmine orany 1/h ile he- saplanyr. Soruda verilenlere göre, h dörtte birine indirildi?ine göre prizmanyn kesit alanynyn hacmine orany dört katyna çykar. Cevap E Örnek .. 2 Yaryçapy 3 cm olan bir küre için, I. Hacmi 108 cm 3 tür. II. Kesit alany/Hacim orany 1/cm dir. III. Yüzey alany/Hacim orany 1 1/cm dir. yargylardan hangileri do?rudur?(?=3 alynyz) DD A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve III E) I, II ve III Çözüm... I. Kürenin hacmi V = ·?·r 3 ba?yntysy ile hasap- lanyr. Kürenin yaryçapy 3 cm oldu?undan V = ·?·3 3 V = 4 · 27 = 108 cm 3 olur. (I. yargy do?rudur.) II. Kürenin kesit alanynyn hacmine orany ba?yntysy ile hesaplanyr. r=3 cm oldu?una göre, verilen oran 1/cm dir.(II. yargy do?rudur.) III. Kürenin kesit alanynyn hacmine orany ba?yntysy ile hesaplanyr. r=3 cm oldu?una göre, verilen oran 1 1/cm dir. (III. yargy do?rudur.) Cevap E 3 r 1 4 3 4r 4 3 4 3 1 4 Örnek .. 3 Yaryçapy r kadar olan bir küre G a?yrlykly bir cisim altynda iken ancak kyrylabiliyor. Buna göre, 3r yaryçapyndaki ayny maddeden yapylmy? küre kaç G a?yrlykly cisim altynda an- cak kyrylabilir? DD A)2 B)4 C)7 D)9 E)13 Çözüm... Kürenin dayanyklyly?y kesit alany ile yani ?S = ?r 2 ile do?ru orantylydyr. Kürenin yaryçapy 3r oldu?unda dayanyklyly?y yaryçapynyn karesi ile orantylydyr. Dola- yysy ile küre 9G a?yrlykly cisim altynda ancak kyryla- bilir. Cevap DMadde ve Özellikleri 16 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf Örnek .. 4 Yukaryda verilenlerin hangilerinde dayanyklylyk önemlidir? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve III E) I, II ve III Çözüm... Dayanyklyly?y kesit alany ile do?ru orantylydyr. Yapy- laryn dayanyklyly?y kullanylan malzemelerin yapysyna ve kesit alanlaryna ba?lydyr. Kulenin, köprünün ve hama?yn kullanym nedeniyle dayanykly olmalary önemlidir. Cevap E B BB BBB Örnek .. 5 Yukaryda verilenler az dayanyklydan çok daya- nyklyya göre syralanyrsa a?a?ydakilerden han- gisi elde edilir? DD A)X,Y,Z B)Y,X,Z C)Z,Y,X D) Y , Z, X E) X, Z, Y Çözüm... Varlyklaryn dayanyklyly?y yüzey alanlarynyn hacimleri- ne oranyndan bulunur. Yüzey alany/Hacim orany hangisinde daha büyükse o varlyk di?erlerinden daha dayanyklydyr. ?ekillerde verilen karynca, fil ve e?ekten, karyncanyn yüzey alanynyn hacmine orany en büyük, filin ise yüzey alanynyn hacmine orany en küçüktür. Çünkü küçük varlyklaryn yüzey alanlary hacimlerinden çok fazladyr. Bu nedenle dayanyk- lylyklaryda o oranda fazladyr. Fil kendi a?yrly?yna göre kyyaslanyrsa karyncadan çok çok az bir dayanma gücü vardyr. Dolayysy ile karynca en dayanykly, fil ise en az daya- nyklydyr. Karynca kendi a?yrly?yndaki bir kaç karyn- cayy ta?yyabilirken fil kendi a?yrly?yndaki bir fili bile ta?yyamaz. Cevap D C 7D Örnek .. 6 Yukarydaki sebzelerden e?it kütlelerde alyna- rak ayny soyacak ile soyularak çykan kabuk miktarlary kyyaslandy?ynda hangi ikisindeki kabuk miktarlary kesinlikle farkly olur? CC A)KileN B)KileL C)LileM D) K ile M E) N ile L Çözüm... Patatesler ve so?anlar küresel yapyya sahipken sa- latalyklar ise silindirik yapyya sahiptir. Sebzelerden çykacak kabuk miktary yüzey alanlarynyn hacimleri- ne oranyna ba?lydyr. Küçük boyutlu patateslerin yü- zey alanlarynyn hacimlerine orany büyük boyutlu patatesler için daha fazladyr. Salatalyk ve so?anlar için ise yüzey alany ile hacimlerinin oranlary arasyn- da kesin bir ili?ki kurulamaz. Sonuç olarak L deki ve M deki patatesler soyul- du?unda M deki patateslerden daha fazla miktada kabuk elde edilir. Cevap C :2 Örnek .. 7 Yukaryda verilenlerin hangilerinde yüzey alany ile hacim arasyndaki ili?ki gösterilebilir? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve III E) I, II ve III ! "#$ BE BBE BBBE :31/4 F5G;1 G; :15 3 4Madde ve Özellikleri I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 17 Örnek .. 8 A?a?yda e?it hacime sahip olan varlyklardan hangisindekinin yüzey alany en küçüktür? BB Çözüm... Bilinen geometrik cisimlerin yüzey alanlarynyn ha- cimlerine orany incelendi?inde en küçük oran kü- resel cisimlerde oldu?u görülür. Bu oranyn küçük olmasy demek birim hacme dü?en yüzey alanyn en küçük olmasy demektir. Dolayysy ile verilen varlyklardan küresel olanyn yü- zey alany di?erlerinden daha küçüktür. Cevap B " $ # %! ! % H < Çözüm... Günlük ya?amymyzda ve çevremizde varlyklaryn yüzey alanlary ve hacimleri arasyndaki ili?kiyi çokca görürüz. Bir çaya atylan toz ?eker, küp ?ekere göre daha çabuk erir. Kyzgyn ya? içine konulan ince patatesler kalyn patateslerden daha çabuk kyzaryr. Mangalda ince köfteler kalyn köftelere göre daha çabuk pi?er. Y?te tüm bunlar hacime göre orantyly olarak dü?ün- dü?ümüzde yüzey alanlary fazla olanlaryn kysaca yüzey alany/hacim oranlary fazla olanlaryn erimesi, pi?mesi, kyzarmasy vb daha çabuk olmaktadyr. Do- layysy ile verilenlerin üçünde de yüzey alany ile hacim arasyndaki ili?ki gösterilebilir. Cevap E Örnek .. 9 I. Fillerin kulaklarynyn büyük olmasy II. Hücrelerin bölünerek ya?amlaryny sürdürmesi III. Küçük hayvanlaryn hasarsyz yere dü?mesi Yukaryda verilenlerden hangileri yüzey alany ile hacim arasyndaki ili?kiden dolayydyr? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve III E) I, II ve III Çözüm... Fillerin kulaklarynyn büyük olmasy daha iyi duyma- syny sa?lamak de?il, serinlemek içindir. Fil, kulak- larynda bulunan kan damarlary sayesinde kanyn ysy kaybetmesini sa?layarak serinler. Besin alarak beslenen hücrelerin hacimleri yüzey alanlaryndan daha hyzly büyür. Hücre ise bölünmek suretiyle yü- zey alanyny artyrarak canlyly?yny devam ettirir. Küçük hayvanlara hava ortamynda etki eden sür- tünme kuvveti daha fazladyr. Bu kuvvet hayvanyn a?yrly?yny büyük hayvanlara göre daha fazla den- geler. Havanyn uygulady?y kuvvet ise yüzey alany ile ili?kilidir. Sonuç olarak üçündede olu?an durum yüzey alany ile hacim arasyndaki ili?kiden dolayydyr. Cevap E Örnek .. 9 Syvylardaki yapy?ma (adezyon) ve birbirini tut- ma (kohezyon)olaylary ile ilgili olarak; I. Bir maddenin tanecikleri arasyndaki çekime kohezyon denir. II. Farkly cins tanecikler arasyndaki çekime adezyon denir. III. Bir tanecik ayny anda hem adezyon hem de kohezyon etkisinde kalabilir. yargylaryndan hangileri do?rudur? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve II E) I, II ve III Çözüm... I. Kohezyon ayny cins tanecikler arasyndaki çekimdir. Bir maddeyi olu?turan tanecikler de ayny cins oldu- ?u için aralaryndaki çekim kohezyon olarak adlan- rylyr. Buna göre I do?rudur. II. Adezyon farkly cins tanecikler arasyndaki çekimdir. Buna göre II de do?rudur. III. Bir tanecik hem adezyon hem de kohezyon etki- sinde ayny anda kalabilir. Örne?in bir cam bardak içindeki su taneciklerinden cama temas edenler hem cam taneciklerinin çekim etkisinde (adez- yon), hem de etraflaryndaki su taneciklerinin çekim etkisinde (kohezyon) ayny anda kalyrlar. Buna göre III teki yargyda do?rudur. Cevap EMadde ve Özellikleri 18 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf Örnek .. 10 Yüzey gerilimi ile ilgili olarak; I. Her syvynyn bir yüzey gerilimi vardyr. II. Sycakly?y ba?lydyr. III. Kohezyon etkisinin bir sonucudur. yargylaryndan hangileri do?rudur? A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve III E) I, II ve III Çözüm... Yüzey gerilimi yalnyz syvylar için geçerli olan bir özelliktir. Her syvynyn az ya da çok bir yüzey gerili- mi vardyr. Buna göre I do?rudur. Yüzey gerilimi sy- vylaryn yalnyzca açyk yüzeylerinde gerçekle?ir. Sycakly?a ba?lydyr. Sycaklyk arttykça yüzey gerilmesi azalyr. Buna göre II de do?rudur. Syvylaryn açyk yüzeylerindeki tanecikler arasyndaki kohezyondan kaynaklanyr. Buna göre III do?rudur. Cevap E Örnek .. 11 I. Her syvynyn yüzey gerilimi e?it olur. II. Sycaklykla yüzey gerilimi do?ru orantylydyr. III. Yüzey gerilimi adezyon etkisinin bir sonucudur. IV. Bir syvynyn içine farkly bir syvy kary?tyryldy?ynda yüzey gerilimi her zaman artar. V. Yüzey gerilimi en fazla olan cyvadyr. Yukaryda verilenlerden kaç tanesi do?rudur? A)Bir B)Yki C)Üç D)Dört E)Be? Çözüm... Yüzey gerilimi syvylaryn cinsine ba?ly oldu?undan her syvynyn yüzey gerilimi e?it olmaz. Buna göre I yanly?tyr. Bir syvynyn sycakly?y artty?ynda yüzey gerili- mi azalyr. Yani yüzey gerilimi sycaklykla ters oranty- lydyr. Çünkü sycakly?y artarken syvynyn aldy?y ysy, syvyyy olu?turan taneciklerin kinetik enerjilerini artyrarak daha hyzly hareket etmelerini sa?lar. Bu da bu tane- cikler arasyndaki çekim kuvvetlerinin zayyflamasyna neden olur. Buna göre II yanly?tyr. Yüzey gerilimi kohezyon kuvvetinin bir sonucudur. Syvy kary?ymlarynda bazen yüzey gerilimi artarken bazen de yüzey gerilimi azalyr. Örne?in syvy deter- jan kary?tyrylan suyun yüzey gerilimi azalyrken su kary?tyrylan sirke asidinin yüzey gerilimi artar. Bu nedenle syvy kary?ymlarynda yüzey geriliminin her zaman artaca?yny söylemek do?ru olmaz. Buna göre III ve IV yanly?tyr. Yüzey gerilimi en fazla olan syvy cyvadyr. Cevap A Örnek .. 12 Yukarydaki eylemlerden hangileri kylcallyk etki- sinin bir sonucudur? DD A)YalnyzI B)YalnyzII C)IIveIII D) I, II ve IV E) II, III ve IV Çözüm... Gazly fitilin ucu yanmaya devam ederken fitilde kyl- callyk olayy sonucu uç kysma sürekli olarak gaz çe- kilir. Mürekkepli suya daldyrylmy? rulo ka?ydyndaki kylcallyk nedeniyle mürekkepli su yukarylara kadar çekilir. Ya?mur damlasynyn yaprakta küresel bir ?e- kil almasy farkly cins tanecikler arasyndaki adezyon kuvveti ile ya?mur damlasyndaki kohezyon kuvveti iledir. Bu olayyn kylcallyk ile ilgisi yoktur. Kesitleri farkly kylcal borularda adezyon kuvvetinin etkisi ile kylcallyk meydana gelir ve kesit alany en küçük boruda syvy en fazla yükselir. Sonuç olarak I, II ve IV teki eylemlerde kylcallyk var- dyr. III teki eylemde adezyon ve kohezyon kuvveti vardyr. Kylcallyk yoktur. Cevap D &$’ # ( ’ #$’ B BB BBB BI Örnek .. 13 I. Su yüzgeci gibi küçük böceklerin suda yüz- mesi II. Suya katylan sabun ve deterjanyn, suyun kirli alanlara iyice nüfuz etmesini sa?lamasy III. Küçük gözenekli ele?e su döküldü?ünde suyun ele?in gözenekleri kapatarak su geçi?ini engellemesi. IV. Ata? ya da toplu i?nenin suda yüzebilmesi V. Hijyenik bir temizlik için dezenfeksiyon malzemeleri kullanylmasy Yukaryda verilenlerden kaç tanesi yüzey gerili- mi ile ilgilidir? A)Bir B)Yki C)Üç D)Dört E)Be?Madde ve Özellikleri I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 19 Çözüm... Yüzey gerilimi syvy moleküleri arasyndaki kohezyon kuvveti nedeni ile syvy yüzeyinin bir zar gibi geril- mesi olayydyr. Yüzey gerilimi sayesinde suda bazy küçük böcekler yüzebilir. Ata? ya da toplu i?ne su- da yüzdürülebilir. Sabun ve deterjan katylan suyun yüzey gerilimi azaltylyr ve suyun daha çok yslatmasy ve kirli alan- lara nüfuz etmesi sa?lanyr. Dezenfeksiyon malze- meleride sabun ve deterejan gibi suyun yüzey ge- rilimini azaltycy çözücülerdir. Ynce ele?in gözenekleri suyun yüzey gerilimi ve adezyon kuvveti nedeni ile kapatylyr ve su geçi?i engellenir. Sonuç olarak verilenlerin be?ide yüzey gerilimi ile ilgilidir. Cevap E Örnek .. 14 I. Ka?yt havlu II. Spor malzemelerinde kullanylan bazy kuma?- lar III. Göz ya?y kanallary IV. A?açtaki dokular V. ?yrynga aleti Yukaryda verilenlerden kaç tanesinde kylcallyk olayy gerçekle?ebilir? A)Bir B)Yki C)Üç D)Dört E)Be? Çözüm... Kylcallyk, bir syvynyn çok ince bir tüp içerisinde ya da çok ince kanallarda yükselmesidir. Bu olayyn ger- çekle?mesi için syvy ile ince tüp ya da kanalyn yapyl- dy?y madde arasyndaki adezyon kuvvetidir. Adez- yon kuvveti sayesinde syvy yerçekimini belirli yük- se?e kadar yenerek yükselir. Ka?yt havlularyn suyu yukarylaryna kadar çekmesin- de, sporcularyn terini vucudundan alarak rahatla- masyny sa?layycy kuma?larda, gözde salgylanan gözya?ynyn gözya?y kanallary ile çekilmesinde, a?açlaryn topraktan su ve mineralleri yapraklaryna kadar çekmesini sa?layan dokularda bir kylcallyk olayy vardyr. ?yrynga ile ?i?eden ilaç çekilmesinin kylcallyk ile ilgisi yoktur. Vakumlama yapylarak syvy- nyn ?yryngaya çekilmesi vardyr. Sonuç olarak verilenlerin dördü kylcallyk ile ilgilidir. Cevap D Örnek .. 15 Atmosferin olu?umunda, I. Yerçekimi II. Güne? enerjisi III. Dünyanyn hareketi verilenlerden hangileri etkili olmu?tur? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve III E) I, II ve III Çözüm... Atmosferin olu?umunda havayy olu?turan molekül- lere etkiyen yerçekimi kuvveti ile güne? enerjisi et- kili olmu?tur. Ayryca Dünyanyn hem kendi ekseni etrafynda hemde Güne? etrafynda dönmesiyle olu- ?an kuvvetlerde etkilidir. Yer çekimi havayy olu?tu- ran moleküllerin uzaya da?ylyp gitmelerini önlerken dünyanyn dönme hareketinden kaynaklanan kuv- vetinde bu olayda etkisi vardyr. Sonuç olarak atmosferin olu?masynda verilenlerin üçüde etkili olmu?tur. Cevap E Örnek .. 16 Sycak plazma, I. Yyldyzlar II. Termonükleer reaktörler III. ?im?ek IV. Elektrik arklary verilenlerden hangilerinde vardyr? EE A)YalnyzI B)YalnyzIV C)YalnyzIII D) II ve IV E) I, II, III ve IV Çözüm... Plazmalar, türlerinin sycaklyklaryna ba?ly olarak sy- caklyklary 10 6 K ile 10 8 K e ula?abilen yüksek sycak- lyk plazmalary, buna kar?ylyk sycaklyklary 10 6 K nin çok a?a?ysynda olan dü?ük sycaklyk plazmalary diye iki temel gruba ayrylyrlar. Yüksek sycaklyktaki plaz- malar yyldyzlarda, nükleer reaktörlerdeki reaksiyon- larda, ?im?ekte ve elektrik arklarynda olu?ur. Sonuç olarak sycak plazma verilenlerin dördünde de vardyr. Cevap EMadde ve Özellikleri 20 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf Örnek .. 17 I. Kutup y?ymasy II. Floresan lamba III. Noen lambasy Yukaryda verilenlerden hangileri so?uk plaz- maya örnektir? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve III E) I, II ve III Çözüm... So?uk plazmanyn gaz sycakly?y 1000 K den dü?ük olup genelde 300 K ile 400 K civaryndadyr. Dü?ük sycaklyk plazmalarynda moleküller, iyonlar, elek- tronlar termodinamik olarak dengede de?ildirler. Elektron sycakly?y 104 K ile 105 K e ula?yrken, iyon sycakly?y ise oda sycakly?yna yakyndyr. Dünya at- mosferinde gözlenen kutup y?ymalary, kuzey y?yklary ve güney y?yklary birer so?uk plazmadyr. Plazma topu, floresan, ark ya da neon lambalaryn- da da so?uk plazma olu?maktadyr. Sonuç olarak verilenlerin üçüde so?uk plazmaya birer örnektir. Cevap E Örnek .. 18 Atmosfer ile ilgili olarak, I. Atmosferin yapysy sürekli de?i?mektedir. II. Yer çekiminin etkisi ile Dünya’yy çevreler. III. Güne? enerjisi atmosferin olu?umuna etki eder. yargylaryndan hangileri do?rudur? A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveIII D) II ve III E) I, II ve III Çözüm... Atmosferin yapysy Dünya’nyn olu?umundan sonra birçok de?i?im geçirmi?tir. Halende de?i?im geçir- meye devam etmektedir. Gaz molekülleri, kendilerini synyrlayan ve hareket- lerini engelleyen bir ortam ya da engel olmady?y takdirde sürekli yayylarak da?ylyrlar. Atmosferi olu?- turan gazlary da synyrlayan bir dy? ortam yoktur. Bu gazlaryn Dünya’yy terk ederek uzaya da?ylmasyny önleyen tek etki Dünya’nyn yer çekimidir. Yer çeki- minin etkisi ile atmosferi olu?turan maddeler uza- ya da?ylmayarak Dünya’yy sararlar. Gaz molekül- leri kinetik enerjiye sahip olduklary için sürekli ha- reket hâlindedir. Bu ?ekildeki hareketleri sayesin- de yer çekimini dengeleyerek yeryüzüne yapy?ma- zlar. Gazlara bu enerjiyi kazandyran da Güne? y?yn- lary ile Güne?’ten gelen enerjidir. Buna göre I, II ve III do?rudur. Cevap E Örnek .. 19 Yukaryda verilenlerin kaç tanesinde so?uk plazma olu?ur? DD A)Bir B)Yki C)Üç D)Dört E)Be? Çözüm... So?uk plazmanyn gaz sycakly?y 1000 K den dü?ük olup genelde 300 K ile 400 K civaryndadyr. Neon lambasy, floresan lamba ve plazma küresinde so- ?uk plazmalar elde edilir. Kutup y?yklaryndan olan auora borealis de so?uk plazmadyr. Yyldyz rüzgarlary: Güne?’te oldu?u gibi uzaydaki di?er yyldyzlarynda dy? yüzeylerinden uzaya do?ru, yüklü parçacyk hareketi olur. Plazma hâlindeki bu güçlü akyma yyldyz rüzgârlary denir. Bu plzamalar ise sycak plazma örne?idir. Cevap D ) * ($$! +$ Örnek .. 20 ?ekilde verilen etkinlikte “Güne?” ten ba?lanarak ok yönünde X kutusuna ula?ylyyor. Ok yönünde gidilirken, sycak plazma olu?ruranlar üzerinden geçildi?inde 5 puan kazanylyyor, so?uk plazma olu?turanlar üzerinded geçildi?inde 3 puan kay- bediliyor. +5 bonus puany ile yary?a ba?lanyrsa X kutu- suna ula?yldy?ynda kaç puan olur? A)8 B)9 C)10 D)11 E)12 Çözüm... Güne?, yyldyz ve ?im?ekte sycak di?erlerinde so?uk plazma olu?ur. +5 bonus puany ile birlikte toplam 8 puana ula?ylyr. Cevap A 0 / < C 74 :3 JMadde ve Özellikleri I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 21 Cevaply Test.. 1. A?a?ydakilerden hangisinde maddenin plaz- ma hâli bulunmaz? DD A)?im?ek B)Kutupy?yklary C)Neonlambasy D)Gökku?a?y E) Güne? rüzgârlary 2. I. So?uk plazma içeren bir tür aydynlanma ara- cydyr. II. Çogunlugunu gazlaryn olu?turdu?u, yerküre- yi saran ve katmanlardan olu?ur. III. Atmosferde plazma hâlde bulunan bir taba- kadyr. IV. Güne?ten gelen yüklü parçacyklaryn Dünya atmosferindeki yüklü parçacyklarla etkile?me- leri sonucu özellikle kutup bölgelerinde, gök- yüzünde y?yktan desenler olu?masyna neden olan y?ymalardyr. Yukaryda verilenlere göre a?a?ydakilerin han- gisinden bahsedilmemi?tir? CC A)Floresanlamba B)Atmosfer C)Plazma D) Yyonosfer E) Kutup y?yklary 3. I. Yer çekimi atmosferi tutar. II. Atmosferin kütlesinin % 99 u 30 km lik yük- sekli?i doldurur. III. Sycaklyklary 106 – 108 K e ula?abilen plaz- malara yüksek sycaklyk plazmalary, sycaklyklary 106 K in altynda olan plazmalara ise dü?ük sycaklyk plazmalary denir. IV. Sycaklyklary 1000 K in çok üzerinde (genellik- le 10 4 – 10 5 K arasynda) olan plazmalara sy- cak plazma, sycaklyklary 1000 K in çok altynda (genellikle 300 – 400 K arasynda) olan plaz- malara ise so?uk plazma denir. V . Güne? rüzgârlary, Güne?’teki reaksiyonlar so- nucu olu?an plazmanyn uzaya yayylmasy ile olu?ur. Yukaryda verilen bilgilerden kaç tanesi do?- rudur? EE A)1 B)2 C)3 D)4 E)5 4. Yukaryda verilenlerin kaç tanesinde Dünyadan gözlenebilen plazma vardyr? BB A)2 B)3 C)4 D)5 E)6 * ’ , +$ ) 5. Yukaryda verilenlerin kaç tanesinde uzaydan gözlenebilen plazma vardyr? DD A)2 B)3 C)4 D)5 E)6 &$ ’ & ($ * ($$ 6. I. Atmosferin yo?unlu?u her yerde e?ittir. II. Atmosfer yalnyz gazlardan olu?ur. III. Atmosferde en çok bulunan gaz azottur. Yukarydaki yargylaryndan hangileri do?rudur? DD A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve IIIMadde ve Özellikleri 22 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 7. Düzenli olarak ak- makta olan suya elini yakla?tyran bir ö?rencinin el resmi ?ekilde ve- rilmi?tir. ?ekildeki K, L ve M noktalary için; I. K noktasynda kohezyon kuvveti vardyr. II. M noktasynda adezyon kuvveti vardyr. III. L noktasynyn yüzey enerjisi K dekinden faz- ladyr. yargylaryndan hangileri do?rudur? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve III E) I, II ve III : 2 9. Ya?mur kesildikten hemen sonra bitki yapra?y üzerindeki ya?mur damlalarynyn resmi ?ekilde ve- rilmi?tir. ?ekilde verilmi? X, Y ve Z noktalary için; I. X noktasynda kohezyon kuvveti vardyr. II. Y noktasynda kohezyon kuvveti vardyr. III. Z noktasynda adezyon kuvveti vardyr. yargylaryndan hangileri do?rudur? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve III E) I, II ve III D 7 C 10. Su üzerinde yüzmekte olan su yüzgecine; I. Kohezyon kuvveti II. Adezyon kuvveti III. Syvy yüzeyinin tepki kuvveti verilenlerden hangileri etki etmektedir? DD A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) II ve III E) I, II ve III 11. Yatay bir yüzeye dö- külmü? su damlalary- nyn olu?turdu?u gö- rüntü ?ekilde veril- mi?tir. Buna göre, bu su damlalary; I. Kohezyon kuvveti II. Adezyon kuvveti III. Yüzeyinin tepki kuvveti verilenlerden hangilerinin etkisindedir? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) II ve III E) I, II ve III 12. Ya?mur kesildikten hemen sonra bitki yapraklary üze- rindeki ya?mur damlalarynyn resmi ?ekilde verilmi?tir. Buna göre, I. K damlasy adez- yon kuvveti ile dengelenmi?tir. II. L damlasy yalnyz kohezyon kuvvetinin etkisindedir. III. M damlasyna iki ayry yerden adezyon kuvveti etki etmektedir. yargylaryndan hangileri do?rudur? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) II ve III E) I, II ve III : 2 8. Normal A4 ka?ydyna yazy yazan fosforlu kalem, par- lak yüzeyli bir ka?yt üzerini yazamamaktadyr. Buna göre, bunun bilimsel nedeni a?a?ydaki- lerden hangisidir? EE A) Ka?yt yüzeyinin pürüzsüz olmasy B) Kalemde kullanylan boyanyn yüzey geriliminin büyük olmasy C) Kalemde kullanylan boyanyn yüzey geriliminin küçük olmasy D) Kalemin ka?yda bastyrylarak yazylmamasy E) Ka?yt ile boya arasyndaki adezyon kuvvetinin boyadaki kohezyon kuvvetinden büyük ol- masyMadde ve Özellikleri I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 23 13. X, Y ve Z de verilen resimlerdeki olaylarla ilgili a?a?ydakilerden hangisi yanly?tyr? CC A) Cyvanyn yüzey gerilimi ya?mur damlasynyn yüzey geriliminden büyüktür. B) X teki resimde kohezyon kuvveti adezyon kuvvetinden büyüktür. C) Y deki resimde ya?mur damlasyna yalnyz adezyon kuvveti etki etmektedir. D) Z deki resimde kohezyon kuvveti adezyon kuvvetinden büyüktür E) Resimlerin üçündede adezyon ve kohezyon kuvveti vardyr. C7D "-$ # .$ / 14. Dünyanyn güney kut- bunda olu?an ?ekil- deki y?yma için; I. Güne? rüzgarlary- nyn etkisi ile olu?- mu?tur. II. Uzaydanda gözle- nebilen so?uk plazma örne?idir. III. Gece y?ymasy olup çyplak göz ilede izlenebilir. yargylaryndan hangileri do?rudur? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve III E) I, II ve III 15. Plastik X ve Y bardaklaryn- daki suyun içine mavi ve kyrmyzy renkli mürekkepler damlatylarak içlerine beyaz renkli çiçekler konuluyor. Yeterli bir süre beklendi- ?inde ?ekildeki görünüm olu?tu?una göre; I. Beyaz çiçek yaprakla- rynyn mavi ve kyrmyzy renge bürünmesi kylcal- lyk ile ilgilidir. II. Çiçe?in saplarynda kylcal dokular vardyr. III. Mürekkepler adezyon kuvveti ile çiçeklere yükselmi?tir. yargylaryndan hangileri do?rudur? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve III E) I, II ve III 16. Yukaryda verilen I, II ve III teki eylemlerde ge- çen fiziksel olaylar a?a?ydakilerin hangisinde do?ru olarak verilmi?tir? AA I II III A) Kylcallyk Yüzey gerilimi Adezyon B) Kylcallyk Kohezyon Adezyon C) Yüzey gerilimi Kylcallyk De?i?mezdi D) Yüzey gerilimi Adezyon Kylcallyk E) Kylcallyk Yüzey gerilimi Kylcallyk ( !$ $! ( 17. ?ekillerde K deki patatesin hacmi L deki patates- lerin hacimleri toplamyna e?ittir. Buna göre, bu patatesler için; I. K deki patatesten L dekilere göre daha az ka- buk çykar. II. K deki patatesin yüzey alany/hacim de?eri L dekilerin birisinin yüzey alany/hacim de?erin- den küçüktür. III. K deki patates ile yapylacak kyzartma L deki- lerden daha çabuk pi?er. yargylaryndan hangileri kesinlikle do?rudur? DD A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve II E) II ve III Madde ve Özellikleri 24 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 18. ?ekilde verilen Dünyanyn atmosferi için kat- manlar arasyndaki ortamyn kütlesi m 1 , m 2 ve m 3 oldu?una göre, bunlar arasyndaki ili?ki nedir? CC A) m 1 < m 2 < m 3 B) m 2 < m 1 < m 3 C) m 3 < m 2 < m 1 D) m 3 < m 1 < m 2 E) m 1 < m 3 < m 2 * > /; 20. Tel örgü üzerindeki ya?mur damlalary X te, su üzerindeki su yüzgeci ise Y de verilmi?tir. Buna göre, I. Adezyon kuvveti II. Kohezyon kuvveti III. Yüzey tepki kuvveti niceliklerinden hangileri hem X hemde Y de vardyr? CC A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 21. ?ekildeki boya kazanyna ucu sarkytylan ince beyaz tülün bir süre sonra ?ekildeki gibi ren- klendi?i gözlenmi?tir. Buna göre, bu olayy açykla- mak için; I. Adezyon kuvveti II. Kylcallyk III. Yüzey gerilimi niceliklerinin hangilerinden bahsetmek gerekmez? BB A)YalnyzII B)YalnyzIII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 0$ 22. Kuma? üzerine dökü- len su damlalarynyn görünümü ?ekilde ve- rilmi?tir. Buna göre, I. Adezyon kuvveti kohezyon kuvvetinden büyüktür. II. Kohezyon kuvveti adezyon kuvvetinden bü- yüktür. III. Su damlalaryna yalnyz kohezyon ve adezyon kuvvetleri etki etmektedir. yargylaryndan hangileri do?rudur? BB A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 19. Katy bir yüzeyde bulunan syvy için kohezyon kuvveti adezyon kuvvetinden büyük oldu?una göre, I. Syvy yüzeye yapy?maz II. Syvy yüzeyi yslatyr. III. Syvy yüzeyden akyp gider. yargylaryndan hangileri do?ru olur? AA A)YalnyzI B)YalnyzIII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 23. ?ekildeki resimde verilenlere göre, a?a?ydaki- lerden hangisi söylenemez? BB A) Syvylarda yüzey gerilimi vardyr. B) Kohezyon kuvveti syvy moleküllerini yüzeye yapy?tyryr. C) Yumu?ak ka?ytlarda kylcallyk olayy gözlenebilir. D) Bitkiler kylcallyk özelli?i ile beslenirler. E) Syvynyn kohezyon kuvveti adezyon kuvvetin- den büyük ise yüzeyde da?ylmadan durur.Madde ve Özellikleri I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 25 24. ?ekilde verilen elek üzerine su dökülünce elekte- ki gözeneklerin kapandy?y gözlenmektedir. Buna göre, bu durumu açyklamak için; I. Adezyon kuvveti II. Kylcallyk III. Kohezyon kuvveti niceliklerinden hangilerini kullanmak gerekir? DD A)YalnyzII B)YalnyzIII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 1$!$ 25. ?ekilde çyplak göz ile görülen kutup y?y?y veril- mi?tir. Buna göre, bu durumun nedeni; I. Güne? rüzgarlary II. Atmosferdeki manyetosfer tabakasy III. Atom ve moleküllerin y?yma yapmasy verilenlerin hangileri ile ilgilidir? EE A)YalnyzII B)YalnyzIII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 26. ?ekilde verilen resimdeki ola- yyn gerçekle?- mesi syrasynda; I. Güne? rüz- garlarynyn atmosfer ile etkile?mesi gerekir. II. Atmosferdeki atom ve moleküllerin y?yma yapmasy gerekir. III. Ortamyn kutup bölgesinde ve gece olmasy gerekir. verilenlerinden hangileri do?rudur? EE A)YalnyzII B)YalnyzIII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III * 28. Bir ö?renci yapty?y ara?tyrmalar sonucunda Ben- zen e ait yüzey gerilimi- sycaklyk grafi?inin ?ekil- deki gibi oldu?unu tespit ediyor. Bununla ilgili yorum yapan ö?renci için; I. Sycaklyk arttykça yüzey gerilimi azalyr. II. Syvylaryn yüzey gerilimi sycaklyk ile de?i?ir. III. Sycakly?yn artmasy kohezyon kuvvetini artyryr. yargylaryndan hangilerini söylerse yanly? söy- lemi? olur? CC A)YalnyzI B)YalnyzII C)YalnyzIII D) I ve II E) II ve III 27. Yüzey alanynyn hacimine orany 1/cm olan bir silindirin kesit alanynyn hacmine orany 1/cm dir. Silindirin taban yaryçapy r oldu?una göre, r kaç cm dir?(?=3 alynyz) BB A)1 B)2 C)3 D)4 E)5 1 10 6 5Madde ve Özellikleri 26 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 29. Varlyklaryn en ve boylarynyn belirli oranlarda de?i?tirilmesi durumunda; I. Kesit alany II. Yüzey alany III. Hacim verilenlerin hangileri de de?i?ir? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) II ve III E) I, II ve III 30. I. Karyncalar orantyly olarak insan kadar büyütül- mü? olsa yine kendi a?yrly?yndan daha fazla a?yrlyk kaldyrabilir. II. Eni ve boyu de?i?en varlyklaryn kütleleride de?i?ir. III. Bir kilogram büyük boy patetes ile, bir kilo- gram küçük boy patates soyuldu?unda kü- çük boy patateslerden daha fazla kabuk çy- kar. Yukaryda verilenlerden hangileri do?rudur? DD A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 31. I. Yüzey alany/ kütle II. Yüzey alany/ Hacim III. Yüzey alany/ kesit alany Yukaryda verilenlerden hangileri canlylaryn özellik ve ihtiyaçlaryny kyyaslamada kullanyla- bilir? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 32. Boyutlary ayny olan cisimlerden, yüzey alany- nyn hacimine orany en az olan cisim a?a?ydaki- lerden hangisidir? CC A)Dikdörtgenprizma B)Silindir C)Küre D) Pramit E) Kesik koni 33. Birim kesite dü?en yüzey alany a?a?ydaki- lerden hangisinde en fazladyr? AA A)Karynca B)Fil C)Aslan D) Mamut E) Balina 34. I. Bir karynca, a?yrly?ynyn bir kaç katy olan bir yapra?y rahatlykla kaldyrabilir. II. Bir fil kendi a?yrly?y kadar a?yrlyktaki bir cismi kaldyramaz. III. Karyncalaryn dev boyutlara büyültülmesi fizik kurallaryna aykyrydyr. Yukaryda bilgilerden hangileri do?rudur? DD A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 35. Bir katy cismin, özelli?ini kaybetmeden geril- me ve syky?tyrylma gibi etkilerle, gösterdi?i di- rence verilen ad a?a?ydakilerden hangisidir? BB A)Kesitalany B)Dayanyklylyk C)Canlylyk D) Yüzey alany E) Hareketlilik 36. Dayanyklylyk; I. Kesit alany II. Kütle III. Hacim verilenlerin hangilerine ba?lydyr? AA A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) II ve III E) I, II ve III 37. I. Köprünün dayanyklyly?y ayaklarynyn kalynly?yna ba?lydyr. II. Halatyn dayanyklyly?y kullanylan ip sayysy ile do?ru orantylydyr. III. Bir hama?yn dayanyklyly?y iplerin kalynly?y ve kullanylan ip sayysy ile ilgilidir. Yukaryda bilgilerden hangileri do?rudur? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III Madde ve Özellikleri Sayysal / 3 I. ÜNYTE 27 38. I. Ta? köprü II. Teleferik hatty III. Salyncak zinciri Yukaryda verilenlerden hangilerinde dayanyk- lylyk önemlidir? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 39. Silindirik bir sütun dire?i ayny ortamda ve e?it ölçeklerde yapylmak ?arty ile; I. Alçy II. Dökme demir III. Cam verilenleri ile ayry ayry yapyldy?ynda dayanyk- lylyklarynyn büyükten küçü?e do?ru syralamasy a?a?ydakilerden hangisi olabilir? BB A)II,I,III B)II,III,I C)III,I,II D) I, II, III E) III, II, I 40. Silindirik bir sütun dire?inin taban yaryçapy üç katyna çykarylyrsa dayanykly?y için a?a?ydakiler- den hangisi söylenebilir? CC A)Üçtebirineiner. B)Üçkatynaçykar. C)Dokuzkatynaçykar. D)De?i?mez E) Dokuzda birine iner. 41. Ayny cins maddeyle yapylmy? silindirik X, Y ve Z sütun direklerinin boyutlary a?a?yda veril- mi?tir. X Taban yaryçapy r, yüksekli?i h Y Taban yaryçapy r, yüksekli?i 2h Z Taban yaryçapy r, yüksekli?i 3h Buna göre bu sütunlaryn dayanyklylyklarynyn büyükten küçü?e do?ru syralamasy a?a?ydaki- lerden hangisi olabilir? AA A)X,Y,Z B)Y,Z,X C)Z,X,Y D) Z, Y , X E) Y , X, Z 42. Ayny cins maddeyle yapylmy? silindirik X, Y ve Z sütun direklerinin boyutlary a?a?yda verilmi?tir. X Taban yaryçapy r, yüksekli?i h Y Taban yaryçapy 2r, yüksekli?i h Z Taban yaryçapy 3r, yüksekli?i h Buna göre bu sütunlaryn dayanyklylyklarynyn küçükten büyü?e do?ru syralamasy a?a?ydaki- lerden hangisi olabilir? AA A)X,Y,Z B)Y,Z,X C)Z,X,Y D) Z, Y , X E) Y , X, Z 43. I. Varlyklaryn boyutlary artyryldy?ynda a?yrly?y da- yanyklyly?yndan daha hyzly artar. II. Karyncalar fil kadar büyültüldü?ünde bacak- larynyn dayanyklyly?y vücudunu kaldyramaz ve kyrylyr. III. Boyu gökdelen boyuna kadar büyültülmü? goriller çok dayanyklydyr. Yukaryda verilenlerden hangileri do?rudur? CC A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 44. Yki tepe arasyna yapylmy? bir viyadü?ün daya- nyklyly?yny artyrmak için; I. Ayak sayysyny artyrmak II. Ayaklarynyn kesit alanyny artyrmak III. Ayaklarynyn kesit alanyny azaltmak verilenlerinden hangileri yapylmalydyr? CC A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) Yalnyz III 45. I. Silindirik katy cismin dayanyklyly?y taban yaryçapynyn karesi ile orantylydyr. II. Küresel katy cismin dayanyklyly?y yaryçapynyn kübü ile do?ru orantylydyr. III. Dikdörtgenler prizmasy ?eklindeki prizmanyn dayanyklyly?y kesit alanyna ba?ly de?ildir. Yukaryda verilenlerden hangileri yanly?tyr? DD A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) II ve III E) I, II ve III Madde ve Özellikleri 28 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 46. Ayny cins camdan yapylmy? r 1 yaryçaply küresel bilye 750 N, r 2 yaryçaply küresel bilyede 6750 N altynda ancak kyrylabilmektedir. Buna göre, orany kaçtyr? BB 111 A) B) C) D) 1 E) 2 432 1 2 r r 47. Ayny cins maddeyle yapylmy? silindirik K, L ve M sütun direklerinin boyutlary a?a?yda verilmi?tir. K Taban yaryçapy a, yüksekli?i a L Taban yaryçapy 2a, yüksekli?i a M Taban yaryçapy 3a, yüksekli?i 2a Buna göre bu sütunlaryn dayanyklylyklarynyn küçükten büyü?e do?ru syralamasy a?a?ydaki- lerden hangisi olabilir? EE A)L,K,M B)L,M,K C)K,L,M D) M, L, K E) K, M, L 48. I. Bir cismin boyutlary hangi oranda artarsa ke- sit alany bu oranyn karesi ile artar. II. Bir cismin boyutlary hangi oranda artarsa hacmi bu oranyn kübü ile artar. III. Bir cismin boyutlary hangi oranda artarsa küt- lesi ve a?yrly?y bu oranyn kübü ile artar. IV. Boyut de?i?melerinde a?yrlyk dayanyklylyktan daha hyzly de?i?ir. V. Varlyklaryn uzunluk, geni?ilik ve yükseklik gibi boyutlary de?i?tirilirse dayanyklylyklary de?i?- mez. Yukaryda verilen bilgilerden kaç tanesi do?- rudur? DD A)1 B)2 C)3 D)4 E)5 49. I. Karynca II. Balina III. Fil Yukaryda verilenlerden hangilerinde dayanyk- lylyk önemlidir? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 50. K Süleymaniye camii L Süleymaniye camisinin minyatürü M Dünyadaki en yüksek gökdelen Yukaryda verilenlerin dayanyklylyklarynyn kü- çükten büyü?e do?ru syralamasy a?a?ydaki- lerden hangisi olabilir? DD A)L,K,M B)L,M,K C)K,L,M D) M, K, L E) K, M, L 51. Eylül 2009 da tamamlanmasy planlanan Burj Du- bainin toplam yüksekli?inin 812 m olmasy he- deflenmektedir. Burj Dubai nin yüksekli?inin daha fazla yapy- lamamasynyn nedeni a?a?ydakilerden hangi- sidir? CC A) Maliyetinin çok artmasy B) Bina zeminin yeterli sa?lamlykta olmamasy C) Kullanylacak malzemelerin a?yrlyklarynyn daya- nykly?yndan hyzly artmasy D) Yapynyn görüntü kirlili?i olu?turmasy E) Teknolojik alt yapy eksili?i 52. I. Bir cismin boyutlary hangi oranda de?i?irse yüzey alany bu oranyn karesi ile de?i?ir. II. Bir cismin boyutlary büyürken yüzey alanyn- daki arty?yn, hacmindeki arty?a orany azalyr. III. Ayny maddenin küçük parçaly olanlarynyn, bi- rim hacmine dü?en yüzey alany, büyük par- çaly olanlarynkinden daha büyüktür. IV. Patatesleri kysa sürede kyzartmak için ince ince dilimleliyiz. V. Kyzartmalyk patatesler iri patateslerden seçi- lirse kabuklary soyulurken daha az fire verilir. Yukaryda verilen bilgilerden kaç tanesi do?- rudur? EE A)1 B)2 C)3 D)4 E)5 53. Yüzey alany bilinen bir kürenin; I. Yaryçap II. Hacim III. Kütle niceliklerinden hangileri hesaplanabilir? (?=3 alynacak) CC A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) II ve III Madde ve Özellikleri Sayysal / 3 I. ÜNYTE 29 54. Yüzey alany, hacmi ve kütlesi bilinen bir silin- dirin; I. Yaryçap II. Hacim III. Özkütle niceliklerinden hangileri hesaplanabilir?(?=3 alynacak) BB A)YalnyzI B)YalnyzIII C)IveII D) I ve III E) II ve III 55. Kesit alany ve hacmi bilinen bir dikdörtgenler prizmasynyn; I. Yükseklik II. Yüzey alany III. Kütle niceliklerinden hangileri hesaplanabilir? AA A)YalnyzI B)YalnyzIII C)IveII D) I ve III E) II ve III 56. Ayny maddeden yapylmy? ve yüzey alanlary e?it olan dikdörtgenler prizmasy ile bir kübün; I. Dayanyklyk de?eri II. Hacim III. Kütle niceliklerinden hangileri kesinlikle farklydyr? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) II ve III 57. Ayny maddeden yapylmy? ve hacimleri e?it olan silindir ile bir kürenin; I. Dayanyklyk de?eri II. Kütle III. Yaryçap de?erleri niceliklerinden hangileri kesinlikle e?ittir? BB A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) II ve III 58. Yüzey alanynyn hacimine orany ve yapyldy?y maddenin özkütlesi bilinen bir kürenin, a?a?y- daki niceliklerinden hangisi kesinlikle hesap- lanamaz?(?=3 alynacak) DD A)Yaryçap B)Hacim C)Yüzeyalany D) Dayanyklylyk miktary E) Kütle 59. Yüzey alanynyn hacimine orany olan bir si- lindirin taban yaryçapy r, yüksekli?i h oldu?una göre orany kaçtyr? DD A)6 B)5 C)4 D)3 E)2 h r 8 3 60. Yüzey alanynyn hacimine orany 2 olan bir dikdört- gen prizmanyn kysa kenary 3 cm, uzun kenary 6 cm ve yüksekli?i h dir. Buna göre h kaç cm dir? BB A)1 B)2 C)3 D)4 E)5 61. Yüzey alanynyn hacimine orany olan bir küre- nin hacmi V dir. Buna göre V kaç cm 3 tür?(?=3 alynacak) CC A)64 B)128 C)256 D)500 E)864 3 16 62. Yüzey alany hacimine e?it olan bir silindirin taban yaryçapy r, yüksekli?i h dir. Buna göre, kaç olamaz? AA 13 A) B) 1 C) D) 2 E) 4 22 h rMadde ve Özellikleri 30 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 63. Varlyklaryn dayanyklyly?y; I. Kesit alanynyn karesi II. Kesit alany /Hacim III. Kütle /Hacim niceliklerinden hangileri ile do?ru orantylydyr? CC A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) II ve III 64. I. Tahta yüzey ? cyva damlasy II. Cam yüzey ? su damlasy III. Ku?e ka?yt yüzeyi ? mürekkep damlasy Yukaryda verilenlerin hangilerinde adezyon kuvveti daha büyük olur? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 65. I. So?uk su ? kaynar su II. Ya?mur suyu ? deterjanly ya?mur suyu III. Çe?me suyu ? klor katylmy? çe?me suyu Yukaryda verilenlerin hangilerinde ilk durum- dan ikinci duruma geçildi?inde yüzey gerilimi azalyr? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 66. Yukaryda verilenler ayny cins maddeden yapyl- dy?yna göre, dayanyklylyklarynyn büyükten kü- çü?e syralamasy a?a?ydakilerden hangisi gibi- dir ? BB A)L,K,M B)L,M,K C)K,L,M D) M, L, K E) K, M, L : 2 67. Yukaryda verilenler ayny cins maddeden yapyl- dy?yna göre, dayanyklylyklarynyn büyükten kü- çü?e syralamasy a?a?ydakilerden hangisi gi- bidir ? DD A)Y,X,Z B)Y,Z,X C)X,Y,Z D) Z, Y , X E) X, Z, Y C 7 D 68. Yukaryda verilenler ayny cins maddeden yapyl- dy?yna göre, dayanyklylyklarynyn küçükten bü- yü?e do?ru syralamasy a?a?ydakilerden hangi- si gibidir ? BB A)Y,X,Z B)Y,Z,X C)X,Y,Z D) Z, Y , X E) X, Z, Y C 7 D 69. Yukaryda boyutlary verilenler ayny cins madde- den yapyldy?yna göre, dayanyklylyklarynyn kü- çükten büyü?e do?ru syralamasy a?a?ydakiler- den hangisi gibidir?(?=3 alynyz) AA A)Y,X,Z B)Y,Z,X C)X,Y,Z D) Z, Y , X E) X, Z, Y C 7 DMadde ve Özellikleri I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 31 70. Üç ayry kap içine konulmu? ayny cins syvy ?ekil- lerdeki gibi dengelenmi?tir. Kap yüzeyi ile syvy arasyndaki adezyon kuvveti ?ekil syrasyna göre, F 1 , F 2 ve F 3 oldu?una gö- re, bunlaryn büyüklükleri arasyndaki ili?ki a?a- ?ydakilerin hangisinde do?ru olarak verilmi?- tir? CC A) F 1 < F 2 < F 3 B) F 2 < F 1 < F 3 C) F 3 < F 2 < F 1 D) F 3 < F 1 < F 2 E) F 1 < F 3 < F 2 K * K K > 71. A?a?yda bazy eylemler verilmi?tir. Buna göre, hangisinde kylcallyk olayy vardyr? AA &$ * $! 2# ! % H < 72. Su içerisinde dengelen- mi? ?ekildeki düzenek ile ilgili olarak; I. Suyun yüzey gerilimin- den faydalanylmy?tyr. II. Halkaya etki eden yü- zey tepki kuvveti den- gede etkili olmu?tur. III. Mantar, demir halkanyn su yüzeyinde kalmasyny yardymcy olmu?tur. yargylaryndan hangileri do?rudur? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III # ! 5 73. X, Y ve Z de verilen resimlerin hangilerinde yüzey geriliminin varly?y anlatylmak istenmi?- tir? CC A)YalnyzX B)YalnyzZ C)XveY D) X ve Z E) X, Y ve Z C7D $ $ / 74. X, Y ve Z de verilen resimlerin hangilerinde kohezyon kuvvetinden bahsedilebilir? EE A)YalnyzX B)YalnyzY C)XveY D) Y ve Z E) X, Y ve Z C7D $! (3 $ 75. X, Y ve Z de verilen resimlerin hangilerinde adezyon kuvvetinden bahsedilebilir? DD A)YalnyzX B)YalnyzY C)XveY D) Y ve Z E) X, Y ve Z C7D /# ( Madde ve Özellikleri 32 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 76. Ary suya ait sycaklyk ve yüzey geri- lim de?er- leri tabloda verilmi?tir. Buna gö- re, I. Yüzey gerilimi sycakly?a ba?lydyr. II. Suyun sycakly?y arty?ynda yüzey gerilimi azalyr. III. Her sycaklyk de?erinde yüzey gerilimi aynydyr. yargylaryndan hangileri do?rudur? CC A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) II ve III 1 56% 74$ *(( -( ( ( -’=?)*( @ +’&?)*( @ &’&)*( @ &’-+)*( @ 77. Bazy syvylara ait sycaklyk ve yüzey gerilim de?erleri tabloda verilmi?tir. Buna göre, I. Yüzey gerilimi sycakly?a ba?lydyr. II. Yüzey gerilimi en fazla olan syvy cyvadyr. III. Yüzey gerilimi syvylar için ayyrt edici bir özellik- tir. sonuçlaryndan hangileri çykarylabilir? DD A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) II ve III E) Yalnyz III 1 56% 74$ ://;/ ’--)*( @ 80. Uçlary açyk X, Y ve Z cam borula- ry su ve cyva içe- risine tutuldu?un- da ?ekil I ve ?ekil II deki gibi denge sa?lanyyor. Buna göre, I. Suyun adez- yon kuvveti cyvanynkin- den küçüktür. II. Kylcallyk syvynyn cinsine ba?lydyr. III. Kylcallyk borularyn kesit alanyna ba?lydyr. sonuçlaryndan hangileri çykarylabilir? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) II ve III E) I, II ve III 51 JB JBB C7D 79. Uçlary açyk cam boru su içerisinde tutuldu?unda önce ?ekil I, sonra ?ekil II daha sonrada ?ekil III teki durum gözleniyor. Buna göre, I. Kylcallyk syvylaryn dar borularda yükselebilmesi olayydyr. II. Syvylar kylcal borularda sürekli yükselirler. III. Kylcallyk borularyn kesit alanyna ba?lydyr. sonuçlaryndan hangileri çykarylabilir? AA A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) II ve III E) I, II ve III JB JBB JBBB 78. Uçlary açyk cam boru su içerisin- de tutuldu?unda ?ekildeki du- rum gözleniyor. Buna göre, bu durum; I. Kylcallyk adezyon kuvveti ile gerçekle?ir. II. Su yüzeyinin içbükey bir hâl almasy, yüzey gerilimi ile ilgilidir. III. Kylcallyk, syvynyn uygun ?artlarda yerçekimini yenmesi olayydyr. verilenlerden hangileri ile ilgilidir? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) II ve III E) I, II ve III 81. Cam yüzey üzerine konulmu? e?it hacimli syvy damlalary X, Y ve Z deki gibi dengede kalyyorlar. Syvy damlalary ile cam yüzey arasyndaki adez- yon kuvvetinin büyüklü?ü F X , F Y ve F Z oldu?u- na göre, bunlar arasyndaki ili?ki nedir? AA A) F X < F Y < F Z B) F Y < F X < F Z C) F Z < F Y < F X D) F Z < F X < F Y E) F X < F Z < F Y C 7 D 54Madde ve Özellikleri I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 33 84. Özde? kaplar içinde bulunan farkly cinslerdeki syvy içerisine özde? kylcal borular konuldu?unda I, II ve III teki gibi dengede sa?lanyyor. Syvynyn ko- hezyon kuvveti F k , syvy ile kylcal boru arasyndaki adezyon kuvveti F a dyr. Kuvvetler arasyndaki ili?ki I, II ve III te veril- di?ine göre, bunlardan hangileri do?ru veril- mi?tir? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III BE BBE BBBE :11 K K L K K M K K L 82. Özde? kaplar içinde bulunan iki ayry syvy içerisine özde? kylcal borular konuluyor. Syvynyn kohezyon kuvveti F k , syvy ile kylcal boru arasyndaki adezyon kuvveti F a dyr. Kuvvetler arasyndaki ili?ki verildi?ine göre, sy- vylaryn denge durumu a?a?ydakilerin hangisin- de do?ru verilmi?tir? EE K K LK K L ! % H < 83. X, Y ve Z de verilen resimlerin hangilerinde e?it hacimdeki syvylaryn yüzey geriliminin kü- çükten büyü?e do?ru syralamasy a?a?ydakile- rin hangisinde do?ru verilmi?tir? CC A)X,Z,Y B)Y,Z,X C)Z,X,Y D) Z, Y , X E) Y , X, Z C7D /$ # /$ # /$ # 85. Parmaklar arasyn- daki su damlasy ?ekilde verilen görünümü almy?- tyr. Buna göre, I. Syvylarda yü- zey gerilimi vardyr. II. Adezyon kuvveti syvylary yüzeylere yapy?tyryr. III. Adezyon kuvveti kohezyon kuvvetinden büyük oldu?undan su damlasy parmaklara tutunmu?tur. yargylaryndan hangileri do?rudur? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III + Madde ve Özellikleri 34 I. ÜNYTE Fizik / 10. Synyf 88. Cam tüp içindeki syvy ?ekilde veri- len görünümü al- my?tyr. Buna göre, I. Syvylarda yü- zey gerilimi vardyr. II. Adezyon kuvveti syvylaryn yüzeye tutunmasyny sa?lar. III. Kohezyon kuvveti adezyon kuvvetinden bü- yük oldu?undan syvy içbükey olarak denge- lenmi?tir. yargylaryndan hangileri do?rudur? CC A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III /#! 89. Su üzerine byrakyl- my? ata? yn su için- den görünümü ?e- kildeki gibidir. Buna göre, I.Syvylarda bir yüzey gerilimi vardyr. II. Hafif maddeler yüzey gerilimi sayesinde su yüzeyinde den- gede kalabilir. III. Ata? yn dengede kalmasynda kohezyon ve adezyon kuvvetlerinin etkisi vardyr. yargylaryndan hangileri do?rudur? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III $4 #! 86. Tabakta bulunan yayla çorbasynyn içine ?ekil I deki gibi temiz kulak çubu?unun ucu dokundu- rulunca çorba üzerindeki ya?yn görünümü ?ekil II deki gibi oluyor. Buna göre, a?a?ydakilerden hangisi do?ru- dur? AA A) Syvylardaki yüzey gerilimi adezyon kuvveti ile de?i?ebilir. B) Kohezyon kuvveti syvy moleküllerini yüzeye yapy?tyryr. C) Kulak çubu?unun pamu?unda kylcallyk olayy vardyr. D) Syvylaryn yüzey gerilimi yabancy madde dokundurarak artyrylabilir. E) Ya?daki kohezyon kuvveti adezyon kuvvetin- den büyük oldu?undan yüzeyde da?ylarak dengelenmi?tir. C7 ,5 ,55 87. Bir kap içerisine düzgün ve azar azar akytylan su- yun zemindeki gö- rünümü ?ekilde verilmi?tir. Buna göre, I.Syvylarda bir yüzey gerilimi vardyr. II. Suyun kap içinde bomblele?mesi adezyon ve kohezyon kuvvetleri sonucudur. III. Dökülmekte olan suyun hyzyndan dolayy yüzey gerilim kuvveti yenilebilir. yargylaryndan hangileri do?rudur? EE A)YalnyzI B)YalnyzII C)IveII D) I ve III E) I, II ve III 90. Dalgalanmakta olan suyun yü- zeyi ?ekildeki görünümdedir. Buna göre, a?a?ydakiler- den hangisi söylenemez? EE A) Syvylardaki yüzey gerilimi kohezyon kuvveti ile olu?ur. B) Syvy yüzeyi bir zar gibi davranyr. C) Syvy yüzeyindeki kohezyon kuvveti dengelen- memi? kuvvettir. D) Syvylaryn yüzey gerilimi belirli de?erdeki kuvvetlere dayanabilir. E) Yüzey gerilimi syvynyn cinsine ba?lydyr. 6!$!