Maden Yatakları Madencilik Özel İhtisas Komisyonu Raporu DPT: 2518 İK: 536 MADENCİLİK ZEL İHTİSAS KOMİSYONU RAPORU ANKARA 2000 SEKİZİNCİ BEŞ YILLIK KALKINMA PLANI N S Z Devlet Planlama Teşkilatın ın Kuruluş ve Grevleri Hakk ında 540 Sayılı Kanun Hkmnde Kararname, İktisadi ve sosyal sektrlerde uzmanlık alanları ile ilgili konularda bilgi toplamak, araştırma yapmak, tedbirler geliştirmek ve nerilerde bulunmak amac ıyla Devlet Planlama Teşkilatına, Kalk ınma Planı al ışmalarında yardımcı olmak, Plan hazırlıklarına daha geniş kesimlerin katkısını sağlamak ve lkemizin btn imkan ve kaynaklar ını değerlendirmek zere srekli ve geici zel İhtisas Komisyonlarının kurulacağı hkmn getirmektedir. Başbakanlığın 14 Ağustos 1999 tarih ve 1999/7 sayılı Genelgesi uyarınca kurulan zel İhtisas Komisyonlarının hazırladığı raporlar, 8. Beş Yıllık Kalkınma Planı hazırlık al ışmalarına ışık tutacak ve toplumun e şitli kesimlerinin gr şlerini Plana yans ıtacaktır. zel İhtisas Komisyonları al ışmalarını, 1999/7 sayılı Başbakanlık Genelgesi, 29.9.1961 tarih ve 5/1722 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yrrl ğe konulmuş olan tzk ve Mste şarlığımızca belirlenen Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı zel İhtisas Komisyonu Raporu genel ereveleri dikkate alınarak tamamlamışlardır. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı ile istikrar iinde bymenin sağlanması, sanayileşmenin başarılması, uluslararası ticaretteki payımızın ykseltilmesi, piyasa ekonomisinin geli ştirilmesi, ekonomide toplam verimliliğin arttırılması, sanayi ve hizmetler ağırlıklı bir istihdam yapısına ulaşılması, işsizliğin azaltılması, sağlık hizmetlerinde kalitenin ykseltilmesi, sosyal gvenli ğin yaygınlaştırılması, sonu olarak refah dzeyinin ykseltilmesi ve yayg ınlaştırılması hedeflenmekte, lkemizin hedefleri ile uyumlu olarak yeni bin yılda Avrupa Topluluğu ve dnya ile btnle şme amalanmaktad ır. 8. Beş Y ıllık Kalkınma Planı al ışmalarına toplumun tm kesimlerinin katkısı, her sektrde toplam 98 zel İhtisas Komisyonu kurularak sağlanmaya al ışılmıştır. Planların demokratik katılımcı niteliğini glendiren zel İhtisas Komisyonları al ışmalarının dnya ile btnle şen bir Trkiye hedefini gerekle ştireceğine olan inancımızla, konularında lkemizin en yeti şkin kişileri olan Komisyon Başkan ve yelerine, al ışmalara yaptıkları katkıları nedeniyle teşekkr eder, Sekizinci Beş Y ıllık Kalkınma Planın ın lkemize hay ırlı olmasını dilerim.http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf i İ'İNDEKİLER GİRİŞ 1. TRK İYE’NİN MADEN POTANSİYELİ VE DNYA POTANS İYELİNDEKİ YERİ 4 2. ARAMA POLİTİKALARI 10 2.1. MADEN ARAMA POLİTİKALARI 10 2.1.1. DNYADA MADEN ARAMA POL İTİKALARI 13 2.1.1.1. SANAYİLEŞMİŞ LKELER 13 2.1.1.2. AB LKELERİ1 5 2.2. LKEM İZDE MADEN ARAMACILIĞI 17 2.2.1. LKEM İZDE MADEN ARAMA FAALİYETLERİ1 8 2.2.2. LKEM İZDE MADEN ARAMACILIĞINDA NCEL İKLER 19 2.2.3. LKEM İZDE MADEN ARAMACILIĞININ SORUNLARI 21 2.3. SONU' VE NER İLER 24 3. MADEN MEVZUATI 28 3.1. MEVCUT DURUM 28 3.1.1. ANAYASA 28 3.1.2. MADENCİLİĞE MDAHALE EDEN KANUNLAR VE BU KANUNLARIN UYGULANMASINA DAİR YNETMEL İKLER 29 3.1.2.1. TAŞOCAKLARI NİZAMNAMESİ 29 3.1.2.2. 3213 SAYILI MADEN KANUNU 30 3.1.2.3. 2863 SAYILI KLTR VE TAB İAT VARLIKLARINI KORUMA KANUNU 31 3.1.2.4. 6831 SAYILI ORMAN KANUNU 32 3.1.2.5. 4342 SAYILI MERA KANUNU 32 3.1.2.6. 3573 SAYILI KANUN 33 3.1.2.7. MİLLİ EMLAK GENEL MDRL Ğ MEVZUATI 33 3.1.2.8. 2560 SAYILI KANUN 34 3.1.2.9. TOPRAK İLE İLGİLİ MEVCUT VE TASARI HALİNDEKİ MEVZUAT 34 3.1.2.10. 3078 SAYILI TUZ KANUNU 35 3.1.2.11. DİĞER MEVZUAT 35 3.2. ULAŞILMAK İSTENEN AMA'LAR 35 3.3. NGRLEN AMA'LARA ULA ŞILMASI İ'İN YAPILMASI GEREKLİ YASAL VE KURUMSAL DZENLEMELER VE UYGULANACAK POL İTİKALAR 36 3.3.1. 3213 SAYILI MADEN KANUNU 37 3.3.2 MİLLİ EMLAK GENEL MDRL Ğ MEVZUATI 37 3.3.3. ZEYTİNCİLİĞİN ISLAHI KANUNU 37 3.3.4. SU HAVZALARI KORUMA YNETMEL İKLERİ 38 3.3.5. TOPRAK MEVZUATI 38http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf ii 3.3.6. 2863 SAYILI KLTR VE TAB İAT VARLIKLARINI KORUMA KANUNU 38 4. MADENCİLİK VE 'EVRE 39 4.1. MADENCİLİK VE SRDRLEB İLİR KALKINMA 39 4.2. MADENCİLİK VE ATIKLAR 40 4.3 MADENCİLİK VE SU HAVZALARI 40 4.4. MADENCİLİK VE DİĞER MEVZUAT 41 4.5. SONU' 42 5. MADENCİLİKTE EĞİTİM4 3 5.1. TRK İYE’DE MEVCUT DURUM VE SORUNLAR 43 5.1.1. USTA EĞİTİMİ 43 5.1.2. NEZARET'İ EĞİTİMİ 44 5.1.3. MHEND İSLİK EĞİTİMİ 45 5.2. NER İLER 47 6. MADENCİLİKTE VERGİLENDİRME VE TEŞVİK5 7 6.1. MEVCUT DURUM 57 6.2. SEKTRE UYGULANAB İLECEK TEŞVİKLER 58 6.2.1. GENEL TEŞVİK SİSTEMİ İ'İNE MADENCİLİĞİN DAHİL EDİLMESİ 58 6.2.2. ARAMALARA DESTEK VERİLMESİ 59 6.2.3. TKENME İNDİRİMİ 60 6.2.4. FINANSMAN YETERSİZLİĞİNİN GİDERİLMESİ 61 6.2.5. MADENCİLİK SEKTRNDEK İ VERGİ YKNN AZALTILMASI 63 6.2.6. ALTYAPI SORUNLARININ 'ZM 65 6.3. DİĞER TEŞVİKLER 66 6.3.1. KAMULAŞTIRMA İLE İLGİLİ HKMN YEN İDEN DZENLENMES İ 66 6.3.2. BROKRAT İK SORUNLARIN GİDERİLMESİ 66 6.3.3. MADENCİLİKTE YENİ YAPISAL DZENLEME 67 6.4. SONU' VE NER İLER 67 7. MADENCİLİKTE KURUMSAL YAPI VE ZELLE ŞTİRME 72 7.1. MEVCUT DURUM 72 7.1.1. MADENCİLİK SEKTRNDE ST YNET İM7 2 7.1.2. HUKUKSAL YNET İM VE DENETİME İLİŞKİN KURUMSAL YAPI 73 7.1.2.1. MADEN İŞLERİ GENEL MDRL Ğ7 4 7.1.2.2. İL ZEL İDARELERİ 75 7.1.3. BİLİMSEL VE TEKNİK ALTYAPIYA İLİŞKİN KURUMSAL YAPI 75 7.1.3.1. MTA GENEL MDRL Ğ7 6 7.1.3.2. TB İTAK VE N İVERSİTELER 77 7.1.4. FİNANSMANA İLİŞKİN KURUMSAL YAPI 77 7.1.4.1. MADENCİLİK FONU 78 7.1.5. RET İME İLİŞKİN KURUMSAL YAPI 79 7.1.5.1. MADENCİLİKTE ZEL İŞLETMECİLİK7 9http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf iii 7.1.5.2. MADENCİLİKTE KAMU İKTİSADİ TEŞEBBSLER İ 80 7.1.5.2.1. TRK İYE PETROLLERİ A.O. 80 7.1.5.2.2. TRK İYE TAŞKMR KURUMU. 8 1 7.1.5.2.3. TRK İYE KMR İŞLETMELERİ.8 1 7.1.5.2.4. TRK İYE ELEKTRİK RET İM VE İLETİM A.Ş.. 81 7.1.5.2.5. ETİ HOLDİNG A.Ş... 82 7.1.5.2.6. TRK İYE DEMİR-'ELİK İŞLETMELERİ.8 3 7.1.5.2.7. KARADENİZ BAKIR İŞLETMELERİ.8 3 7.1.5.2.8. TEKEL GENEL MDRL Ğ.. 84 7.2. DEĞERLENDİRME VE NER İLER 84 7.2.1. ST YNET İM8 4 7.2.2. HUKUKSAL YNET İM VE DENETİME İLİŞKİN KURUMSAL YAPI 87 7.2.2.1. MADEN İŞLERİ GENEL MDRL Ğ8 7 7.2.3. BİLİMSEL VE TEKNİK ALTYAPIYA İLİŞKİN KURUMSAL YAPI 89 7.2.3.1. MTA GENEL MDRL Ğ9 0 7.2.4. FİNANSMANA İLİŞKİN KURUMSAL YAPI 94 7.2.4.1. MADENCİLİK FONU 95 7.2.5. RET İME İLİŞKİN KURUMSAL YAPI 95 7.2.5.1. MADENCİLİKTE GELİŞMELER VE BEKLENTİLER 95 7.2.5.2. MADENCİLİKTE ZEL İŞLETMECİLİK9 8 7.2.5.3. MADENCİLİKTE ZELLE ŞTİRME VE KİT’LER 99 7.2.5.3.1. TRK İYE PETROLLERİ A.O. 101 7.2.5.3.2. TRK İYE TAŞKMR KURUMU. 102 7.2.5.3.3. TRK İYE KMR İŞLETMELERİ. 103 7.2.5.3.4. TRK İYE ELEKTRİK RET İM VE İLETİM A.Ş.. 103 7.2.5.3.5. ETİ HOLDİNG A.Ş... 104 7.2.5.3.6. TRK İYE DEMİR-'ELİK İŞLETMELERİ. 105 7.2.5.3.7. KARADENİZ BAKIR İŞLETMELERİ. 106 7.2.5.3.8. TEKEL GENEL MDRL Ğ.. 106 7.3. SONU' VE NER İLER 106 KAYNAKLAR 109 ISBN 975 19 2526 - 6 (bas ılı nsha) Bu 'alışma Devlet Planlama Teşkilatının gr şlerini yansıtmaz. Sorumluluğu yazarına aittir. Yayın ve referans olarak kullanılması D e v l e t P l a n l a m a T e şkilatının iznini gerektirmez; İnternet adresi belirtilerek yayın ve referans olarak kullanılabilir. Bu e-kitap, http://ekutup.dpt.gov.tr/ adresindedir. Bu yayın 1250 adet basılmıştır. Elektronik olarak, 1 adet pdf dosyası retilmi ştir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf iv MADENCİLİK ZEL İHTİSAS KOMİSYONU (GENEL KONULAR) Başkan : İsmail Hakkı ARSLAN - ETİ GM Ş A.Ş. Raportr : Ergn Y İĞİT- E T İ HOLDİNG A.Ş. Koordinatr : P ınar ZEL - DPT yeler : Prof. Dr. Eran NAKOMAN - Enerji Ham. A.K. B şk. Veli NAL - Enerji Ham. A.K. B şk. Yrd. Dr. İsmail SEYHAN - Endstriyel Ham. A.K. B şk. Ekrem CENGİZ - Endstriyel Ham. A.K. B şk. Yrd. Prof. Dr. Gven NAL - Metal Madenler A.K. B şk. Sabri KARAHAN - Metal Madenler A.K. Bşk.Yrd. Halil İbrahim KIRŞAN İsmet KASAPOĞLU MTA Trkiye Madenciler Derne ği Vedat OYGR Eurogold Madencilik A. Ş. Nusret GNGR Maden İşleri Gn. Md. İhsan DUR Eti Holding A.Ş. Asım KUTLUATA Maden Mhendisleri Odas ı Prof. Dr. Halim DEMİREL Hacettepe nv. Prof. Dr. Faruk 'ALAPKULU Dokuz Eyll nv. Yener CANDER Yurt Madenciliğini Gel. Vakfı Prof. Dr. Ahmet GRSES Atatrk nv. Osman KILAVUZ Camiş Madencilik A.Ş. 'etin H. DEMİRMAN Kire reticileri Birli ği M. Oğuz GNER 'evre Bak. Yusuf ŞİRİN 'evre Bak. mer D İN'ER Al ı reticileri Birli ğiSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf v Dr. Ali SAYIN MTA Demir KAYACAR TKİ Ferit İYİİŞLEROĞLU TKİSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.t GİRİŞ Sekizinci Beş Y ıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu al ışmaları erevesinde Trkiyede madencili ğin mevcut durumu, sorunları ile zm ve politika nerilerini ieren Madencilik komisyonu ile rn baz ında ayrıntılı bilgileri ieren Enerji Hammaddeleri, Metal Madenler ve Endstriyel Hammaddeler alt komisyonlar ı al ışmalarını srdrm şlerdir. Alt Komisyonların bnyesinde her bir rn grubu iin konuyla ilgili uzmanların katıldığı al ışma grupları oluşturulmuştur. Sekizinci Beş Y ıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu al ışmaları kapsamında, Trkiyede madencili ğin gndeminde bulunan ve sektrn gelece ği a ısından nem arz eden konular ın rn baz ındaki al ışmalardan ayrı olarak ele alınmasının, rn bazında yapılan al ışmaların da st komisyon al ışmalarına katkıda bulunacak şekilde srdrlmesinin yararl ı olacağına karar verilmiştir. Bu erevede st komisyon bnyesinde gerekli grlen konularda rapor haz ırlamak amacıyla al ışma grupları oluşturulmuştur. st komisyon taraf ından gerekle ştirilen al ışmalar; Trkiyenin Maden Potansiyeli ve Dnyadaki Yeri, Arama Politikalar ı, Maden Mevzuatı, Madencilik ve 'evre, Madencilikte Eğitim, Vergilendirme ve Teşvik, Kurumsal Yapı ve zelle ştirme konularını kapsamaktadır. Birinci blmde Trkiyenin maden potansiyeli ve de ğerlendirilebilirliği ele alınmıştır. Bu erevede, lkemizin maden kaynaklar ının e şitliliğine ve nem arz eden madenlerimize dikkat ekilmekte, hangi lde de ğerlendirilebildiğine yer verilmektedir. Bu blme ba ğlı olarak Arama Politikaları ile ilgili blmde dnyada ve lkemizdeki arama politikalar ı, Trkiyede halen srdrlen arama faaliyetlerinin durumu, aramada ncelik verilmesi gereken madenlerimiz ve arama faaliyetlerinin daha etkin bir yapıya kavuşturulmasına ynelik nerilere yer verilmi ştir. Maden Mevzuatı konusunda, Trkiyedeki maden mevzuat ının mevcut durumu, mevzuattan kaynaklanan sorunlar, madencilik faaliyetlerinin diğer mevzuata uyum zorunluluğunun sektrde yaratt ığı sorunlar ve bunların zmne ynelik neriler ele al ınmıştır. zellikle son y ıllarda btn dnyada artan evre duyarl ılığının tm sanayi faaliyetlerini dolayısıyla madenciliği nemli lde etkiledi ği bilinmektedir. Gnmzde bu faaliyetler yrtlrken evresel kriterlerin dikkate al ınması, gerek mevcut mevzuat gerekse uluslararası ykmllklerimiz erevesinde zorunluluk arz etmektedir. Trkiyede zellikle son y ıllarda, kamuoyunda artan duyarlılığa paralel olarak, evreye ili şkin mevzuat nemli bir geli şme gstermi ştir. Bu durum kısıtlamaların artmasına ve bir ok madencilik projesinin uygulamaya konulmasında byk glkler ya şanmasına neden olmaktadır. Bu blmde, madencili ği ilgilendiren ynyle Trkiyedeki evre mevzuat ı irdelenerek, sorunlar tespit edilmeye ve zm nerileri ortaya konulmaya al ışılmıştır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 2Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 3 Madencilikte eğitim konusu erevesinde lkemizde madencilik sektrnn eleman ihtiyac ını karşılamaya ynelik okullar ve e ğitim programları tanıtılmıştır. Mevcut durumdaki sorunlar tespit edilmeye ve zm nerileri ortaya konulmaya al ışılmıştır. Vergilendirme ve Teşvik ile ilgili blmde madencilik sektrnn di ğer sanayi dallarından farklılığı gzetilerek dnyada madencilik sektrn te şvik amacıyla uygulanan politikalara değinilmiş, lkemizde madencilik sektrnn te şvikine ynelik politikalarla k ıyaslamalar yapılmış ve lkemizde madencilik sektrnn te şvikine ynelik farkl ı neriler getirilmi ştir. Son blm olan Madencilikte Kurumsal Yap ı ve zelle ştirmede madencilik sektrnde st ynetim ile hukuka, bilimsel altyap ıya, finansmana ve retime ili şkin kurumsal yapının mevcut durumu irdelenmiştir. Kurumsal yapıdaki sorunlar ile sorunların zmne ynelik nerilere de bu blmde yer verilmi ştir. neriler erevesinde gerek kamu gerekse zel kesimin yeniden yapılandırılması gerekliliği vurgulanmıştır. Trkiyede madencilik sektrnn kamunun byk a ğırlığa sahip olduğu sektrlerin ba şında geldiği dikkate alınarak, kamunun yeniden yapılandırılması kapsamında zelle ştirmenin yeri ve uygun zelle ştirme yntemi alternatifleri belirtilmi ştir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 4 1. TRK İYE’NİN MADEN POTANSİYELİ VE DNYA POTANS İYELİNDEKİ YERİ Cumhuriyet ncesi dnemlere bak ıldığında Anadolu’nun madencilik potansiyelinin ortaya konulmasına ve işletilmesine ynelik al ışmaların tarih ncesi a ğlardan gnmze kadar kurulmuş olan devletler ve imparatorlukların bekası iin verilen u ğraşın bir gereği olarak ortaya ıktığının izlerini yurdun her k şesinde grmek mmkn olmaktad ır. Trkiye’de madenciliğe ynelik bulgular M.. 7000 y ıllarına kadar uzanmaktadır. Doğu Anadolu’dan ıkartılan obsidiyenlerin cilalı taş devrinde takas yoluyla civar kavimlere satışı da dikkate alınır ise dnya madencili ğinde Anadolu medeniyetlerinin nemi ok daha a ık bir şekilde ortaya ıkmaktadır. Cumhuriyet dneminde Trkiye’nin maden kaynaklar ının ortaya konulması amacıyla başlatılan teknik ekonomik ve bilimsel al ışmalar MTA Enstitsnn kurulu şu ile nemli bir hız kazanmıştır.1935 sonrası MTA Enstits taraf ından başlatılan arama al ışmaları işletme aşamasında diğer kamu kurum ve kuruluşları ile zel sektrn faaliyetleri sonucu bugnk dzeylerine ula şmıştır. Enerji hammaddeleri potansiyelimiz Trkiye Kmr İşletmeleri, Trkiye Ta şkmr Kurumu ve Trkiye Petrolleri Anonim Ortakl ığı (TPAO) Genel Mdrl ğ’ nn, demir yataklar ı Trkiye Demir 'elik İşletmeleri’nin, demir dışı metaller ve bor tuzları ETİBANK ın daha sonra 'İNKUR ve KBİnin al ışmaları ile, imento, al ı, kire, seramik, cam, mermer, refrakter gibi endstriyel hammaddelerimizin potansiyeli ise yat ırımcı zel sektrn faaliyetleri sonucunda geli ştirilmiştir ve geliştirilmeye devam edilmektedir. Tarih boyunca ulusların refah seviyesini byk lde yer alt ı servetleri belirlemiştir. İstikrarı yakalamış lkelerde, madenlerin mamul ve/veya yar ı mamul olarak retilmesinin yan ı s ıra madenciliğin diğer sanayi dallarıyla btnle şmiş olması ve dnya ekonomik yap ısıyla kalıcı bir entegrasyon sergilemesi nemli bir faktr olarak ortaya ıkmaktadır. Bu erevede, lkemiz maden potansiyelinin kullan ımına dayalı sektrlerin geli ştirilmesi, Trkiye’de geli şen sanayi kollarının ihtiya duydu ğu hammaddelerin dnya piyasalar ı ile rekabet edebilecek fiyatlarla bu sektrlere verilmesi ve/veya bu kurulu şlar arasında organik bağların geliştirilmesi uluslararası rekabet şartları dikkate alındığında lkemiz d ış ticareti a ısından byk nem ta şımaktadır. Bu konuda lkemizde var olan ve retimi yap ılan hammaddelerin uzantısında yer alan sanayi kollarının belirlenmesi ve işbirliği imkanlarının yaratılmasıyla şphesiz byk yararlar sa ğlanacaktır. lkemizdeki farkl ı sektrlerin ihtiya duyduğu hammaddelerin aramalarının yapılarak rezervlerinin belirlenmesi, kalite iyileştirilmesi gereken rnler iin gerekli teknolojik ara ştırmalar yapılarak bu tesislerin kurulmasına ncelik verilmesi ve ihtiyalar ı doğrultusunda retim hedeflerinin belirlenmesi gerekmektedir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 5 Dnya fayans retiminde 4. veya 5. s ıralarda yer alan Trk Seramik Sektrnn ithal hammadde girdileri ile ayakta durması mmkn de ğildir. Aynı durum, Yapı Sektrnde kullanılan hafif yapı gereleri, al ıdan mamul yapı elemanları, Kire Sanayi, Tekstil Konfeksiyon Sektrnde, zellikle kot retiminde yayg ın olarak kullanılan pomza, Cam Sanayiinin ihtiya duydu ğu silis kumu, kuvars ve dolomit, refrakter sanayinde kullanılan değişik doğal hammaddeler, Deterjan ve Gbre sanayinde kullan ılan sodyum slfat ve Madencilik zel İhtisas Komisyonu raporlarında ayrıntılı olarak incelenen diğer pekok do ğal hammadde iin geerlidir. Maden potansiyelimizin ortaya konulabilmesi iin ihtiyalar ın bilinmesi yeterli olmamakta, aramalara ve yatırımlara ynelik yeterli zaman ve kaynaklar ı işletebilme gvencesi sa ğlayan mevzuatın, yrrlkte olmas ı da nemli bir faktr olarak kar şımıza ıkmaktadır. rne ğin 1985 ncesinde, Trkiye’de zengin ve e şitli mermer rezervlerimiz olmasına rağmen mermer madenciliği son derece sınırlı alanlarda ve taş ocakları tarzında işletilmekteydi. 1985 yılında 3213 sayılı Maden Kanununun ıkarılmasıyla mermer sanayii hammadde gvencesine kavuşmuş ve beklenen atılımı yaparak 15 yılda ihracatını 50 kat arttırmıştır. Yeni rezervler keşfedilmiş, yeni ocaklar a ılarak sektrn yurt ekonomisine katk ısı artırılmıştır. Benzer bir olay altın potansiyelimiz iin de geerlidir. 1990’lı y ıllarda Bergama’da ortaya ıkarılan zengin altın yatağını takiben bir ok yerli ve yabanc ı yatırımcı altın aramalarına girmiş ancak mevzuatta yaşanan problemler ve siyasi nedenlerle yatırımcılar sz konusu yat ırımları gerekle ştirmekten vazgemi şlerdir. 1999 yılı verileri ile dnya maden potansiyeli ierisinde lkemizin pay ına bakıldığında; Bor, Toryum, Linyit, Mermer, Manyezit, Nadir Toprak Elementleri, Zeolit, Trona, Barit, Feldspat, Sodyum Slfat gibi madenlerde nemli miktarda rezerve sahip oldu ğumuz ve rekabet gcmzn yksek oldu ğu grlmektedir. Dolay ısıyla bu kaynakların işlenmesi, bunlardan nce yar ı mamul daha sonra mamul rnlerin retilmesi ve bu rnlerin ilgili sanayi dalar ında kullanımının desteklenmesi gibi uluslararası piyasalarda rekabet gcmz art ıracak tedbirlerin alınması gerekmektedir. Ayrıca, bu mamullerin yeni kullanım alanlarının tesbitine ynelik bilimsel ve teknolojik projelerin te şvik edilmesi nem arz etmektedir. Trkiye maden rezervleri ('izelge 1) incelendiğinde; lkemizin baz ı madenlerde dnyada sz sahibi olacak byklklerde rezervlere sahip oldu ğu grlmektedir. zellikle dnya rezervinin yaklaşık %60 ına sahip olduğumuz Bor Tuzları lkemiz maden potansiyeli ierisinde olduka nemli bir yere sahiptir. Maden rezervlerimizin gerek Trkiye yz lmne gerekse nfusuna oran ı diğer lkelerle k ıyasladığında dnyan ın şanslı lkelerinden biri olduğumuz ortaya ıkmaktadır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 6 'izelge 1.Trkiye Maden (Tm Yer Alt ı Kaynakları ) Rezervleri Maden Rezerv (Gr.+ Muh.) Ton A ıklamalar Al ı taşı 1,000,000,000 Ca SO 4 Altın (*) 113 Metal Au Alunit 4,000,000 %7.54K 2 O Antimuan 106,306 Metal Sb Asbest 29,646,379 Değişik lif boylarında, lif yzdesi%4’n zerinde Asfaltıt 74,370,000 AID:2876-5536 Kcal / kg Bakır 2,279,210 Metal Cu Barıt 35,001,304 %71-99 BaSo 4 Bentonıt 250,543,000 Sondaj+dkm+a ğartma Bıtml Şıst 1,641,381,000 Or. AID 541-1390 Kcal / kg Boksıt 87,375,000 %55Al 2 O 3 (25,667,000 metal Al) Bor 1,805,709,953 %24.4-35 B 2 O 3 Cıva 3,820 Metal Hg 'ınko 2,294,479 Metal Zn Demır 149,925,000 %55 Fe ( 82,458,750 t. Metal Fe ) Dıatomıt 44,224,029 İyi kalite Dısten 3,840,000 %21-52A 2 IO 3 Dolomıt 15,887,160,000 %15 MgO ve zeri Feldspat 239,305,500 Albit ve ortoklaz Fosfat 70,500,000 % 19 P 2 O 5 Fluorıt 2,538,000 % 40-80 CaF 2 Grafıt 90,000 2-17 C Gm ş 6,062 Metal Ag Kaolen 89,063,770 %15-37 Al 2 O 2 Kaya Tuzu 5,733,708,017 %88.5 zeri NaCl ierikli (200,000,000 tonu gl rezervi) Kireta şı Sınırsız Minimum % 90 CaCO 3 Kil(Ser+Ref) 354,362,650 Seramik+Refrakter Kili Krom 25,931,373 %20 zeri Cr 2 O 3 Kurşun 860,387 Metal Pb Kuvars Kumu 1,307,414,250 %90 zeri SiO 2 Kuvarsit 2,270,287,821 %90 zeri SiO 2 Kkrt 626,000 %32 SSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 7 Linyit 7,964,982,000 AID:868-5000 Kcal/kg Lle Ta şı (Sandık) 1,483,000 İyi, orta kalite Manganez 4,560,000 %34.54 Mn (Metal Mn ieri ği(1,576,000) Manyezit 111,368,020 %41-48 MgO Mermer (m 3) 5.161 000,000 Toplam potansiyel rezerv Ton 13.933,000,000 Nadir Toprak 4,000,000 Perlit 5,690,027,600 Değişik genişleme oranlarında Pomza (m 3 ) 1,979,556,876 İyi kalite Profillit 6,644,000 Seramik+Refrakter+'imento Sepiyolit 13,546,450 % 50 sepiyolit ierikli Sodyum Slfat 16,536,000 %81 NaSO 4 ( 1,304,000 tonu gl rezervi) Slestin 665,082 %72 zeri Sr SO 4 Talk 482,736 İyi kalite Taşkmr 1,126,548,000 İyi kalite Toryum 380,000 %0.24 ThO 2 Trona 233,317,680 %56 zeri trona Uranyum 9,137 %0.05-0.1 U 3 O 8 Wolfram 36,719 Metal Volfram Vollastonit 1.083.000 Yapıtaşı Sınırsız Muhtelif Zeolit 19,923,750 Klinopitilolit+Hylandit Zımpara 3,725,082 İyi kalite (M.T.A. 1999) (*) Son yıllardaki arama al ışmaları sonucunda Altın rezervi 570 Tona ykselmi ştir. Yukarıda belirtilen rezervlerimiz metalik madenler, enerji hammaddeleri ve endstriyel hammaddeler başlıkları altında değerlendirildiğinde aşağıdaki sonulara ve VIII. Be ş Y ıllık Kalkınma Planı ile ilgili hedeflere ulaşmak mmkndr: Metalik Madenler Yakın zamana kadar gelişmişliğin bir kriteri olarak grlen demir-elik ba şta olmak zere ağır sanayiinin, gelişmesine imkan veren metalik madenler, yzy ılın sonunda yerini daha okSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 8 elektronik sanayiinin gelişimini destekleyen daha az ve kaliteli malzeme ile zel ala şımlara bırakmıştır. Ancak, Trkiye az geli şmiş ve gelişmekte olan bir ok lkenin bu yndeki taleplerini karşılamaya devam etmektedir. Yeni teknolojilere gei ş dneminde bu imkan ı iyi değerlendirmemiz gerekmektedir. zellikle halen ekonomik olarak i şletilebilir rezerve sahip olduğumuz altın, kurşun, bakır, krom, gm ş gibi metalik madenlerin işletilmesi, tesislerdeki kullanılamayan kapasitelerin aktif hale getirilmesi iin gerekli nlemlerin al ınması gerekmektedir. B) Enerji Hammaddeleri lkemizin yer ald ığı coğrafi blgede enerji kaynaklar ı a ısından yeterli potansiyele sahip olmayan iki lkeden biri olmas ı bu konunun nemini daha da art ırmaktadır. Gnmzde mevcut enerji kaynaklarının hızla tketilmesi sonucunda, enerji hammaddeleri stratejik maden niteli ği kazanmaktadır. Yeni enerji kaynakları ortaya konulamadığı takdirde bu zellikleri gelecek y ıllarda daha da belirginleşecektir. Bu nedenle VIII. Beş Yıllık Kalkınma Planı dneminde, fosil yak ıtlar ile ilgili aramalara zel nem verilmesi gerekmektedir. Enerjinin enerjiye taşıtılması yerine mahallinde elektrik enerjisine evrilmesi ve kmr havzalarının termik santrallarla birleştirilmesine devam edilmesi yararlı olacaktır. C) Endstriyel Hammaddeler lkemizdeki endstriyel hammaddeleri 5 grupta toplamak mmkndr. A) Zengin rezervlere sahip olduğumuz ve yeterince değerlendirdiğimiz mineraller. ( Bor tuzları, Mermer grubu, Manyezit, Barit, Tuz (Kaya Tuzu), Feldspat grubu, Na 2 SO 4, Bentonit grubu, Pomza, Jips, Kuvars-Kuvarsit, Silis kumları, Perlit, Dolomit, Zımpara, Lleta şı, Pyrofillit, Kalsit, Sr Tuzları) B) Zengin rezervlere sahip olmakla beraber etd eksikli ği, yatırım yapılmaması veya pazar bulunamayışı gibi sebeplerle yeterince değerlendiremediğimiz mineraller. ( Trona, Asbest, Fluorit, Disten, Zeolit, Basnazit (Nadir Topraklar), Olivin, Şiferton, Sepiolit, Vermiklit, Phlogobit, Arduvaz, Huntit, Glokonit) Plan dneminde bu minerallerin i şletilmesine nem verilmesi gerekmektedir. C) Rezervleri yetersiz olan ve plan dneminde aranmas ı gereken mineraller. ( Fosfat-Apatit, Kkrt, Grafit, Boya topraklar ı, Kil grubu, Mika grubu, Talk, Arsenik) D) lkemizde bugne kadar i şletilebilir hibir yata ğı bulunmayan mineraller. ( Potasyum Tuzları, Lityum mineralleri, Rutil (Titan mineralleri), Zirkon, Andaluzit, Silimonit, Korindon) Plan dneminde bu minerallerin de bulunmas ına ynelik al ışmaların yapılması gerekmektedir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 9 E) Rezervleri ve işletilmeleri normal llerde bulunan mineraller. ( Kaolin, Boksit, Diatomit, Alnit, Wollastonit (Grena), Ss Ta şları, Nefelinsiyenit, Tras, Yapı Taşları, Kalker-marn, Kum-'akıl, Tuğla Toprakları) nmzdeki Be ş Y ıllık Plan dneminde ve daha uzun vadede Endstriyel Hammaddeler sektrnn geli şme imkanlarının ne kadar byk oldu ğunu şu iki rnekte grmek mmkndr: Bir at ı kaplama malzemesi olan arduvazın retim ve ihracat ından İspanya’nın kazandığı dviz bizim krom ihracat ından kazandığımızdan ok daha fazlad ır. Gney Afrika yan rn olarak a ığa ıkan Phlogobitten yılda 350.000 ton yani bizim Seydişehirde retti ğimizin iki misli Almina, 300.000 ton yani bizim Konya ve Ktahya’da retti ğimizden daha fazla magnezya ve Trkiye’nin potasl ı gbre ihtiyac ının iki mislini karşılayacak 230.000 ton K2SO4 retmektedir. lkemizdeki Kuluncak ve Y ıldızeli Vermiklit ve Phlogobitleri ile Zonguldak ve Hakkari arduvazları ise halen işletilmeyi beklemektedir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 10 2. ARAMA POLİTİKALARI Yerbilimleri her geen gn ilerlemeler kaydetmekte, bu ilerlemelere paralel olarak maden yataklarının oluşumu, var oluşu, ieri ği ve yeryzndeki da ğılımı ile ilgili yeni modeller ortaya konmaktadır. Herhangi bir mahalde yapılan maden arama al ışmalarının, geliştirilen yeni teoriler ve arama teknikleri ışığında, daha sonraki yıllarda, aynı maden tr veya ba şka maden trleri ynyle, parajenez ve ekonomik ynden ilgin olabilece ği ortaya ıkmakta, szkonusu saha yeniden arama al ışmalarına konu olabilmektedir. Bu noktadan hareketle, maden aramacılığının son bulmasının sz konusu olamayaca ğı gere ği ortaya ıkmaktadır. Dolayısıyla, herhangi bir maden yatağı ortaya konmadan arama al ışmaları başlar, maden yatağı retilerek tkendikten sonra da devam eder. 2.1. Maden Arama Politikaları Maden aramacılığı, ekonomik ynden de ğerlendirilmesi amalanan maden yata ğının ilk ve en can alıcı evresidir. Maden yatakları, e şitli jeolojik srelerin yo ğun etkisi sonucunda oluşmuş olağandışı bileşimli kayalar olup bunlar ı Metalik Madenler, Enerji Hammaddeleri ve Endstriyel Hammaddeler olarak gruplamak mmkndr. Hangi gruptan olursa olsun herhangi bir yrede bir maden olu şumunun aranması, o blgede hkm srm ş olan jeolojik olayların tarihesini ve etkili olduklar ı alanların geometrisinin zmlenmesini gerektirmektedir. Bu i şlerin aşamalarını sırasıyla prospeksiyon (n arama), detay arama (explorasyon), ve sondajlı aramalar olarak belirlemek mmkndr. Sondajl ı aramalar, sırasıyla, istikşaf sondajları, rezerv sondajları ve işletme sondajları olmak zere kategoride toplanır. Maden aramalarında ilk aşamayı oluşturan prospeksiyon yntemlerinin endktif ve dedktif prospeksiyon olduğu bilinmektedir. Yeryznde yer alan veya izleri yzeyde grlebilen bir aflormandan (mostra) hareketle yapılacak prospeksiyon ve bu al ışmayı izleyecek detay etd ve sondajlı aramalarla uygulanan endktif prospeksiyon (ba şka bir deyişle mostra madenciliği), ancak maden aramalar ı ynnden bakir sahalar iin geerli ve etkili olabileceğinden, gnmzde bu yntem daha az uygulanmaktad ır. Yaygın bir deyişle bazı endstriyel hammaddeler hari mostra madencili ği art ık sona ermiştir. Dolayısıyla, bu husus kolaylıkla bulunabilecek yatak sayısının giderek azalmasına ve bu yntemle maden aramacılığının daha zor ve pahalı hale gelmesine neden olmakta, bylece bu geleneksel yntemle yap ılan aramaların sadece rastlantıyla olumlu sonulanabilece ği gere ğini ortaya koymaktadır. Buna karşılık, yeryznde hi bir mostra veya iz grlmedi ği halde, modern bilimsel irdelemelerle, maden oluşumları iermesi olas ı havzaları ortaya ıkarmaktan ibaret olanSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 11 dedktif maden prospeksiyonu, gnmzde uygulanmas ı gereken ve etkin sonular doğuracağı ngrlen ana arama yntemidir. Maden aramalarında modern bir yaklaşımı ifade eden dedktif prospeksiyon al ışmaları, geleneksel prospeksiyon yntemlerinde yararlan ılanlardan ok daha karma şık ve sofistike jeolojik, jeofizik ve jeokimyasal donanımlar, parasal kaynaklar, mmkn oldu ğu kadar detaylı ve kesin olarak tespit edilmiş paleocoğrafik, topoğrafik, stratigrafik, sedimantolojik ve paleontolojik verilere ve bu verilerin sağlıklı bir şekilde yapılacak bilimsel yorumuna ihtiya gsterir. Bir maden yatağının aranması, bulunması ve incelenerek işletmeye hazır hale getirilmesi uzun sreli bir al ışmayı gerektirir. Bu al ışmalar doğal olarak arama d şncesinin olu şturulması ile başlar. Sz konusu d şnme srecinin paralelinde ise, konu ile ilgili kurulacak veya mevcut MTA, TKİ, TTK ve KBİ gibi bir ihtisas kuruluşunun bnyesinde yer alabilecek, tm bilgilerin toplanacağı, bu bilgilerin kompilasyonunun, korelasyonunun ve bilimsel yorumunun yapılacağı ve aramaların sonuland ırılacağı bir al ışma grubunun kurulmas ı ile başlanılması gerekir. Bu al ışma grubu tarafından; -'eşitli amalarla sondaj al ışmaları yapan tm zel sektr ve kamu kurulu şlarının sondaj stamplarının aranan maden ynnden incelenmesi; -Varsa daha nce gerekle ştirilmiş olan jeofizik ve jeokimyasal etdlerin derlenerek değerlendirilmesi; -Jeolojik ynden etd edilmi ş sahalardan elde edilen verilerin değerlendirilmesi, nce mcavir alanlar ın, bilahare blgesel olarak, litostratigrafik, parajenetik ve biyostratigrafik korelasyonların yapılması ve ncelikle aran ılan madeni iermesi jeolojik olarak mmkn olmayan alanların elimine edilmesi; -Jeolojik olarak aranılan madeni iermesi mmkn olan alanlar ın en az 1/25.000 lekli jeoloji haritalarının yapılması, varsa mevcutların revizyonu ve gerekiyorsa eksik paftaların tamamlanması, bunların jeolojik, paleocoğrafik, metalojenik verilere intibakının sağlanması; -Metalojenik ve paleocoğrafik harita taslaklarına dayanılarak sz konusu alanlar ın cevherli olarak ayırt edilebilen fasiyes blgelerinin, priyoritesi de belirlenerek, detay prospeksiyon planına alınması, her fasiyes blgesinin jeolojik olu şumu, parajenezi ve yaşı farklı olabileceği iin, her fasiyes blgesi iin bir plan yap ılması ve her devirle ilgili aranılan cevherce mitli sahaların belirlenerek işaretlenmesi gerekle ştirilmelidir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 12 Dedktif prospeksiyon yntemi ile yukarda belirtilen prosedrle seilen sahalar iinde olumlu olabilenler iin lokal hedef sahalar belirlenerek detay arama safhas ına geilir. Bu a şamada byk lekli jeolojik haritalar kullan ılır. Cevher geometrisi, parajenezi, kimyasal zellikleri maden jeolojisi, jeokimya ve jeofizik metodlarla ayrıntılı olarak belirlenerek maden yatağı bilimsel ve teknolojik yntemlerle haz ırlanacak istikşaf sondajlarından elde edilecek verilerle desteklenen bir n fizibilite raporu ile de ğerlendirilir. Bylece bulunan kayna ğın bir ekonomik maden yatağı olup olmadığı saptanır. n fizibilite al ışmasını, yapılacak madencilik ve teknolojik deney al ışmalarının sonular ını ieren bir fizibilite raporu izler. Sz konusu fizibilite raporunun olumlu ıkması halinde maden yatağı ekonomiye arz edilmek zere i şletmeye alınır. Maden arama politikalarının belirlenmesinde aşağıdaki hususların dikkate alınmasında yarar grlmektedir: -Maden aramacılığı, ok genel olarak, pazardaki ekonomi s ınırlamalarının, coğrafi ve sosyal yapının, politik yaklaşımların ve nihayet bilim ve teknolojinin bir fonksiyonudur. -Bilim ve teknolojideki yntem ve aralar ın gelişmesine rağmen, gml ve rtl maden yataklarına ynelik dedktif prospeksiyonla ba şlayan araştırmaların gemi şte egemen olan yzeysel mostra madencili ği adı da verilen endktif prospeksiyon ynteminin yerini almas ı nedeniyle, maden aramalarına yapılan yatırımların riskinin arttığı bilinmektedir. Bu riskin temeli arama dnemi sonunda ortaya konacak cevher olu şumunun niteliğinin ve bykl ğnn nceden tahmin edilememesidir. Bu nedenle yat ırımcılar maden aramacılığına sermaye bağlamaktan ka ınmaktadırlar. -Genel olarak, bir blgede prospeksiyon yap ılması kararıyla başlanacak al ışmalar ile burada bulunacak bir yatağın işletmeye alınması arasında geen sre yata ğın bykl ğne ba ğlı olmakta ve byk lekli projelerde o ğu kez işletmeye başlanmasından itibaren yaklaşık 7-8 yıllık bir sre sonunda nakit ak ımı gerekle şmektedir. -Arama dnemindeki finansal olumsuzluklara eklenen, evre sorunlar ından ileri gelen ve madencilik politikasındaki kararsızlıktan kaynaklanan riskler de maden aramacılığını olumsuz etkilemektedir. -Madencilik al ışmalarının o ğunlukla yol, su, elektrik, haberleşme gibi alt yapı hizmetlerinin yeterli olmadığı yrelerde yap ılması zorunluluğu nedeniyle sermaye maden aramacılığından uzakta durmayı tercih etmektedir. -Trkiyenin Avrupa Birli ğine tam yeli ği, doğal kaynakların aranmasını, rezervlerin belirlenmesini, teknolojik araştırma ve işletmecilikte bir lde Birli ğin kaynaklarının kullanılmasını sağlayarak lkenin maden potansiyelini ortaya koyacak, yabanc ı sermayeninSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 13 yatırıma ynelmesini kolayla ştırıcı ve teşvik edici bir unsur olacaktır. te yandan ABye katılmanın bazı ykmllkleri de vard ır. Bu ykmllklerin yerine getirilmesi, madencilik sektrn, ileri teknolojiler kullanarak, verimlili ği arttırarak retim maliyetini d şrmek, dnya rekabetine a ılarak aynı standart ve kalitede rn devaml ı olarak pazara sunmak, kaynakları en rasyonel biimde kullanmak iin zorlamakt ır. Bu da madencilik sektr iin muhakkak ki itici bir g olacakt ır. 2.1.1 Dnyada Maden Arama Politikalar ı Arazi Mlkiyeti Sistemini esas alan lkelerde maden arama al ışmalarının zel giri şimciler tarafından srdrlmesine kar şın, kamu mlkiyetini esas alan lkelerde maden arama zel bir girişim etkinliği olduğu halde devlet, kamu veya yarı resmi kurumlar vasıtasıyla arama al ışmalarına katkı koymaktadır. Bylelikle dnya maden arama politikalar ında Devletin aramalara doğrudan katkısın ın olduğu lkelerde temel jeoloji verilerinin toplanmas ı, bu verileri ieren jeoloji haritalar ının hazırlanması ve yayımlanması, madenciliğin alt yapısının oluşturulması bakımından, devletin sorumluluğu altındadır. Btn lkelerde temel jeoloji araştırmalarını yrten, bu ara ştırmaların rn olan jeoloji haritalar ını reten kk veya byk boyutlu bir kamu kurumu bulunmaktad ır. Birok lkede bu gibi kamu olu şumları jeolojik inceleme ve haritalama gibi rutin al ışmalarına parelel olarak lke ap ında veya yerel lekli jeofizik ve/veya jeokimyasal etdler yapmakta, bu i şlevlerine ek olarak toprak kullanımı ve jeoteknik haritaların hazırlanması, d şk tenrl cevherlerin de ğerlendirilmesi, enerji hammaddeleri ile ilgili teknolojik araştırmalar ve arama yntemlerinin geli ştirilmesi ve hatta jeolojik, jeofizik ve jeokimyasal araştırmalarda yararlanılan donanımın araştırılması, geliştirilmesi ile ilgili dizayn ve imalat al ışmalarını yapmaktadır. Bazı lkelerde devlet tekelinde olan madenlerin prospeksiyonu ve i şletilmesi iin zerk devlet şirketleri kurulabilmektedir. Genelde devlet arama kurumları, blgesel ara ştırmalar yaparken, zel madencilik şirketleri belirli bir sahada araştırma ve işletme grevi yklenmektedir. Bazı lkelerin maden arama politikalar ı ile maden aramalarına baz oluşturan temel jeolojik etdleri yapan ve maden arama i şlevini gerekle ştiren kamu kurumlarına aşağıdaki rnekler verilebilir: 2.1.1.1. Sanayileşmiş lkeler ABD : Bu lke birok lkeye oranla ok daha fazla miktarda maden aramac ılığına konu olacak bakir araziye sahiptir. Teknik ve eğitim dzeyinde devletin destekledi ği sağlıklı bir madencilik kltrne, son derece elveri şli bir vergi dzenine, yurt ii maden retimine yardımcı olan ve nemli lde katk ıda bulunan bir madencilik lobisine sahiptir. Sz konusu madencilik lobisi maden arzının gvenli ği konusunda tketicinin ıkarlarını kendi ıkarları ile btnle ştirerek bazı dikkate değer başarılar kazanmıştır: Devletin orman arazileri madenSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 14 aramalarına a ılmış, bakır reticilerine cevher ithalat ı karşısında korunma tanınmış, stratejik madenlerde belirli sreler iin geerli olan stok kararlar ı alınmıştır. ABDde temel jeolojik etdler ve maden aramac ılığı konularında faaliyet gsteren kurulu şlar şunlardır: - Bureau of Mines-USBM : Maden rezervleri ile maden tketimi ve yeniden kullan ımı konularında araştırma yapmak ve bilgi toplamak, bu bilgileri yorumlamak ve analizlerini yapmakla grevli olan ve bu amala tm dnyadan madencilik sektr ile ilgili istatistik ve ekonomik bilgileri toplayan, bunların analizlerini yapan ve saptadığı hedeflere ulaşmak iin gerekli politika seeneklerini ve nerileri haz ırlayan bu kuruluş tasarruf amacıyla Geological Survey-USGS ile birle ştirilmiştir. Bu kuruluş USBMnin i şlevine ek olarak lkenin jeolojik yap ısının ve maden kaynaklarının incelenmesi, kamu arazilerinin sınıflandırılması konularında al ışmalar yapan bir bilimsel araştırma kurumudur. Bu kurumun işlevleri jeoloji, su kaynakları ve ulusal haritalama birimleri tarafından yrtlmektedir. Japonya: Japonyan ın ekonomik gvenli ği, o ğu dış kaynaklı olan hammaddelerin teminindeki gvenilirli ğe ve duraylılığa bağlıdır. Bu nedenle devlet ve sanayi arasında madencilik alanındaki e şitli zel konularla ilgilenen, kamu ve zel sektrn ok say ıdaki temsilcilerinden oluşan bir danışma konseyi sistemi kurulmuştur. Bu danışma kurulunun hazırladığı al ışmalara paralel olarak madencilik sektr politikalar ı planlanmakta ve yrtlmektedir. Devlet, bilimsel kurulu şlar, zel şirketler ve belediyelerle işbirliği yaparak temel maden arama programlarını oluşturmakta ve yrtmektedir. Aramalar a şamalı bir yntemle gerekle ştirilmektedir: Birinci aşamada maden arama a ısından elverişli olabilecek blgenin jeolojik yap ısı kamu kurumları tarafından belirlenmektedir. İkinci aşamada hedef, sahadaki cevherli yapıların araştırılmasıdır. nc aşamada ise zel şirketler bulunan maden yataklarının detay etdlerini yapmaktad ır. Japonyada maden aramac ılığı ile ilgili kuruluşlar şunlardır: - Metal Mining Agency Japan-MMAJ : Grevi lke iindeki maden kaynaklar ını geliştirmek amacıyla blgesel ve olumlu olarak nitelendirilen lokal alanlarda da ayr ıntılı jeoloji etdleri yrtmek olan bu kurulu ş y ıllık iş programlarını, niversite ara ştırmacıları, madencilik şirketleri ve belediyelerle işbirliği yaparak gerekle ştirmektedir. Bu kuruluş, aynı zamanda, madencilik sektrnn tm alanlar ında diğer lkelere ili şkin bilgileri toplar ve bu bilgilerin analizlerini yaparak hem kamu hem de zel sektrn hizmetine sunar. - Geological Survey of Japan - GSJ , Yerbilimlerinin e şitli alanlarıyla ilgili ulusal lekte al ışmaları yrtmektedir. Temel jeolojik ara ştırmaların yapılması ve değişik lekli ve amal ı haritaların gerekle ştirilmesi, enerji ve maden kaynaklarının değerlendirilmesi,Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 15 evrenin korunmas ı ve jeolojik afetlere karşı alınacak tedbirlerin belirlenmesi ve izlenmesi, başlıca grev alanlar ını oluşturmaktadır. Avustralya: Avustralyada devlet, uluslararas ı rekabetteki yerini iyileştirmeyi hedefleyerek, madencilik sektrn glendirecek politikalar yrtmektedir. Potansiyel olarak rekabet gcne sahip madenlerde yeni ve yayg ın yatırımı cesaretlendirmek bu politikaların temelini oluşturur. Bu amala devlet, arama şirketlerine hedef blgelerin seiminde yard ımcı olmak zere ara ştırmalar yaparak, haritalanmış jeolojik bilgileri ve diğer alt yapı verilerini sağlayarak destekleyici bir grev stlenmektedir. Avusturalyada madencilik sektr ile ilgili iki kurum bulunmaktad ır: - Bureau of Mineral Resources-BMR Yerbilimleri Ara ştırma ve Kaynak Değerlendirme rgt maden kaynaklar ının aranmasında temeli oluşturan jeolojik, jeofizik ve jeokimyasal araştırmalar yapmakla grevlidir. - Australian Bureau of Agricultural and Resources Economics-ABARE : Avusturalya Tarımsal ve Kaynak Ekonomileri Brosu ise Kaynaklar ın değerlendirilmesi, toprak kullanımı ve evre konular ında ulusal yerbilimleri tabanını kurmak ve koordine etmek işlevini stlenmi ştir. Kanada: Kanadada madencilik politikalar ının ana hedefleri, blgesel ekonomik geli şimi sağlamak amacıyla madencilik sektrn glendirmek, sektrn uluslararas ı rekabet gcn arttırmak, sektrn gereksinim duydu ğu ekonomik, teknik ve bilimsel bileşimi zamanında ve sağlıklı bir şekilde temin etmektir. zel sektrn yrtt ğ maden arama ve geli ştirme al ışmalarını teşvik etmek ve arama al ışmalarına ynelik kararlar ın daha etkili bir biimde al ınmasını sağlamak iin kamu kurumlar ı tarafından yerine getirilen madencilikle ilgili al ışmaların koordineli olması amacıyla Mineral Development Agreements (MDA) programı oluşturulmuştur. Kanadada Geological Survey of Canada-GSC lkenin temel jeoloji haritalar ının yapılması ve tabanının hazırlanmasıyla grevlidir. Kurulu ş, bu amala, madencilik sektrne ynelik planlama, geliştirme ve politikaların oluşturulmasına, maden arama ve değerlendirilmesine, enerji hammaddelerinin aranmasına ve incelenmesine, mhendislik jeolojisi ile ilgili etdlerin yapılmasına, doğal afetlerle ilgili verilerin toplanmasına ve neriler olu şturulmasına ynelik al ışmalar yapar. 2.1.1.2. AB lkeleri AB lkelerinin madencilik sektrndeki en nemli pay ını taşkmr ve linyitin te şkil ettiği katı fosil yakıtlar oluşturmakla birlikte, birliğe dahil lkelerin metalik madenler ve endstriyelSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 16 hammaddelerdeki payı 1980lerden nce ihmal edilebilir dzeyde iken Yunanistan, Portekiz, İrlanda ve İspanyan ın Birliğe katılmasından sonra nemli geli şmeler olmuş, bu durum Birliğin maden politikasının yeniden belirlenmesini gerektirmiştir. ABde, di ğer birok sanayi dal ında olduğu gibi, madencilik sektrnde de uzun y ıllardan beri belli bir ortak politika oluşturulamamıştır. Gnmzde halen AB lkeleri birbirinden bağımsız madencilik politikaları yerine m şterek politikalar geliştirmektedirler. Bazı AB lkelerinin madencilikle ilgili kurulu şları ve maden arama politikaları aşağıda sunulmuştur: Fransa: Fransız madencilik politikasının iki ana hedefi vardır: madencilik ve metalurji al ışmalarını geliştirerek dış kaynaklara bağımlılığı azaltmak, gereksinim duyulan cevherlerin lke iinden teminini sa ğlamak. Bu politikalara uygun olarak kamu kurumları tarafından lke iinde ve d ışında dzenli ara ştırma programları srdrlmektedir. Fransada maden arama işlevini yrten devlet kurulu şu Bureau de Recherches G éologiques et Minières- BRGMdir. Bu kurum, lke ii ve d ışında maden aramacılığı ile ilgili tm kamu kurum ve kuruluşlarını bnyesinde toplam ıştır. Ulusal jeoloji hizmetlerinin verilmesi, yeni maden yataklarının yerlerinin belirlenmesi, maden envanterlerinin hazırlanması, ekonomik yatakların ortaya ıkarılarak kurum tarafından veya ortaklık yoluyla işletilmesi amacıyla ticari anlamda maden aranması başlıca etkinlik alanıdır. Almanya: Almanyada devlet, lke ekonomisine cevher temininde devaml ılığı ve gvenli ği sağlamak, madencilik sektrne ışık tutmak zere lke iinde ve d ışında arama projeleri yrtmektedir. Bu erevede zellikle deniza şırı maden aramacılığına denek ayr ılarak bu alandaki yatırımlar garanti altına alınmaktadır. Almanyada Bundesanstalt fr Geowissenschaften und Rohstoffe-BGR, yerbilimlerine ynelik hizmetleri yrten merkezi kamu kurumudur. Bu kurum yerbilimleri ve maden kaynaklarına ilişkin tm konularda devlete ve zel sektr kurulu şlarına danışmanlık yaparak lke ii ve d ışında prospeksiyon ve arama projelerini gerekle ştirmektedir. İngiltere: İngilterede maden arama programlar ı ile ulusal ve uluslararası nitelikteki zel sektr maden arama şirketlerine temel jeolojik bilgilerle yardımcı olmak ve katkıda bulunmak zere maden varl ığı ynnden mitli olan yeni sahalar zerinde yerbilimleri konular ında al ışmalar yapan, bu konulardaki verileri toplayan British Geological Survey-BGS bir kamu kuruluşudur. Bu kuruluş, lke ap ında jeokimyasal ve jeofizik etdler yapar ve verileri derler. Maden istihbarat programı ile, uluslararası dzeyde maden sanayiinin tm ekonomik bilgileri BGS tarafından toplanır ve lke ii maden sektrnn hizmetine sunulur. Bu programda, arazi sahipleri ve zel sirketlerin elindeki maden arama al ışmalarına ilişkin veriler de yer almaktadır. İtalya: İtalyada madencilik sektrnn arama a şamasından başlayarak her ynyle gelişmesinde ve yeniden yapılanmasında kamu kurumları ok nemli rol oynamaktad ır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 17 Devlet, petrol krizi sırasındaki sıkıntılardan sonra byk şirketlerin hemen hepsini holdingler halinde gruplandırarak sanayiyi kontrolu altına almıştır. Devlet, maden yataklarını arama ve işletme a ısından teknik ve ekonomik yeterliğe sahip olan en gvenilir ki şilere tahsis etmeye tam yetkilidir. İspanya: İspanyada madencilikle ilgili prospeksiyon, arama ve de ğerlendirme al ışmaları ya doğrudan devlet, ya yerli ve/veya yabancı zel firmalar aras ındaki ortaklıklar ya da kamu szle şmeleri ihalelerini alan zel şirketler tarafından yrtlmektedir. lke ve blge ap ında planlama yoluyla maden kaynaklarında retimin maksimuma ıkarılmasını amalayan bir maden politikas ı yrten devletin maden haklar ının aktarılması veya denetimi yoluyla sektre do ğrudan mdahale hakk ı bulunmaktadır. Portekiz: Bu lkede kamu ve zel sektrn sahip oldu ğu madenlerin prospeksiyonu, aranması ve tm madencilik i şlevleri zel bir hukuk dzenlemesi kapsam ında yrtlmektedir. Devlet, ya doğrudan ya da szle şme yaptığı uzman şirketler aracılığıyla arama al ışmalarına doğrudan katılır. Maden ekonomisi ynnden elveri şli olan yataklar ihale yoluyla zel madencilik şirketlerine aktarılır. Yunanistan: Yunanistanda bir sre yrtlen madencilikle ilgili devlet politikas ı, bu sektrde devletin gcn artt ırmak olmuş ve bu politikanın sonucunda, 1987 yılı itibariyle, madencilik şirketlerinin yarısından fazlası devletin direkt kontrolne gemi ştir. Aynı y ıl, sektrn liberalle şmesi ynnde dereceli bir politika de ğişimi başlamıştır. Bu yeni ynelimin ardında, AB lkelerinin bask ısı ve zel giri şimciliğin kaybolması endişesi yatmaktadır. 2.2. lkemizde Maden Aramac ılığı lkemizde bugn madencilik sektrnn en zay ıf halkası arama safhasıdır. lkelerin kalkınmasının temel dayanağı ve itici gc olan maden kaynaklar ının aranması ve bulunan yatakların en rasyonel şekilde kullanımının sağlanması, sanayileşme srecinde nemli bir faktr olarak ortaya ıkmaktadır. Madencilik sektrnn arama ve i şletme aşamasında, yatırımın geri dn ş sresinin uzun ve riskinin fazla olmas ına rağmen, yarattığı istihdam olanakları, ekonomik girdi, sanayinin devamlılığına sağlayacağı gvence ve zetle yarataca ğı katma değer zerinde nemle durulmas ı gereken hususlardır. Burada, arama ve işletme safhalarında, devletin destekleyici ve planlayıcı gc ile madencilik sektrnn yurt ekonomisinde gereken yeri alacağını, bu sektrn ba şlama noktası olan aramacılığın nceli ğini ve nemini vurgulamak gerekir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 18 2.2.1. lkemizde Maden Arama Faaliyetleri 1935 yılında zel bir kanunla kurulan Maden Tetkik ve Arama Genel Mdrl ğ (MTA), lkemizde maden arama al ışmalarının ok nemli say ılabilecek bir kısmını kurulduğu tarihten gnmze dek yrtm ştr. MTA, kuruluş kanunu gereği, lkenin jeolojik haritalar ını yapmak, her trl maden ve taşocağı yataklarını aramak, halen retimde olan maden yataklar ında mevcut jeoloji ve rezerv problemlerine zm bulmak, maden yataklar ı ile ilgili n fizibilite ve/veya fizibilite etdlerini gerekle ştirmek ve madencilik sektrnde ihtiya duyulan teknik elemanlar ı yetiştirmekle grevlendirilmi ştir. Kurum, madencilik sektrnn gereksinim duydu ğu jeolojik alt yapı bilgilerini yaptığı arazi al ışmaları ile retmek, bu bilgilere dayanarak e şitli lekli jeolojik harita ve dkmanlar ı hazırlamak işlevi yanında, cevherleşme iermesi umutlu olan blgelerde ve bilinen maden yataklarına sahip havzalarda o ğunlukla endktif, k ısmen de dedktif prospeksiyon al ışmaları yapmaktadır. Bu n arama al ışmalarının sonucunda saptanan cevher oluşumu ynnden msbet sahalar iin ruhsat ba şvurusunda bulunulmakta ve maden hakkı elde edilen sahalarda detay etdlere (eksplorasyon) geilmektedir. Gerektiğinde jeofizik ve jeokimyasal arama metodlarının eşlik ettiği sz konusu detay etdlerin ve yap ılacak yeterli sayıda ve derinlikte iştikşaf sondajlarının madencilik ynnden olumlu bulunması sonucu bu sahalar, MTAn ın maden işletme hakkı olmadığından, n işletme dnemi sonunda ihaleyle şatışa ıkarılmaktadır. MTA, ayrıca, kamu ve zel sektr madencilik kuruluşları iin cretli maden arama al ışmaları, yerel ynetimler iin muhtelif amal ı (zellikle teshin amal ı yeraltı s ıcak suyu ve buhar aramaları) cretli sondaj al ışmaları yapmaktadır. Bunun yanında, madencilere devlet tarafından teknik ve ekonomik ynden destek sa ğlanması yaklaşımından hareketle, Kurum, ruhsat sahipleri ile yaptığı Tip Mukavele erevesinde maden aramalar ını gerekle ştirmektedir. Ayrıca, Eti Holding AŞ, TD'İ, TKİ, TTK ve KBİ gibi madencilikle ilgili devlet kuruluşlarında idari yapının değişik kesimlerinde değişik isimler altında yer alan aramayla grevli birimler bulunmaktad ır. Bu birimler, yapıları itibariyle, blgesel veya yerel lekte maden arama al ışmalarına girememekte ancak işletmede meydana ıkan e şitli jeolojik sorunların zmne ynelik ara ştırma ve inceleme al ışmaları yapmakta, gerek prospeksiyon, gerekse detay etdlere ili şkin problemlere zm bulmak iin zaman zaman MTA ile ortak al ışmalar yrtmektedirler. zel sektr ise, prospeksiyon etdlerini yrrlkteki maden kanununda belirtilen esaslar erevesinde, evre sahalarda yer alan saha veya i şletmelere zarar vermeyecek şekilde yapabilme hakkına sahiptir. zel sektrn sahip oldu ğu ruhsat sahasında gerekle ştirebileceğiSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 19 arama faaliyetleri ile ilgili ykmllkler kanunda ayr ıntılı bir şekilde yer almaktadır. Şyle ki; toplam sresi 30 ay olan arama ruhsat ı 3 arama dnemi ve 6 ayl ık proje hazırlama dnemine blnm ş olup; her dnem sonunda Maden İşleri Genel Mdrl ğne bir arama faaliyet raporu ve arama dnemi sonunda, n i şletme veya işletme ruhsatı talebinde bulunulacaksa, bir n i şletme veya işletme projesi verilmesi zorunludur. Diğer taraftan lkemizde, 1985 yılında yrrl ğe giren 3213 sayılı Maden Kanununun getirdiği hkmler erevesinde d ışa a ılımın bir neticesi olarak, Trk kanunlar ına gre kurulmuş madencilik şirketlerince, arama dneminden ba şlamak zere madencilik yat ırımları yapılmış ve bunun sonucu olarak da birok proje retilerek maden i şletme aşamasına gelinmiştir. 2.2.2. lkemizde Maden Aramac ılığında ncelikler Burada madencilik sektrnde aramac ılığın nceli ğini ve nemini dile getirmek gereklidir. Son 10-15 yıllık dnemde madencili ğe gereken nemin verilmedi ği ve sektrn GSMHdaki payının %2nin alt ına d şt ğ grlmektedir. Madencilik sektrnn lke ekonomisinin gelişmesinde olumlu bir rol stlenebilmesi ancak ciddi bir maden arama politikas ının tespiti ve uygulanmasıyla başlar. Bu noktada kuşkusuz en nemli husus maden aramac ılığını kimin stlenece ği konusudur. Devletin bu konuda ncelikli ve aktif bir grev ve ykmllk almasının, yurdumuzda gnmze dek bilinen ve/veya i şletilen madenlerin ok nemli bir kısmının, 1935 yılında Atatrkn direktifi ile kurulan MTA taraf ından bulunduğu hususu gz nne al ınırsa, kurumun madencilik sektr iin ne kadar hayati bir nem ta şıdığı şphe gtrmez bir gerek olarak ortaya ıkar. Maden aramada ncelikleri belirlemenin temel amac ı eldeki sınırlı kaynakların en verimli biimde kullan ılabilmesi, ulaşılacak hedeflerin kârlı retimlere dn şerek planlanan dnemler iinde yeni kaynaklar yarat ılabilmesidir. Maden arama al ışmalarında tr ncelik verilebilir: - ncelikli Blge Seimi: Ama, seilen blgenin sosyal ve ekonomik ko şullarını iyileştirmek, yeni iş alanları amak ve blgenin do ğal kaynak potansiyelini saptamaktır. - ncelikli Hammadde Seimi: Hammadde seimi lke ekonomisinin arzu edilen şekilde yrmesi iin gerekli stratejik madenler veya gelecekte retimin k ârlı ya da gerekli olacağı d şnlen ve retilmesinde yarar grlen hammaddelerden yap ılır. - ncelikli Alan Seimi: Bu seimde nceki al ışmaların derlenmesi ile elde edilen jeoloji bilgileri ve aranan yatakla ilgili oluşturulan model birlikte değerlendirilmelidir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 20 Maden arama nceliklerinin belirlenmesinde jeolojik yap ı ve pazar durumu ok byk nem arzetmektedir. Jeolojik yapı, aranması hedeflenen madenlerin tespitinde en nemli faktr durumundadır. Daha nce de ğinildiği gibi bir blgenin jeolojik yap ısı, o blgede hangi madenlerin bulunmasının mmkn oldu ğunu, hangi madenlerin sz konusu edilemeyece ğini belirlemekte, bylelikle daha ba şlangı a şamasında nemli bir tasarruf imkan ı sağlamaktadır. Jeolojik yapının yanısıra, pazardaki talebin yapısı da hedef tespiti a ısından kritik neme sahiptir. Pazarda talebi olmayan rnlerin aranmas ına ynelik yat ırım yapılması kaynak israfından teye anlam ta şımayacaktır. Jeolojik yapı ve pazar durumu a ısından konuya bakıldığında Trkiyede maden aramacılığının başlıca iki alanda yoğunlaşması gerektiği ifade edilebilir: Birinci grupta kmr ve endstriyel hammaddeler yer almaktad ır. Geen 20 y ıldır uygulanan arama politikalarının sonucu lkede kmr aramalar ı tamamen durmuş dolayısıyla bu geen sre iinde yurdun bilinen kmr rezervinde herhangi bir art ış olmamıştır. Enerji sektrnde zkaynak kullan ımının mutlaka arttırılması, ve bylelikle uzun dnemde giderek artma eğilimi gsteren d ışa bağımlılık oranının azaltılması gerekir. Bu da enerji sektrnde en gvenilir zkaynak olan kmre dayal ı termik santralların sayısının o ğaltılması, dolayısıyla inşa edilecek yeni santrallara yakıt verebilecek yeni kmr kaynaklar ının bulunması amacıyla aramaların hızlandırılması ile mmkn grlmektedir. Trkiyenin jeolojik yap ısı itibariyle endstriyel hammaddelerde nemli bir potansiyele sahip olduğu ve bu rnlerde gerek hammadde ve gerekse i şlenmiş rn olarak nemli bir ihracat potansiyelinin bulunduğu bilinmektedir. zellikle son y ıllarda bu alanda nemli geli şmeler izlenmektedir. Sz konusu geli şmenin srdrlebilmesi bak ımından, endstriyel hammaddelere ynelik arama faaliyetlerine a ğırlık verilmesi kritik neme sahiptir. Maden aramaları a ısından zel nem ta şıyan ikinci grubu ise yurt ii talebin karşılanmasında, ithalata bağımlılığın yksek dzeyde oldu ğu rnler olu şturmaktadır. Bu rnler iinde, demir cevheri ve fosfat en nemli olanlar ıdır. Bunların yanısıra, metal madenciliği de Trkiye a ısından byk nem ta şımaktadır. Trkiye, baz metallerin byk o ğunluğunda kendi kendine yeterli olmaktan uzak durumdadır. Son yıllarda, yabancı şirketlerin zellikle metalik maden aramalar ı konusunda elde ettikleri başarılar, bu alanda nemli bir potansiyelin varl ığına işaret etmektedir. Sz konusu birikimin değerlendirilebilmesi iin, ba şta evre lkeler olmak zere, yurt d ışında ortak aramaların ncelikle ele al ınmasında byk yarar grlmektedir. Yukarıda genel erevede kriterleri sunulan ve de ğerlendirilen madenler, arama nceli ğine gre şyle s ıralanabilir:Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 21 - Metalik Madenler: Demir, Bakır, 'inko-Kurşun, Manganez, Krom, Altın-Gm ş, Pirit, Antimuan, Boksit, Nikel, Molibden vb. - Endstriyel Hammaddeler: Fosfat, Kkrt, Grafit, Potas, Olivin, Titan-Zirkon, Andaluzit- Disten, Feldspat, Kuvars, Stronsiyum, Sepiyolit, Nadir Toprak Elementleri, sanayide kullanılabilecek nitelikte kalker vb. 2.2.3. lkemizde Maden Aramac ılığının Sorunları Yurdumuzda maden arama al ışmalarının temel sorunları, MTA, madencilik alanında faaliyet gsteren kamu kurulu şları, yerli ve yabancı zel madencilik şirketleri evresinde yoğunlaşmaktadır. Kuruluşundan gnmze kadar lkemizde maden aramac ılığına temel teşkil eden jeolojik, jeokimyasal ve jeofizik etdleri gerekle ştiren, cevher oluşumlarının prospeksiyon, detay etd, istik şaf ve rezerv tesbit dzeyinde sondajlar ını gerekle ştirerek bulduğu sahaları maden ekonomisi ynnden de ğerlendiren, n fizibilite ve fizibilite al ışmalarını yapan MTA, yrrlkte olan Maden Kanununun ruhsat ynyle aramalar ı s ınırlaması, aşırı bymesine bağlı olarak, personel vb. giderlerinin aşırı artması nedeniyle arama yatırımlarına yeterince denek ay ıramaması, e şitli sebeplerle yerbilimlerinin evrensel yapısına rağmen, gemi ş yıllarda olduğu, gibi yeterli dzeyde d ışa a ılamaması, meslek ii e ğitimle destekli uzman kadroların yetiştirilememesi, d şk cret uygulamas ının yarattığı yetişmiş eleman kaybı ve nihayet bte olanaklar ının kısıtlı olması nedeniyle ara, gere ve malzeme bak ımından kendini gnmz bilimsel ko şulları paralelinde yenileyememesi sonucu son yıllarda madencilik sektrnn beklentilerini tam anlam ıyla ve istenen dzeyde kar şılayamaz hale gelmiştir. MTAn ın e şitli lkelerdeki ayn ı grevleri yapan benzer kamu kurulu şları gibi madencilik sektrnn gereksinim duydu ğu bilimsel altyapı hizmetlerini sunacak biimde arama al ışmalarını yrtmesi esast ır. Bylece, yerbilimlerinin e şitli alanları ile ilgili temel verileri retmek amac ıyla, blgesel jeoloji, jeofizik ve jeokimya ara ştırmaları ile sahaların ruhsat durumuna bakılmaksızın, prospeksiyon verileri zerine kurulacak cevher olu şumuna ynelik yerel etdler ve bilgilenme amac ıyla yapılan istikşaf sondajlarının sonular ı, devletin madencilik sektrne verece ği bir alt yapı hizmeti olarak MTAn ın başlıca grevi olmal ıdır. Madencilik etkinliklerinin zerine kurulaca ğı jeolojik bilgi tabanı oluşturulabilecek ve metalojenik havza ve kuşaklarda maden yataklarının oluşumu, araştırılması ve değerlendirilmesine ynelik daha ayr ıntılı arama ve geliştirme al ışmaları ise, madenciler tarafından bu verilerin zerine kurulmal ıdır. Ayrıntılı ve zellikle belirli jeoekonomik hedeflere ulaşması hedeflenen detay jeolojik etdler, rezerv tesbitine, mhendislik jeolojisine, hidrojeolojik etdlere ynelik sondajl ı al ışmalar ise madencinin kendisi tarafındanSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 22 yapılabileceği gibi cretli i şler veya tip mukavele al ışmaları kapsamında MTA tarafından veya bu kurum ile işbirliği iinde yrtlebilir. Trkiye karma şık, fakat cevherleşme potansiyeli a ısından ilgin bir jeolojiye sahiptir. Bu ilgin ve madencilik a ısından umut vaad eden jeolojiye rağmen topraklarımızın yeterince arandığı sylenemez. rne ğin yurdumuzun linyit iermesi jeolojik ynden mmkn olabilecek Tersiyer yaşlı formasyonların kapladığı ok geni ş alanların ancak kabaca yarısından az bir kesiminin kmr aramalar ı ynnden detay etd tamamlanabilmi ştir. Diğer taraftan, Jeolojik olarak varlığı saptanmış metalojenik kuşakların prospeksiyonunun tamamlandığı sylenemez. Endstriyel hammaddeler ynnden de ayn ı gr ş belirtmek mmkndr. Hatta, nemli metalojenik blgelerdeki aktif olarak i şletilmekte olan maden yataklarının devamları da uygun arama ve inceleme yntemleri kullan ılarak yeterince araştırılmamış, yayılım sınırları izilememi ş, dolayısıyla rezervi gvenilir rakamlarla ifade edilebilecek şekilde belirlenememiş, bazı oluşumların ise madencilik ynnden gerekli tamamlayıcı etdleri (jeoteknik, hidrojeolojik etdler gibi) yap ılamamış veya tamamlanamamıştır. Bu yaklaşımlar erevesinde devletin maden arama srecindeki riskin bir blmn zerine alarak ve a ğdaş aramacılıktaki yksek teknolojiyi ve yo ğun sermaye gerektiren al ışmaların bir kesimini yrterek sektre destek olmas ı, madencilik sektrnn sağlıklı gelişimi a ısından gereklidir. Bylece, ayn ı zamanda, anayasaya gre kamunun mal ı olan madenlerin korunmasını sağlamak zere cevher gvdesinin tam anlam ıyla ortaya konulması, btn jeolojik zellikleri ile belirlenmesi ve olu şumların en zengin kısmının kâr amacıyla ncelikle al ınıp d şk tenrl cevherin yerinde b ırakılarak israf edilmemesi de sağlanmış olacaktır. Genel olarak lkemizde bugne kadar gerekle ştirilen arama al ışması yeryznde grlen bir cevher mostrasının yayılımını incelemekten ve belirlemekten ibaret olan endktif prospeksiyon yntemi ile olmu ştur. Kolayca bulunabilen ve işletilebilen, genellikle iyi kaliteli, yksek tenrl olan bu tip maden yataklar ı giderek azaldığından, gnmzde art ık yeryznde mostra vermeyen , gml veya rtl cevherle şmelerin daha karmaşık ve modern teknik donanımlarla desteklenen bir a ğdaş maden arama metodu olan dedktif prospeksiyon yntemi ile aranmas ı hedeflenmelidir. Maden yatakları ile ilgili veriler o ğu zaman işletme projesini yapabilecek nicelik ve nitelikten yoksundur. Bu da yatağın zelliklerine uygun gereki projelerin haz ırlanmasına imkan vermemektedir. İşletme aşamasında sıka ortaya ıkan ngrlemeyen durumlar, zaman, emek ve kaynak kaybına neden olmaktadır. Bir maden yatağı ile ilgili bilinmeyenlerin tamamının sadece arama aşamasında yapılan jeolojik ve sondajlı etdlerle ortaya konmas ı da mmkn de ğildir. Maden aramacılığının sorunlarından nemli bir di ğeri de kavramın, yanlış bir biimde, sadece madenin ilk kez bulunmas ına ynelik etkinlikler olarak kullan ılmasıdır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 23 Madencilik, aramadan işletmeye bir btndr. Modern madencilikte arama ve i şletme al ışmaları st ste ak ışmakta ve her zaman birbirinin iine girmektedir. Fakat lkemizde ne kamu sektr ne de zel sektr, madencilik al ışmalarında, bu gerekliliği dikkate almamaktadır. Oysa, işletme aşamasında da etd ve arama faaliyetlerinin aksat ılmadan srdrlebilmesi gerekmektedir. Maden i şletmeciliği dinamik bir yapıya sahiptir. Maden yatağının ekonomik olarak işletilebilmesini sağlayan yeterli miktar ve nitelikteki cevherin bulunmasından sonraki arama al ışmaları maden yata ğının geliştirilmesi olarak adland ırılır. Ayrıca, işletme faaliyetleri sırasında, gerek yeraltı ve gerekse a ık işletmelerde maden yatağı ile ilgili jeolojik verilerin ortaya konması, haritalanması, yorumlanması sadece işletilen maden iin de ğil gelecekte aynı sahada değerlendirilmesi mmkn olabilecek ba şka madenler iinde vazgeilmez bilgiler sa ğlayacaktır. İşletme dnemindeki arama al ışmalarının bir başka amacı da işletme sırasında ıkabilecek ve nceden kestirilemeyen sorunlar ın ve olumsuzlukların zamanında grlmesi ve nlemlerinin alınmasıdır. İşletme sırasında her kazılan yer cevherleşme ile ilgili anlamlı jeoloji bilgilerinin ıkabileceği bir mostradır. Bu bilgiler genellikle bir sonraki kazı işlemi ile tahrip olmakta veya zerleri rtlerek kaybolmaktad ır. Bu nedenle maden işletmesi ilerledike ortaya ıkan yeni bulgular bilimsel olarak tesbit edildikten sonra retime geilmelidir. Bylece cevherin geometrisi srekli olarak denetlenir. retim al ışmalarının sona ermesinden sonra, maden tasfiye edilmeden nce, jeolojik etdlere bir sre daha devam edilerek i şletilen cevherin dışında bir başka cevher gvdesinin daha var olup olmamas ının bilinmesini veya gzden kam ış bir gvde paras ının kalma olasılığının araştırılmasını sağlayacaktır. lkemizde koordineli bir maden arama politikas ı olmadığından yapılan prospeksiyon al ışmaları yetersiz, sreksiz ve buna ba ğlı olarak da detay arama faaliyetleri o nispette sağlıksızdır. Aramaların en son bilimsel gelişmeleri kapsayan ileri teknolojiye dayanan ara- gere ve anlay ışa dayalı modern yntemlerle yap ılmaması ve devamlılık arzetmemesi nedeniyle maden aramacılığında bir kltr eksikli ği yaşanır duruma gelinmiş ve sonuta sektr sahipsiz, te şviksiz bir halde kendi haline bırakılmıştır. Madencilik faaliyetlerinin izlenip denetlenmesi ile grevli olan Maden İşleri Genel Mdrl ğ bugne kadar gerekli ve yeterli kadro ve rgt yap ısına kavuşturulmadığı iin grev ve sorumluluklar ını yerine getirememekte, zel sektr madencisinin gerek arama gerekse işletme aşamasında, 3213 Sayılı Maden Kanunu ile belirlenen ykmllklerini yerine getirip getirmediğini denetleyememektedir. zel sektrn maden aramac ılığına ilgi gstermemesi sektrn bir ba şka sorunudur. Yerli madencilik şirketleri, yeni bir maden yatağı arama al ışmalarını o ğu kez gereksiz harcamalar olarak kabul etmektedirler; yrede ya şayanlar veya MTA tarafından bulunan bir maden yatağını işletmeye almayı, bu yatağın rezervini geliştirmeyi tercih etmektedirler. Genelde,Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 24 madencilik faaliyetlerinden elde edilen gelirlerin byk blm yeniden madencilik sektrne yat ırım biiminde dnmesi yerine, riski d şk ve daha k ârlı başka sektrlere kaydırılmaktadır. Sermayenin madenciliğe ekilebilmesi iin, ba şta aramacılık olmak zere sektre yap ılacak yatırımlar iin te şvik ve vergi iyileştirmesi tedbirlerine ncelik ve nem verilmelidir. Dnyan ın birok lkesinde oldu ğu gibi, arama dnemindeki harcamalara vergi muafiyeti getirilerek risk d şrlmelidir. Madencili ğe verilen krediler uzun vadeli ve d şk faizli olmalı, geri demeler maden ancak ticari olarak k âra getikten sonra ba şlamalıdır. Maden arama al ışmalarının yrtlmesi iin laboratuvarda, arazide, maden i şletmesinde ve ynetim kademesinde grev alacak st dzeyde uzmanla şmış elemanlara gereksinim vardır. Maden, jeoloji, jeofizik eğitimi, teori ve pratiği birleştiren ve sektrn gereksinimlerini gz nnde tutan bir niversite e ğitimi ile sağlanmalıdır. Madencilik al ışmalarında ihtiya duyulan ara kademe kadrolar iin yeterli say ıda ve nitelikte teknisyen yetiştirmeye ncelik verilmelidir. Kısaca ifade etmek gerekirse Anadolu maden yatakları a ısından mitli bir blgedir. nemli ve ok say ıda metalojenik blgeye sahip lkemizde maden aramalar ının yeterli yaygınlıkta olmadığı ve ok s ınırlı kaldığı d şnlrse, henz ke şfedilmemiş nemli bir maden potansiyeli mit edilebilir. Bu nedenle, Trkiyede madencili ğin arama ve işletme aşamalarında, gerek yerli ve gerekse yabancı sermayenin desteklenmesi ve Maden Kanununda, uygulamalarda grlen aksakl ıkları giderecek değişikliklerin yapılması zorunludur. 2.3. Sonu ve neriler - Trkiyenin ABne tam yeli ği yurdun doğal kaynaklarının modern jeoloji, jeofizik ve jeokimyasal yntemlerle aranmas ı, yeni kaynakların bulunarak rezervlerinin belirlenmesi, bilinen kaynakların potansiyellerine ileri teknoloji ile yapılacak etdlerle ilave kaynaklar ın eklenmesi, bilinen madencilik varlığının rezervlerine kesinlik kazandırılması, teknolojik maden araştırma ve işletmeciliğinde topluluk kaynaklarının kullanılmasının sağlanması ynnden nem arzetmektedir. - Ayrıca, ABne kat ılmanın madencilik sektrnde modern teknolojilerin kullan ılması ve verimliliğin arttırılması yoluyla retim maliyetlerinin d şrlmesine yol aacak olan ve dolayısıyla, dnya madencilik sektr ile rekabete girebilmek iin yerine getirilmesi gerekli ykmllkleri beraberinde getirmesi, madencilik sektrmze yeni bir g ve cephe kazandıracaktır. Bu nedenle, ABdeki madencilik sektrn dzenleyen mevzuat ın ayrıntılı olarak incelenmesi ve Trkiyedeki madencilik sektrnn bu mevzuata intibak ının sağlanabilmesini mmkn k ılacak al ışmalara beklenilmeksizin başlanması gerekmektedir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 25 - Trk Madencilik sektrnn arama ve i şletme alanında teknoloji ve finansman a ısından eksikliğini gidermek iin yabanc ı sermayenin lkemize davet edilmesi, yabanc ı sermayeli firmalarla ortaklıklara gidilmesi madencilik sektrnn geli şmesine katkıda bulunacağı gibi, sektr iin nemli bir sorun olan pazarlama problemini de bir lde zmlemi ş olacaktır. Burada yapılacak en nemli i ş, yabancı sermaye ile ilgili engellerin kaldırılması ve yabancı sermaye sahipleri ile yapılacak anlaşmaların titiz bir şekilde kontrol ve takip edilmesi suretiyle teknoloji ve sermayenin Trkiyeye lke menfaatleri paralelinde girmesinin temin edilmesidir. - Madencilik sektrnn maden arama faaliyetlerinden retime kadar uzanan al ışmalarında ihtiya duydu ğu madencilik politikalarını oluşturmak, gerekli her trl koordinasyonu gerekle ştirmek ve engelleri aşmak iin yapt ırım gc olan, en st dzeyde bir otoriteyi sağlamak ihtiyacını karşılamak amacıyla bir Madencilik Bakanlığının kurulması lzumlu grlmektedir. - Maden arama ve incelemeleri ile grevli bir kamu kurumu olan MTA, kurulu ş kanunu, planlama, rgtlenme, eleman politikas ı, kuruluş ii ve d ışı koordinasyon ve mali kaynaklar ynnden yeniden byte alt ına alınarak, madencilik sektrne teknik dzeyde en yksek katkıyı sağlayacak biimde irdelenmeli, ba şka bir anlatımla Kurum, bu al ışmalar iin gerekli bilimsel alt yapının oluşturulması, maden yataklarımızla ilgili temel jeolojik problemlerimizin zm, arama faaliyetlerinin yeni tekniklerle yap ılması, maden yataklarının işletilmesi ynnde teknolojik ara ştırmaların gerekle ştirilmesi, sektre deneyimli eleman yeti ştirilmesi ve teknik danışmanlık hizmetlerinin verilmesi alanlarında yeniden organize edilmesi amacıyla a ğdaş maden arama kuruluşlarının gerektirdiği yapıya kavuşacak biimde reorganize edilmelidir. Bu erevede, gerek maden arama al ışmalarının gerekse laboratuvar hizmetlerinin yerine getirilmesinde, gnmzdeki teknolojiye uyumlu teknik ve yntemlerle ara, gere ve malzemenin kullan ılması temin ve tercih edilmelidir. - Yeniden yapılanması srecinde MTAn ın tadili nerilen kurulu ş kanununa, Fransan ın BRGM kurumunda uygulandığı gibi, maden arama ve işletme amacıyla, yerli ve yabancı kamu ve zel sektr kurulu şlarla ortaklık kurabilme imkanı sağlayacak hkmler getirilmelidir. Kâr amacı gden bu ortakl ıklardan temin edilecek mali olanaklardan maden arama al ışmalarının finansmanının kısmen veya tamamen karşılanması sağlanmalıdır. - Maden İşleri Genel Mdrl ğnn maden arama dnemi faaliyetlerinin daha ciddi ve sağlıklı bir şekilde izlenmesi ve denetlenmesinin fiilen yapılmasını sağlamak iin gl ve etkin bir rgt yap ısına kavuşturulması amacıyla gerekli yasal dzenlemeler yap ılmalı, bu Genel Mdrl ğn te şkilat şeması, maden arama ve işletme faaliyetinde bulunan kurumların yapıları ve fonksiyonları ışığında, yeniden ele alınmalı, gerekli ve yeterli bir kadro, ara ve gere ile modern bir rgt yap ısına kavuşturulmalıdır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 26 - 3213 Sayılı Maden Kanununun, uygulanmas ında karşılaşılan glkleri a şmak, atıl hale gelmiş maden arama ruhsatlarının iptalini sağlayarak bu ruhsatların kapsaması muhtemel maden oluşumlarını, yeni atılımları teminen madencilik sektrne arzetmek, arama ve işletmelerin, koşulları yasal olarak belirlenmiş nitelikte ve imkana sahip zel sektr madencileri tarafından a ğdaş maden arama ve inceleme yntemlerinin uygulanmas ını teşvik edecek hkmler ta şıyacak şekilde ele alınması gerekir. Bu kapsamda yeni hazırlanacak kanun, madencilik sektrne bir btnlk kazand ırmalı, tm do ğal kaynakların aynı mevzuata tabi olmasını sağlamalı, aramaların madenin bitirilip maden sahasının terk edilmesine kadar srdrlmesini sa ğlayacak tedbirleri iermelidir. - 23.6.1997 tarihinde yrrl ğe giren 'ED ynetmeli ğine gre arama ruhsatl ı sahalar iin olumlu 'ED belgesi alma zorunluluğu vardır. Yaklaşık y ıldan beri uygulanmakta olan 'ED prosedr o ğu kez bir formalite ve madencilikte arama aşamasından retim srecine gei ş izni iin yarar ı tartışmalı bir brokratik prosedr olarak grlmektedir. Kamu ve zel sektr maden arama a şamasında, olumsuz ynde etkileyerek cayd ırıcı rol oynayan sz konusu ynetmeli ğin revize edilerek yeniden dzenlenmesi gerekmektedir. Madencili ği lke kalkınmasının lokomotifi olarak kabul eden ABD, Avustralya ve Kanada gibi lkelerde olduğu gibi, madencilik sektrne zg bu sektr lehine uygulanabilir hkmler ieren bir 'ED formatı haline getirilmesi zorunludur. - Maden aramacılığını su kaynaklarına yakın alanlarda ve havzalarda yasaklayan Su Kirliliği Kontrol Ynetmeli ği ile 2560 sayılı İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Mdrl ğ Kuruluş ve Grevleri Hakk ındaki bir ek madde ile yurt ap ında genelleştirilen Kanunun ve bu kanunun uygulanmasına dair ynetmeliklerin yeniden dzenlenerek, su havzalar ı iindeki ve su havzaları yakınındaki madenlerin en uygun a ğdaş yntemlerle aranarak lke ekonomisine kazandırılmasını sağlayan hkmler getirilmelidir. -Trkiyede maden aramac ılığına zel sektr taraf ından yeterli yatırım yapılmamaktadır. Buna neden arama faaliyetlerinin riskli olması, yoğun sermayeye ihtiya gstermesi ve uzun vadede sonu vermesidir. Bu olumsuzlu ğun kaldırılabilmesi ve i ve d ış sermayenin sektre girmesi iin, maden arama faaliyetlerine dnk alt yap ının hazırlanmasının devletin grevi olduğu kabul edilmeli, bunun yanısıra zel sektrn arama faaliyetlerine girmesi desteklenmelidir. Bu erevede, maden arama harcamalar ına vergi indirimi, madenciliğe zg vergi tarifeleri getirilmeli ve maden arama faaliyetlerinde AR-GE al ışmaları zendirilmelidir. - Enerji sektrnde d ışa bağımlılığın azaltılması, enerji gereksiniminin srekli ve gvenilir bir şekilde, nfus art ışının, sanayileşmenin ve hayat standardının giderek ykselmesine paralel olarak karşılanması gerekmektedir. Bu amala kurulmas ı gerekli linyite dayalı termikSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 27 santrallerini yakıt ynnden besleyecek yeni yataklar ın bulunmasını teminen zellikle dedktif prospeksiyon yntemiyle uygulanacak kmr arama al ışmalarına başlanmalıdır. - Sanayi kuruluşlarının gereksinme duyduğu madenler iin makro dzeyde master arama projelerinin geliştirilmesi, bu projelerde belirlenen hammaddelere ynelik aramalar ın gerekle ştirilmesi gerekmektedir. Bu amala MTAn ın bnyesinde ilgili kurumlardan temin edilecek uzmanlardan oluşacak başta kmr ve demir olmak zere madencilik sektr ve lke ekonomisi iin en ok gereksinim duyulacak cevherlerden her biri iin ayr ı ayrı al ışma grupları kurulmalıdır. Bu al ışma gruplarınca uygulanacak dedktif maden prospeksiyonu erevesinde aranan hammaddelerle ilgili olarak TK İ, TTK, DSİ, Eti Holding AŞ, KBİ, TD'İ ve TPAO gibi muhtelif kuruluşlarca yapılmış jeolojik etd ve haritalar ın incelenmesi ve kompilasyonu ile bu kuruluşların değişik amalarla yapm ış oldukları sondajların stamplarının ayrıntılı bir incelemeye tabi tutulması sonucu saptanan programlar uyarınca arama al ışmalarına yeni bir ivme kazandırılmalıdır. - MTA tarafından hızlı teknolojik gelişmeler nedeniyle n plana ıkan yeni hammadde kaynaklarının aranmasına nem verilmelidir. - MTA tarafından geniş alanları kapsayan maden arama al ışmaları, iştikşaf sondajları sahanın ruhsatının kime ait olduğuna bakılmaksızın yapılmalı ve elde edilen sonular, devletin madencilik sektrne sa ğlaması gerekli olan bir alt yapı hizmeti olarak kamuya ve zel sektr madencilerine a ık olmalıdır. - Ruhsatlı sahalardaki maden yataklarının detay etd, istik şaf ve rezerv sondajları, koşulları MTA ve madenciler arasında aktedilecek szle şmelerle belirlenecek cretli i şler veya imzalanacak tip mukavele yntemi ile yap ılması srdrlmelidir. - Maden işletmeciliği ile grevli K İTlere ait ruhsat sahalar ının maden arama al ışmaları, kısa zamanda sonuca ulaşılması iin, MTAca yap ılmalı, KİTlerin bnyesinde yer alan arama birimleri ise işletme sırasındaki, arama ve araştırma faaliyetini, gerekiyorsa MTA destekli olarak, yrtlmelidir. - Maden Arama politikaları erevesinde aranacak madenin cinsi ile ilgili belirli zaman dilimlerindeki ncelikler, ilgili kurumlar ve zel sektrn kat ılacağı ve MTA tarafından koordine edilecek bir al ışma grubunca belirlenmelidir. 3. MADEN MEVZUATISekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 28 Birok sektrde olmayan kendine zg yap ısı, zellikleri ve sorunlar ı nedeniyle madencilik sektrn etkileyen unsurlar ın başında mevzuat gelmektedir. Kural olarak, belli bir konuda yrrlkte bulunan yasalar ve buna ba ğlı olarak ıkartılmış diğer mevzuat (tzk, ynetmelik, tebli ğ, genelge vb.), o konuda faaliyet gsterenlerin uyacakları kurallar btnn belirleyerek bir ana ereve izer. Baz ı kanunlar (Orman Kanunu, Turizm Kanunu vb.) ve bunlara dayalı olarak ıkartılmış olan tzk, ynetmelik, genelge ve tebliğler byle bir mevzuat btnl ğn anlatt ığından hem yneticilerin hemde vatandaşların uyacakları kuralları başka bir kaynağa gerek kalmadan a ıklar. Oysa, madencilik sektrnde derli-toplu bir kaynak birlikteli ği/btnselli ği bulunmamaktadır. Ayrıca, madencilik faaliyetleri lkenin her taraf ında yapılabildiğinden kendi mevzuatının yanında diğer bakanlıkların tabi olduğu mevzuata da uymak zorundadır. Bu durumun, nazari tetkik ile ilgili değerlendirmede ve uygulamada bir ok sorun yaratt ığı bilinmektedir. Bu nedenle, lkemizde zerinde en ok durulmas ı gereken hususlardan birisi de bu konudaki mevzuat ve yetki karmaşasının ortadan kaldırılmasıdır. Bunun yanında madencilik sektrn olumsuz etkileyen diğer bir husus, ok say ıda bakanlık ile ilişkiye girme zorunluluğu ve bakanlıklar arasında bir koordinasyon olmaksızın yeni mevzuatın uygulamaya sokulmasının yarattığı zmszlklerdir. Detaylı bir araştırma yapılmadan ıkarılan madenciliği etkileyecek kanun, ynetmelik ve tebliğler; sektr rahatlatmak yerine mevzuat karma şasına ve koordinasyon sıkıntısına sokmuştur. Sektrde sorun te şkil eden genel amal ı hkmler, madenin yap ısı, zelli ği ve lke ekonomisine katt ığı katma değer gz nne al ınarak yeniden dzenlenmelidir. 3.1. MEVCUT DURUM 3.1.1. Anayasa Trkiye Cumhuriyeti Anayasas ının Ekonomik Hkmler ba şlığı altındaki ikinci blmnde, alt ı ana konunun dzenlemesine yer verilmi ştir. Bunlarda birincisi 166. Madde Planlama, ncs ise 168. Madde Tabii servetlerin ve kaynakların aranması ve işletilmesi esaslar ıdır. Planlama ile ilgili olarak 166 ncı Maddede . lke kaynaklar ının dkm ve değerlendirmesini yaparak verimli şekilde kullanılmasını planlamak, bu amala gerekli teşkilatı kurmak devletin grevidir denilmi ştir. Anayasanın 168 inci maddesinde ise, Tabii servetler ve kaynaklar devletin hkm ve tasarrufu altındadır. Bunların aranması ve işletilmesi hakkı devlete aittir. Devlet bu hakkınıSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 29 belli bir sre iin, gerek ve tzel ki şilere devredebilir. Hangi tabii servet ve kaynağın arama ve işletilmesinin, Devletin gerek ve tzel ki şilerle ortak olarak veya doğrudan gerek ve tzel ki şilerin uyması gereken şartlar ve Devlete yap ılacak gzetim, denetim usul ve esaslar ı ve meyyideler kanunda gsterilir. denilmektedir. Bu maddenin uygulanması ile ilgili bir al ışma yapan, Anayasa hukukular ı Prof. Dr. Erdoğan Tezi ve Prof. Dr. Necmi Yzba şıoğlu şu gr şte birleşmişlerdir: Madencilik faaliyetleri ile ilgili olarak, Anayasan ın 168 inci maddesi, 3213 sayılı Maden Kanunu ve Maden Kanununun Uygulanmasına Dair ynetmelikte zgn bir hukuki rejim ngrlm ştr. Gayri S ıhhi Messeseler Ynetmeli ği, 'evresel Etki Değerlendirmesi Ynetmeli ği gibi yrtme ve idarenin yapt ığı işlemlerle, madenleri arama, işletme şartları, devletin gzetim, denetim ve esaslar ı ile yaptırımlar ngren dzenlemeler, Anayasaya ve 3213 sayılı Maden Kanununa ayk ırıdır. Oysa, gnmzde mevzuat a ısından, madenciliğin nndeki engellemelerin o ğu, 3213 sayılı Maden Kanunu ve bu kanunun uygulanmasına dair ynetmelik d ışındaki dzenlemelerden kaynaklanmaktad ır. 3.1.2. MADENCİLİĞE MDAHALE EDEN KANUNLAR VE BU KANUNLARIN UYGULANMASINA DAİR YNETMEL İKLER 3.1.2.1. Taşocakları Nizamnamesi 3213 sayılı Maden Kanununa tabi madenler ve tuz d ışındaki hammaddeler Taşocakları Nizamnamesi ile yrtlmektedir. 1901 ( 1317) yılında yrrl ğe giren 605 sayılı bu nizamname, bazı maddelerinde yapılan değişikliklerle yrrlktedir. Mermer sahalar ının hemen tamamı, 1985 yılının ortalarına kadar bu mevzuat ile yrtlm ştr. Taşocakları Nizamnamesine gre ruhsat almadan nce ondokuz ( 19) kuruluştan gr ş alınmaktadır. Bu durum, zaman kaybını, koordinasyonsuzluğu ve maddi klfeti beraberinde getirmektedir. Bu nizamnameye gre ruhsatlar 3-5 y ıl sreli olarak verilmektedir. Bu bir avantaj olarak değerlendirilerek hemen işletmeye geilebilir gibi gzkyorsa da her zaman mmkn olmamakta ve sre k ısa zamanda dolarak yatırımcıyı devamlı formalitelerle uğraştırmaktadır. Nizamnameye gre baz ı tabii kaynakların ruhsatlarını vermekle grevlendirilen İl zel İdarelerinin yeterli alt yapı ve teknik personele sahip olmaması nedeniyle yatırımcılar, maden ocaklarına byk yat ırımlar yapmaktan ka ınmış, buna bağlı olarak da entegre mermer işletme tesisleri zamanında ve yeterli sayıda kurulamamıştır. Bu da lkemizin daha fazlaSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 30 mermer retimi ve ihracat ı yapmasında bir gecikmeye neden olmuştur. Diğer taraftan bu nizamname ile maden kanununa tabi madenler arasındaki sınırın jeolojik olarak kesin bir şekilde ayrılamaması bazen iki bakanlık arasında sorunlar yaşanmasına neden olmaktadır. Ruhsatın uzatımı, ilgili mevzuata gre mmkn olsa bile her zaman gerekle şmemektedir. İl zel idarelerince rezerve, oca ğın bulunduğu yerin konumuna ve ocakta patlatma vb. yapılmasına bağlı olarak bazen ruhsat uzatımı yapılmamaktadır. Gnmzde ta şocaklarının o ğu, hacim, tonaj ve değer bazında ok byk boyutlara ulaşmıştır. Esas itibariyle bu madencilik faaliyetlerinin yrtld ğ ta şocaklarındaki retim, mhendis denetiminin d ışında gvenlik a ısından da ok tehlikeli şartlar altında gerekle ştirilmekte ve bu husus evre a ısından e şitli sorunlar yaratmaktadır. 3.1.2.2. 3213 Sayılı Maden Kanunu 3213 Sayılı Maden Kanununun sektr a ısından olumlu ve olumsuz ynleri bulunmaktad ır. Olumsuz ynleri a şağıda zetlenmektedir: Bazı endstriyel hammaddeler (kalker, tras vb.) kapsam d ışında kaldığı iin bunlar ın değerlendirilmesi ve ruhsatlandırılması ile ilgili sorunlar yaşanmaktadır. Kanunun 2 inci maddesindeki tasnifin hem teknik ve bilimsel ynden do ğru olmaması hem de yoruma a ık olabilecek ibareler iermesi, zellikle mermer, dolomit-kalsit-mermer, yap ı taşları- mermer, kuvars kumu, kil (bentonit, illit, sepiyolit-lleta şı vb.), zeolit-tras-imento hammaddelerinin kanunda belirtilen kriterlerinde ve kapsamlarındaki belirsizlik, sektrde pekok sorunun ya şanmasına neden olmaktadır. Buna bağlı olarak da hem yatırımcı hem de ilgili genel mdrlk uygulamada sorunlarla kar şılaşmaktadır. Bu sorunlarının bazılarının zm iin 3382 say ılı kanunla yapılan değişiklik de istenilen sonucu sağlamamıştır. Ayrıca, işletmeye gemek iin al ınması gerekli izinlerin ruhsat sahibine bırakılmış olması da bir dezavantaj olarak değerlendirilmektedir. Meri 32 13 sayılı Maden Kanunu madenciye yardımcı olmaktan ok ruhsat iptalleri ile madenciyi srekli tehdit eder bir uygulama ierisindedir. Diğer taraftan, mermer dışındaki bazı madenlerde geniş alanların kapatılabilmesi, sahanın uzun sre at ıl kalması ve tekel konumu yaratabilmesi madenci a ısından caydırıcı rol oynamaktadır. Kanunun, ağır vergi ykn ngrmesi ve i şletme ruhsatının akabinde de fiilen altı ay iinde işletmeye gemesini şart grmesi yat ırımcı a ısından olumsuz sonular do ğurmaktadır. Ayrıca, uygulamada karşılaşılan sorunlara meri mevzuatla cevap verememektedir. Ba şka birSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 31 deyişle, bu kanun ve ynetmeli ğin srdrlebilir kalk ınma erevesinde gncelle ştirilmesi gerekmektedir. Kanunun zetlenen olumsuz ba şlıklarının yanında olumlu olarak değerlendirilicek ynleri de vardır. Sektr bu kanunla getirilen beyan usulu ile bir ivme kazanarak al ınan ruhsat sayısında ve işletmeye gemede art ış sağlanmıştır. zellikle mermer, bu kanunla yasal bir gvenceye kavu şurken, işletme sresinin uzun ve tekrar uzatılabilir olması da ruhsat sayısında artış sağlamıştır. 3.1.2.3. 2863 Sayılı Kltr ve Tabiat Varl ıklarını Koruma Kanunu Kanun, 2 inci, 3 nc, 4 nc, 6 ıncı, 9 uncu, 23 nc ve 58 inci maddelerinden kaynaklanan ve Maden Kanunu ile eli şen hkmleri nedeniyle sektrde olumsuz bir etki yaratmaktad ır. Kltr ve Tabiat Varl ıklarını Koruma Kanunu, son yıllarda madencilik sektrn olumsuz ynde etkileyen mevzuat ın başında gelmektedir. Meri 32 13 sayılı Maden Kanununda beyan usulne gre i şlem yapılması istendiğinden ruhsat verildikten ve yatırımcı al ışmalarına başladıktan sonra, bu kanunun ilgili hkm gere ği oluşturulan kurullar, nceden herhangi bir inceleme ve araştırma yapmaksızın tek taraflı olarak değişik adlar altında ruhsat sahalarına da tekabl eden yerleri sit alan ı ilan etmektedir. Kurulun aldığı bu kararla ruhsatların iptal edilmesi, işletmenin durdurulması ve işletme alanının en kısa zamanda ıslah edilmesi istenmektedir. Bu hususlar, Maden Kanunu hkmlerine ters d şt ğnden birok sorun do ğmasına neden olmaktadır. Sektre ve lke ekonomisine mdahale anlam ına gelebilecek bu uygulamayla da sektr olumsuz ynde etkilenmektedir. 9 uncu maddede ngrlen hkmle tm faaliyetler kltr ve tabiat varl ıklarına fiziki mdahale say ılarak yasaklanmaktadır. yle ki; tek bir tarihsel a ğacın ve anıtın bulunduğu bir yerde sondaj dahi yapılamamaktadır. Kltrel S İT, tarihi SİT ve arkeolojik SİT dışında kalan diğer SİT alanlarının do ğal SİT ad ı altında ilan edilmesi ve bu alanların da genelde madenlere tekabl etmesi sektr zor durumda bırakmaktadır. zellikle Do ğal SİT olarak ilan edilen alanların yeterince araştırılmadan ve sadece iki- meslek disiplini ile karara ba ğlanması, geniş alanları kapsaması ve geriye dnk olarak i şlem tesis edilmesinin istenmesi yatırımcı zerinde caydırıcı rol oynamaktadır. 3.1.2.4. 6831 Sayılı Orman KanunuSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 32 1956 yılında ıkarılan 6831 sayılı Orman Kanunu ve ilgili ynetmelikleri zaman zaman değişmesine rağmen, bugne kadar madencili ği ilgilendiren hkmlerde sektr lehine bir dzenleme yap ılmamıştır. 7.2.1988 tarih ve 19718 sayılı Arazi Tahsisleri ve Verilecek İzinlere Ait Ynetmelikte maden sahalar ı ile ilgili sorunların azaltılması beklenirken, 6831 sayılı kanunun yine aynı maddelerine (16 ıncı, 17 inci, 18 inci ve 115 inci maddeleri) istinaden 5.4.1995 tarih ve 22249 sayılı Resmi Gazetede yay ımlanan Orman Arazilerinin Tahsisi Hakkında Ynetmelikle bu sorunlar daha da artm ıştır. Bu durum madencilik sektrnn geli şmesine ciddi bir engel teşkil etmeye devam etmektedir. 3213 sayılı Maden Kanununun 7 nci maddesinde madencilik faaliyetlerinin yasaklandığı yerlerle, izin alınması gereken haller belirtilmiştir. Bu kapsamda, orman ağaland ırma alanlarında faaliyette bulunulması izne tabi tutulmuştur. Bundan ama, izin verme koşullarının belirlenmesi ve bu koşullara uyulup uyulmadığının denetlenebilmesidir. Ancak, son zamanlarda yrrl ğe sokulan bazı ynetmeliklerle madencilik faaliyetleri durdurulma noktasına gelmiştir. 17.08.1984 tarih ve 18402 sayılı. R.G.de yay ımlanan, Muhafaza Ormanlarının Ayrılması ve İdaresi Hakkındaki ynetmeli ğin 19 uncu maddesinde, bu blgelerde (muhafaza orman ı alanlarında) maden arama ve işletme ruhsatnamesi verilemeyeceği hkme ba ğlanmışır. 3.1.2.5. 4342 Sayılı Mera Kanunu Bu kanun ve uygulanmasına dair ynetmelik, icrac ı bakanlıklar a ısından kolay uygulanamayacak bazı hkmler getirmi ştir. Kanun, maden sektrne byk apta k ısıtlama getirmiştir. Bu nedenle, ok k ısa bir sre iinde Kanunun 4 nc maddesinin 3 nc f ıkrası değiştirilerek Mera, yaylak ve k ışlaklar; zel mlkiyete geirilemezler, amac ı dışında kullanılamaz (maden ve petrol arama faaliyetleri hari) dzeltilmi ştir. Ancak, beş ay sonra ıkarılan uygulama ynetmeli ğinde, tm uyar ılara rağmen sektrn nn aacak hkmler ekletilememi ştir. Ynetmeli ğin 8 inci maddesinde, maden işletme talebi ile tahsis amacının değiştirilmesi hkmleri yer almaktad ır. Bu dzenlemenin uygulamada bazı sorunlara neden olacağı d şnlmektedir. Bylece kanunda yap ılan olumlu bir değişiklik, ilgili ynetmelik hkmleri ile ortadan kaldırılmış olmaktadır. Diğer taraftan, kanunun ilgili Mera Fonu ynetmeli ğinde de madenciden belli bir fon payı alınması ngrlmektedir. Bu da madenci zerinde mevzuattan kaynaklanan zaman kayb ı yanında maddi bir klfet de getirerek sektrde olumsuz rol oynamaktad ır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 33 3.1.2.6. 3573 Sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanunun Bazı Hkmlerinin De ğiştirilmesi ve Yrrlkten Kald ırılması Hakkında Kanun (4086 Sayılı Kanun) 4086 sayılı bu kanun, 26.01.1939 tarihli 3573 sayılı kanunun bazı maddelerini değiştiren, bazı hkmlerini yrrlkten kald ıran ve bazı ek maddeler ngren 08.03. 1995 tarihli bir kanundur. Kanunun sektr ilgilendiren 20 inci maddesinin 1 inci fıkrasında, Zeytinlik sahalar ı iinde ve en az (3) kilometre mesafede zeytinya ğı fabrikası hari zeytinliklerin vegetatif ve generatif gelişmesine mani olacak kimyevi atık bırakan, toz ve duman ıkaran tesis yapılamaz ve işletilemez. Bu alanda yapılacak zeytinyağı fabrikaları ile kk lekli tar ımsal sanayi işletmeleri yapımı ve işletilmesi Tarım ve Ky İşleri Bakanlığının iznine bağlıdır denilmektedir. Bu fıkrayla sektre getirilen yasaklaman ın kriterleri/limitleri olmadığı iin hatal ı olduğu d şnlmektedir. Toz, duman ve kimyevi at ık ibarelerinin llebilir, kabul edilebilir alt ve st de ğerleri olmadığı gibi tesise yklenen kapsam ve anlamda da bir kesinlik bulunmamaktadır. 3.1.2.7. Milli Emlak Genel Mdrl ğ Mevzuat ı Maliye Bakanlığının (Milli Emlak Genel Mdrl ğ) Devlete Ait Ta şınmaz Mal Satışı, Trampa, Kiraya Verme, Mlkiyetin Gari Ayn ı Hak Tesis, Ecrimisil ve Tahliye Ynetmeli ği değişik sektrlerde tart ışılırken, bu ynetmelikte de ğişiklik yapılması hakkındaki ynetmeli ğin 07.08.1994 tarih ve 22014 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yrrl ğe girdiği 25.01.1995 tarihli 202 sıra nolu Milli Emlak Genel Tebliği ile bu tartışma daha da artmıştır. Sz edilen ynetmelik de ğişikliği ile kira işlemleri ile ilgili uygulamadaki aksaklıkların giderilmesi daha da gle şmiştir. İlgili genel mdrlk taraf ından daha nce ıkarılmış olan 178 nolu Kanun Hkmnde Kararnamenin (KHK) 20.08. 1993 tarih ve 516 sayılı KHKya dayanak yap ılarak yayımlanmış olan 05.10.1993 ve 25.01.1995 tarihli genelge ve tebliğlerden sektr olumsuz etkilenmi ştir. 178 sayılı KHKnin (22.06. 1994 tarihli Resmi Gazetede yayımlanan 543 sayılı KHK) değişik 13 nc maddesi (b) f ıkrasıyla, Devletin zel mlkiyetindeki ta şınmaz malların satışı, kiraya verilmesi, trampası ve mlkiyetin gayri hak tesisi, devletin hkm ve tasarrufu alt ındaki yerlerin gerekli grlen hallerde kiraya verilmesi, mlkiyetin gayri ayn ı hak tesisi ormanlar ve devletin hkm ve tasarrufu alt ındaki diğer yerler ile devletin zel mlkiyetindeki yerlerde bulunan su rnleri retim yerleri, kaynak suları ve taş, kum, ak ıl ve toprak ocaklarının kiraya verilmesi işlemlerini yapmak hkm getirilerek bu gibi yerleri kiraya verme yetkisi Milli Emlak Genel Mdrl ğne b ırakılmıştır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 34 Maliye Bakanlığının (Milli Emlak Genel Mdrl ğ) taraf ından, arazide faaliyette bulunan veya bulunduran Bakanlıkların gr ş al ınmadan yrrl ğe konulan bu ynetmeliklerin sektre hem maddi bir klfet hem de brokratik engelleri beraberinde getirmesi nedeniyle sektr olumsuz ynde etkilenmektedir. 3.1.2.8. 2560 Sayılı İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Mdrl ğ Kurulu ş ve Grevleri Hakk ında Kanun Kanunun 20 inci maddesinde kanalizasyon şebekesine verilmesi sakıncalı maddeler ile ime suyu alınan havzaların korunması iin gereken tedbir ve dzenlemeler Genel Mdrlke hazırlanacak bir ynetmelikle belirlenir hkm yer almaktad ır. Bu hkm, do ğru ve yerinde bir dzenlenme olup di ğer yasal hakları ortadan kaldırıcı olmayan, koruyucu dzenleme ve tedbirler al ınmasını ngrmektedir. Oysa ynetmelik, dayandığı kanun maddesiyle eli şmektedir. Kanun, dzenlemeyi ime suyu ile s ınırlamıştır. Ynetmelikle getirilen kullanma suyu konuyu s ınırsız anlamda genişletmiş ve amacın dışına ıkarmıştır. Bu kadar genişletilmiş bir alanda, yine kanunda verilmeyen, dayanağı olmayan yetkilerle madencilik faaliyetlerine yasaklama getirmektedir. Diğer taraftan kanunun bu maddesi dayanak gsterilerek Ek Madde-5e gre yrrl ğe giren Byk şehir Havza Koruma Ynetmelikleri, 'evre Bakanl ığın ın Su Kirliliği Kontrol Ynetmeli ğinin 16 ncı, 17 nci, 18 inci, 19 uncu ve 20 inci maddelerinde ngrlen mutlak, kısa, orta ve uzun mesafeli koruma mesafelerini aynen benimseyerek havzalarda madencilik faaliyetleri hem geriye dnk hem de gelecekte yap ılamaz hale getirmiştir. 3.1.2.9. Toprak İle İlgili Mevcut ve Tasarı Halindeki Mevzuat Arazi kullanımı, toprak koruma ve toprak kirliliğinin nlenmesiyle ilgili olarak henz tasar ı taslağı halindeki kanun ve ynetmelik ıkarma girişimleri devam etmektedir. Bu taslaklardan, Arazi Kullan ımı ve Toprak Koruma Kanunu Tasarısı Devlet Bakanl ığınca (Ky İşleri Genel Mdrl ğ), Toprak Kirlili ği Kontrol Ynetmeli ği ise 2872 Say ılı 'evre Kanunu dayanak gsterilerek 'evre Bakanl ığınca ıkarılmak istenmektedir. Alıcı bir ortam olarak toprak ile ilgili yrrlkteki mevzuat ile (Mera Kanunu ve İlgili Ynetmeli ği, Tarım Topraklarının Tarım Dışı Gaye ile Kullanılmasına Dair Ynetmelikler) henz tasar ı halindeki bu mevzuatın, mmknse tek mevzuat ve tek bir Bakanl ık at ısı altında toplanması gerektiği, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığınca ilgili bakanlıklara bildirilmiştir. Toprak ile ilgili mevcut mevzuatın getirdiği sorunların yanında, tasarı halindeki sz konusu bu mevzuat da sektr olumsuz ynde etkileyecektir. n izin, faaliyet ncesi toprak kullan ımSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 35 projesi, uygun gr ş alma gibi hkmler ieren Kanun Tasla ğına genel olarak bakıldığında olumlu mtalaa edilmesi mmkn grnmemektedir. Mevcut haliyle kanunla şması halinde sektrn nnde a şılması zor olan nemli bir engel daha ıkmış olacaktır. Toprak ile ilgili diğer meri yasalarda oldu ğu gibi, bu taslaklarda da madencilik faaliyetleri kısıtlanmış olup bu tr dzenlemelerin, Anayasa ve Maden Kanunu a ısından yeniden gzden geirilmesi gerekmektedir. 3.1.2.10. 3078 Sayılı Tuz Kanunu Tuz, meri maden kanununun sanayi madenlerini dzenleyen 2 inci maddesi kapsam ında bir maden (endstriyel hammadde) dir. Gemi şte tekel maddesi sayılarak ayrı bir kanuna tabi tutulmuştur. Tekelciliğin işlevini yitirmesi ve zelle ştirilmelerin tartışıldığı gnmzde tuzun da ayrı mevzuatla yrtlmesi baz ı tuz yataklarının teknik ve bilimsel yntemlerle aranamamasını da gndeme getirmi ştir. Yeraltı kaynaklarının tek mevzuat at ısı altında yrtlmesi gr ş erevesinde, bu konuda de ğişiklik yapılmasının uygun olacağı d şnlmektedir. Nitekim sanayi madenleri ba şlıklı III numaralı bendinde yer alan tuz kanununun hkmleri mahfuzdur ibaresi madde metninden ıkarılarak tuzun da maden kanununun 2 inci maddesi kapsamına alınması ile ilgili kanun teklifi değerlendirilme aşamasındadır. Hkmet gr şne esas olacak uygun gr şn olu şturulmasından sonra değişik yorum ve değerlendirmelere konu olan tuz ile ilgili sorunun giderilebilmesi mmkn olabilecektir. 3.1.2.11. Diğer Mevzuat 2873 sayılı Milli Parklar ve Av-yaban Hayatı Kanunu, 2634 sayılı Turizm Teşvik Kanunu, Bayındırlık ve İskan Bakanlığı 3621 sayılı Kıyı Kanunu, Sağlık Bakanlığı 1593 sayılı Umumi Hıfzısaha Kanunu ile bunların uygulanmasına dair ynetmelikler ile 'al ışma ve Sosyal Gvenlik Bakanl ığı İş ve İşi Sa ğlığı ile ilgili tzk ve ynetmeliklerden kaynaklanan sorunlar da sektr zaman zaman olumsuz ynde etkilemektedir. 3.2. ULAŞILMAK İSTENEN AMA'LAR 3213 sayılı Maden Kanununun hazırlanmasındaki genel gereke; 6309 say ılı yasanın yarattığı aksaklıkları gidermek, madenciyi gereksiz formalitelerden arındırmak, madencilik sektrn teknik ve ekonomik a ıdan glendirmek olarak o zaman ki yasa tasla ğında a ıklanmıştır. Yasanın yrrl ğe girmesinden bugne kadar ise gerekede belirtilen amalar ın ve yararların yeterince sağlanamadığı grlm ştr.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 36 lke kalk ınmasının temel taşlarından birisi olan madenciliğin sorunlarına kalıcı zmler getirilmesi, lkemizin ekonomik geli şimi a ısından byk bir nem ta şımaktadır. Bunun da yolu lkemizin iinde bulundu ğu mevzuat karmaşası, karışık onay, izin, denetim uygulaması ile yetki ve sorumluluk halkalarının yeterince ve kesin olarak belirlenememiş olmasından kaynaklanan sorunların giderilmesinden gemektedir. Bu sorunların giderilebilmesi iin, maden mevzuat ı daha dinamik hale getirilmeli diğer meri ve daha sonra yrrl ğe girecek mevzuatın da madenciliğin yapısı ve kendine zg zellikleri gznne al ınarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Kısacası, madenciliğin mevzuatı odak kabul edilerek lkedeki di ğer mevzuatın bununla uyumlu hale getirilmesi, sektrn lke ekonomisindeki yeri ve nemi ile lkemizin maden potansiyelinden yararlan ılması a ısından nem arz etmektedir. Bu husus, Anayasa taraf ından zgn bir hukuki rejim ngrlen madencilik sektrnn gelece ğinin de teminatıdır. 3.3. NGRLEN AMA'LARA ULA ŞILABİLMESİ İ'İN YAPILMASI GEREKLİ YASAL VE KURUMSAL DZENLEMELER VE UYGULANACAK POL İTİKALAR Anayasamızın 168 inci maddesine gre, madencilik alan ında yapılacak herhangi bir yatırımın Maden Kanunu bnyesinde yer almas ı bir zorunluluktur. Madencilik bilim ve tekniği de bunu gerektirmektedir. Zira, Anayasa sektrn yap ısı ve zelliklerini gz nnde bulundurarak zgn bir hukuki rejim ngrm ştr. 32 13 sayılı Maden Kanunu da buna uyumlu olarak dzenlenmi ş olup, zel bir kanun niteli ğindedir. Dolayısıyla yukarıda zetlenen di ğer meri mevzuatın sektrn faaliyetlerini engelleyen tm hkmleri Anayasaya ve 32 13 sayılı Maden Kanununa ayk ırıdır. Bu husus, ilgili anayasa otoritelerince de tespit edilmiş olup, yeniden bir al ışma ile dzenlemeyi gerektirmektedir. Sektr bahse konu olan mevzuat nedeniyle nemli lde dinamizmini kaybetmi ş, milyonlarca tonluk maden rezervi atıl vaziyette beklerken, fizibilitesi tamamlanmış projeler tıkanma noktasına gelmiş, işletmeye bu nedenle geemeyen projeler nedeniyle lke, sanayisine ve ekonomisine sağlanacak katma değerden mahrum kalmıştır. Kısacası, sektr, mevzuat karma şası, zorluğu ve koordinasyon sıkıntısı iindedir. Buna ba ğlı olarak da ruhsat, izin, onay, teşvik vb. belirsizliği yaşanmaktadır. Bu sorunların giderilmesi iin ilgili merciler dzeyinde giri şimler srdrlmelidir. Trk madencili ğini iinde bulundu ğu sıkıntıdan kurtarmanın ilk adımı olarak, btn madencilik sektrn bnyesinde toplayacak ve resmi/zel kurulu şlar arasındaki koordinasyonu sağlayacak bir Madencilik Bakanlığının kurulması gelmektedir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 37 Madenciliği engelleyen tm mevzuat ın yeniden taranarak, ama ve uygulamalar ı tek tek irdelenmelidir. Bunun iin Ba şbakanlıkta veya ilgili bakanlıkta bir al ışma grubu oluşturularak sektr ile ilgili uygulanabilir bir mevzuat birli ği saptanmalıdır. lke ve toplumun gelece ği a ısından zorunlu bulunacak tedbir ve dzenlemeler, Maden Kanunu bnyesine al ınmalı, bunun dışında kalan hkmler de yrrlkten kald ırılmalıdır. İlgili resmi ve zel şirket, kurum ve kuruluşlar, madencilik faaliyetleri ynnden ortaya ıkabilecek sorunlarını, nlem baz ında Maden İşleri Genel Mdrl ğ ile birlikte zmleme hususunda girişimde bulunmalıdır. 3.3.1. 3213 Sayılı Maden Kanunu Madenlerin aranması ve işletilmesinde, değişik kurum ve kuruluşlar ile maden ruhsat sahiplerinin ilişkileri ve bundan doğacak meyyideler Maden Kanunu kapsam ında dzenlenmelidir. Madenlerin aranmasına ynelik ruhsatlar ın verilmesinde bazı teknik yeterlilikler, işletilmesi safhasında ise hem teknik hem de mali yeterlilik aranmalıdır. Kanunun yrrl ğe girmesinden sonra yrrl ğe giren diğer bakanlıkların mevzuatından kaynaklanan sorunlar gznnde bulundurularak daha dinamik ve gnn ko şullarına daha iyi cevap verebilecek bir dzenleme yapılmalıdır. Tuz ve taş ocaklarına tabi olan tuz (halit), tuğla-kiremit kili, tras, kalker ve diğer hammaddeler maden kanununun kapsamına alınarak madencilik faaliyetlerinin tek mevzuat at ısı altında yrtlmesi sa ğlanmalıdır. 3.3.2. Milli Emlak Genel Mdrl ğ Mevzuat ı Milli Emlak Genel Mdrl ğ taraf ından alınan arazi kiras ı uygulamas ının zellikle madencilik sektr ynnden ta şıdığı pek ok klfet nedeniyle ve halen verilen vergilerin yksekli ği gznne al ınarak sektrn muaf tutulmas ı ynnde ilgili Bakanl ık dzeyinde girişimler başlatılmalıdır. 3.3.3. Zeytinciliğin Islahı Kanunu 4086 Sayılı kanunun kabul edilmesi ve yrrl ğe girmesiyle zeytinlik sahalarda madencilik faaliyetlerinin durdurulduğu dikkate alınarak, deşarj limiti ngrmeyen ve bilimsel bir nitelik taşımayan ifadeler yeniden dzenlenmeli ve maden mevzuat ına uygun hale getirilmelidir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 38 3.3.4. Su Havzaları Koruma Ynetmelikleri 2560 sayılı Kanunun uygulanmasına dair Byk şehir Havza Ynetmeliklerinin icrac ı Bakanlıkların gr ş al ınmadan ve maden sektr gibi ruhsata dayal ı, yeri değiştirilemez faaliyetleri yrtmek zorunda olan yat ırımcıların ve ilgili Bakanlığın uygun gr ş doğrultusunda yeniden ynetmelik dzenlemeleri hususunda ilgili merciler aras ında srekli bir iletişim kurulmalıdır. Bu ynetmeliklerdeki Maden Kanununa ayk ırı ve madencilik faaliyetlerini engelleyici hkmlerin kald ırılması ve bu ynetmeliklerin yeniden dzenlenmesi gerekmektedir. 3.3.5. Toprak Mevzuatı Toprak ile ilgili meri mevzuat ile tasar ı halindeki diğer mevzuatın mmkn oldu ğu nisbette bir Bakanlıkta (veya iki bakanlıkta) toplanması ve bu konunun uygulamada getireceği sorunların nemine binaen ilgili merciler dzeyinde giri şimler acilen başlatılmalıdır. 3.3.6. 2863 Sayılı Kltr ve Tabiat Kanunlar ını Koruma Kanunu Oluşturulan kurullar tarafından değişik adlar altında Sit Alan ı olarak ilan edilen yerlere tekabl eden ruhsatlarda faaliyet yap ılamaz halde olduğundan bilimsel bir temele dayanmayan bu karardan nce ilgili Bakanl ıkların temsilcilerinden oluşan bir karma heyet marifetiyle mahallinde yapılacak tetkikten sonra madenlerin varlığı ve konumuna gre koordinat bazında ilan edilerek ruhsatların iptali istenmemelidir. Bu konuda ilgili Bakanlıklar arasında gerekli koordinasyon sağlanmalıdır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 39 4. MADENCİLİK VE 'EVRE Madenciliğin, lkelerin kalk ınmasında nemli bir paya sahip oldu ğu bilinmektedir. Dolayısıyla, madencilik faaliyetlerinin en etkin bir biimde gerekle ştirilmesi lke ekonomisi a ısından nem arz etmektedir. Bilindiği zere sektrlerin kendine zg zellikleri bulunmaktad ır. Ancak, madencilik sektr btn di ğer sektrlerden ayr ı bir nem ve karakteristi ğe sahiptir. Madenler, yenilenemeyen hammadde kaynakları olup yeryzne e şit dağılmamıştır. Dolayısıyla, bulundukları yerde işetilmek zorundadırlar. Madenlerin milli gelire katkısı kısa vadede grlebilmekte ve kal ıcı bir nitelik arzetmektedir. Madencilik sektr istihdam a ğırlıklı bir sanayi dalı olup bu ynyle yerel bazda kalkınma ve kısmen de olsa işsizliği giderme zelli ği taşımaktadır. Madencilikte hammadde ıkarılan alanın (ocak), stok sahasının, zenginleştirme tesisinin ve atık havuzunun, teknik, ekonomik ve evre kirlili ğinin nlenmesi gibi nedenlerle bir btnlk iinde in şa edilmesi gerekir. Bu zellik, yani hammaddenin ıktığı yerde tesislerinin kurulması mecburiyeti madencilik sektrne zg bir zelliktir. 4.1. MADENCİLİK VE SRDRLEB İLİR KALKINMA İnsanlığın ihtiyalar ının ve beklentilerinin karşılanması, kalkınma politikalarının başta gelen amalar ındandır. Madencilik rnleri olmaks ızın ihtiyalar ın giderilmesi mmkn de ğildir. Temel ihtiyalar ı karşılamak nemli oranda madencilikte yeterli bymeye ula şmaya bağlıdır. Tkenebilir maden cevherinin i şletilmesi sırasında elde edilen gelirle kalıcı ve srekli bir kalkınma sağlamak mmkn olmaktad ır. Ayrıca, retilen metallerin geri dndrlerek kullanımı da bir sreklilik iermektedir. 'evreyi koruma yanında, ekonomik ve sosyal dengenin sreklili ği de esastır.Bunun iin de şimdiki ve gelecek kuşakların korunmuş, evre- ekonomi- do ğal kaynak dengesi gzetilmi ş, sağlıklı bir evrede ya şamasını gvence alt ına alan, evre ile uyumlu bir kalk ınmanın srdrlmesi gerekir. Madenlerin doğada milyonlarca yıl sren bir zaman dilimi iinde do ğal olarak ve jeolojik şartların uygun olduğu ortamlarda sınırlı miktarda oluşabildiği dikkate alındığında, madenlerin bulunabildiği yerlerde evre-ekonomi dengesini gzeterek kullan ılmasının zorunlu olduğu a ıka ortaya ıkmaktadır. Aynı zamanda madencilikte kullanılan alanların rehabilite edilerek ekosisteme kazandırılması, sektrde bertaraf ve ar ıtma teknolojilerinin gelişmesi madenciliğin srdrlebilir kalk ınma prensiplerine uygun bir faaliyet dalı olmasını sağlamaktadır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 40 4.2. MADENCİLİK VE ATIKLAR Madencilik, n ara ştırma ve işletme yatırımı yksek ve yat ırımın geri kazanılması projenin niteliklerine bağlı olarak uzun sreli olabilen bir sektrdr. Madencilik at ıklarının zel at ık sınıfına alınması ve kendine has zelliklerine gre de ğerlendirilmesi gerekmektedir. ABDde maden atıkları zel at ıklar olarak mtalaa edilmekte ve depolanmas ı ile ilgili olarak ayrı bir ynetmelik bulunmaktad ır. Madencilik atıklarını genelde iki blmde toplayabiliriz: Dekapaj artıkları Zenginleştirme artıkları Doğada kayata hapsedilmi ş bir biimde d şk konsantrasyonlarda bulunan a ğır metal ve elementler ıkarıldıktan ve cevher zenginleştirme proseslerine girdikten sonra az da olsa kimyasal a ıdan hareketli hale gelebilmektedir. Ancak bu hareketliliği geliştirilmiş zel yntemlerle s ınırlı seviyede tutmak mmkn olabilmektedir. Her maden atığının farklı niteliklerde olduğu bilinmektedir. Atık ynetiminin yap ılabilmesi iin, at ığın, yerin ve diğer etkili koşulların zelliklerine gre gerekli tedbirlerin al ınması gereklidir. İyi bir atık ynetimi ile toksik malzeme ve proses kal ıntıları gibi istenmeyen materyaller izole edilebilir, uzaklaştırılabilir veya gmlebilir. Ya da uygun şekilde uzun zamanlı stabilite sağlayacak tarzda mevzuata uygun şekilde bertaraf edilebilir. NER İ: Yukarda sayılan nedenlerle madencilik atıklarının, genel atık bertaraf anlayışı (btn at ıklar iin tek reete) iinde de ğerlendirilmesi yerine, faaliyete konu olan madenin zelliklerine bağlı olarak o atığa zg evresel tedbirlerin getirilmesi anlay ışı ile ele alınması gerekmektedir. 4.3. MADENCİLİK VE SU HAVZALARI Madencilik faaliyetlerinin bulunduğu konuma bağlı olarak evresel a ıdan bazı olumsuz etki ve sonular ı olabilir ve bunlar asla gz ard ı edilmemelidir. Bu bağlamda, madencilik faaliyetlerinin evre zerindeki olumsuz etkilerini gideren ya da minimuma indiren nlemler alınmalı ve hak sahiplerine uygulanabilir nitelikte sorumluluklar yklenmelidir. Madencilik faaliyetlerinin madenlerin bulunduğu yerde gerekle ştirilmesi zorunluluğu, yer seme alternatifi olmad ığı gz ard ı edilerek, bu faaliyetlere sulak alanlar, koruma alanları zel koruma blgeleri gibi yerlerde tamamen k ısıtlama ve yasaklama getirilmiştir. lkemizin coğrafi, topoğrafik, jeolojik yapısı, akarsu, glet, baraj ve yer alt ı sularımızın zellikleriSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 41 dikkate alındığında, koruma alanları ve su toplama havzalarının olduka geni ş alanlar kapsadığı, neredeyse lke topraklar ının tamamında etkili olduğu grlmektedir. Madencilik faaliyetleri sonucunda ortaya ıkabilecek sorunları, 'evresel Etki Değerlendirme ('ED) srecinde nceden belirlemek mmkndr. 'ED srecinde yap ılacak belirlemelerden sonra faaliyetin su havzasında kirlilik yaratıp yaratmayacağına, kirlilik yaratacaksa bunun alınacak tedbirlerle bertaraf edilip edilmeyeceğinin ayrıntılı bir şekilde incelenmesi gerekmektedir. 'evresel etkiyi en aza indirmek amacıyla 'ED srecinde; Atık karakteristikleri, Alıcı ortamın (su) zellikleri, Emisyon değerleri ve rehabilitasyon yntemi dikkate al ınarak madencilik faaliyetlerinin bu değerlerle uyum iinde yap ılması iin, nlemler al ınması mmkndr. NER İ: Bu gerekelerden dolay ı, Su Kirliliği Kontrol Ynetmeli ğinin 16, 17, 18, 19, 20. maddeleri ile 2560 Sayılı İstanbul Kanalizasyon ve Su İdaresi Genel Mdrl ğ kurulu ş ve grevleri hakkındaki kanun ve kanunun uygulanmasına dair Byk şehir Havza Koruma Ynetmeliklerinin madencilik faaliyetlerine k ısıtlama ve yasaklama getirmeyecek şekilde yeniden dzenlenmesi gerekmektedir. 4.4. MADENCİLİK VE DİĞER MEVZUAT Yrrlkte olan mevzuat ın uygulanmasında pek ok problemle kar şılaşılmıştır. Bunların başında; Mevzuatın tm sektrleri, baz ı sektrlerin yap ısı ve spesifik zellikleri dikkate almadan ayn ı kriter ve formatlara tabi tutması, Mevzuatın uygulamasındaki formalitelerin oklu ğu ve bir ok brokratik engeli beraberinde getirmesi, zel 'evre Koruma Blgeleri, Koruma Alanlar ı, Sulak Alanlar, Hassas Blgeler gibi yerlerde faaliyetin tr gzetilmeksizin ve konuyla ilgili Bakanl ıkların gr ş al ınmaksızın yasak ve kısıtlamalar konulması, gelmektedir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 42 NER İ: Yukarıda a ıklanan nedenlerle hem evrenin korunmas ı hem de madenciliğin daha rantabl yapılabilmesini sağlamak iin, ba şta sektrn geli şmesini engelleyen mevzuatın gnn şartlarına gre yeniden dzenlenmesi zorunludur. 4086 Sayılı Zeytincilik Kanunu: Szkonusu kanunda belirtilen toz de ğerleri iin bir kriter konmalı, yrrlkte bulunan Hava Kalitesi Kontrol Ynetmeli ğine gre kriterler getirilerek gnn şartlarına gre yeniden de ğerlendirilmelidir. 4342 Sayılı Mera Kanunu : İşletme ruhsatı alındıktan sonra tahsis amacı değiştirilmeli, işletme ruhsatı ncesinde Mera Kanunu uygulanmamal ıdır. 2863 Sayılı Tabiat ve Kltr Varl ıklarını Koruma Kanunu: Szkonusu kanunda do ğal sit alanlarının geniş yer kaplaması, bu alanların bilimsel ve teknik esaslar erevesinde ilan edilmemesi, ok geni ş alanları tamamen madenciliğe kapalı hale getirmiştir. Szkonusu hkmlerin yeniden gzden geirilerek ilgili Bakanl ıkların da katılımı ile oluşturulacak bir heyet marifeti ile do ğal sit alanlar ı ilan edilmelidir. 'ED Ynetmeli ği: Arama faaliyetlerinin ynetmelik kapsam ı dışında bırakılması ve ruhsat, izin, onay gibi n şartların kaldırılması hususunda ilgili Bakanlık ile bir mutabakat sağlanmalıdır. 4.5. SONU' 'evre stratejisi ve politikalarının, kalkınma faaliyetlerinin yoğunluk arz ettiği lkemiz koşullarına uygun bir şekilde dinamik ve esnek bir yaklaşımla belirlenmesi, 'evre Bakanlığı ve bağlı kuruluşların planlayıcı ve uygulayıcı nitelikte olmak yerine, evre konular ında tespit edilecek belirli ilke ve politikaların gerekle ştirilmesinde kamu ve zel kesim taraf ından yrtlecek uygulamalarda gzlem ve entegrasyonu sa ğlayıcı bir koordinatr ve nc rol stlenmesi daha gereki ve yararl ı bir yaklaşım olarak değerlendirilmektedir. NER İ: 'evre Bakanlığın ın yasa, ynetmelik ıkarma, faaliyetleri izleme ve denetleme grevi yanında diğer icracı Bakanlıklara da 'ED Raporunda taahht edilen prosedrn uygulanmas ı ve kontrol grevi verilmelidir. 5. MADENCİLİKTE EĞİTİMSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 43 lkemizde aramadan i şletmeye, zenginleştirmeden işlemeye kadar uzanan tm madencilikle ilgili sorunların gerek zm, mesle ğinde iyi yetişmiş usta, nezareti ve mhendislerle bulunabilir. Yeraltı kaynaklarının en iyi şekilde değerlendirilmesi, onları arayıp bulan jeoloji ve jeofizik; işleten maden ve petrol; zenginleştiren cevher hazırlama mhendisleri ile, ayn ı dallardaki nezareti ve ustalar ın uyum iinde al ışabilmeleri halinde sağlanabilir. Bu raporda Trkiyedeki madencilik e ğitiminde mevcut durum zetlenmi ş, sorunlar belirlenmiş ve zm nerileri sunulmu ştur. 5.1. TRK İYEDE MEVCUT DURUM VE SORUNLAR Bu blmde usta, nezareti ve mhendis e ğitiminde mevcut durum ve sorunlar ayrı ayrı incelenmektedir. 5.1.1. USTA EĞİTİMİ Madencilik faaliyetleri iin usta yeti ştirmede uygulanan yntem o ğunlukla iş başında eğitimdir. Bazı işletmelerde meslek kursları ile bu eğitim desteklenmektedir. Uygulama, daha nce benzer yntemle usta ehliyetini alm ış elemanın yanına tertip edilen işinin, al ışırken stajı izlemesi, nezareti ve mhendislerin denetimlerinde ustan ın varsa hatalı al ışmalarında ikazları ve teorik bilgi kazandırmak iin meslek kurslar ına alınmaları şeklinde olmaktadır. Ancak henz Trkiyede meslek standartlar ı belirlenmediği ve eğitimde grev alan usta, nezareti ve mhendisler, ayn ı zamanda eğitimci olarak yetiştirilmedikleri iin, bu yntemle yetiştirilip aynı dalda usta ehliyeti verilen işilerin kazand ıkları bilgi ve becerilerinde farklılıklar olmaktadır. 19.06.1986 tarihinde yrrl ğe giren 3308 sayılı ıraklık ve meslek eğitimi kanununda yntemle usta yeti ştirilmesi ngrlm ştr. Bunlar; ' ıraklık eğitimi, Endstri Meslek Liselerinde eğitim ve Meslek kurslarıdır. 'ıraklık eğitimi ve Endstri Meslek Liselerinde eğitim, 14-17 yaşları arasında yapılan eğitimdir. İlgili yasaya gre, 18 yaşından kk olanların yeraltında al ıştırılamaması, a ık işletmelerin ise birinci derecede rizikolu işkolunda bulunması nedenleriyle madencilikte ıraklık eğitimi veya endstri meslek liselerinde e ğitim yoluyla usta yetiştirilmesi mmkn olamamaktad ır. Bu nedenle maden işletmelerinin usta ihtiyacının karşılanmasında en uygun yntem yeti şkinlere ynelik meslek kurslar ıdır. Ancak, bu kursların meslek standartlarına dayalı olarak hazırlanan ve uzman eğitimcilerin grev aldığı e ğitim programlarında, sonunda sertifika verilecek şekilde dzenlenmesi gerekmektedir. Bu amaca ynelik olarak Milli E ğitim Bakanlığı, 'alışma ve Sosyal gvenlik Bakanlığı, Devlet Planlama Teşkilatı Mste şarlığı, Trk- İş, TOBB, TİSK, TESK GenelSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 44 Başkanlıkları ile İş ve İşi Bulma Kurumu Genel Mdrl ğ aras ında 17.09.1992 tarihinde Meslek Standartlar ı Milli Protokol imzalanm ıştır. Bu protokolde idari bakımdan zerk Meslek Standartlar ı Kurumu ad ını taşıyacak ulusal bir kuruluşun 1993 yılı sonuna kadar oluşturulması iin gerekli tedbirler al ınması kararlaştırılmış ancak geen sre iinde bu gerekle ştirilememiştir. Bu kurumun kuruluşunun hızlandırılması ve ihtiyaca uygun al ışma yapılmasını teminen tm i şi al ıştıran kuruluşlar ve Mhendis Odaları katkı vermelidir. 5.1.2. NEZARET'İ EĞİTİMİ Nezareti e ğitimi ile ilgili yasal dzenleme yoktur. Bu nedenle nezaretiler genellikle iki kaynaktan sağlanmaktadır: a- Başavu ş kursları, b- Meslek yksek okullar ında teknikerlik eğitimi. Başavu ş kurslarına, usta nvan ını almış ilkokul mezunları kabul edilmekte olup, eğitim sresi iki y ıldır. Bu şekilde yetişen başavu şlar, zaman iinde ilave bir e ğitim almaksızın ocak şefliğine kadar ykselebilmekte, ancak temel e ğitimleri ve madencilikle ilgili teorik bilgileri bu grev iin yeterli olmamaktad ır. 1974 yılında, bir n lisans kurumu olarak, Milli E ğitim Bakanlığına bağlı meslek yksek okulları a ılmıştır. 1982 yılında niversitelere ba ğlanan meslek yksek okullar ı mezunlarının, nvanlar ının ne olduğu ve hangi kademede grev yapacaklar ının belirlenememesi zerine, zamanla, lisans eğitimine a ık, ara kademe nezareti yeti ştirilmesine ynelik tedbirler al ınmış ve 1992 yılında mezunlarına teknikerlik nvan ı verilerek bu ama yasalla şmıştır. Meslek Yksek Okullar ında Maden Blm ilk olarak Zonguldakta a ılmış, zaman iinde Edirne, Seydişehir, Malatya, Elazığ (2), Balıkesir (2), Bilecik, Sivas (2) ve Niğde (2)de a ılarak sayıları 13e ykselmi ştir. Son ğretim yılında bu okullara toplam 520 ğrenci kabul edilmiştir. Meslek yksek okullar ının Makine, Elektrik ve İnşaat Blmlerine, genelde Endstri Meslek Liselerinin ilgili blm mezunlar ı alınmakta, dolayısıyla bu blmlerde eğitilen teknikerler ncelikle o i şin ustası olmaktadır. Ancak, maden blmlerine al ınan ğrenciler o ğunlukla genel lise mezunları olmakta, bu nedenle bunların nceden kazan ılmış madencilikle ilgili bilgi ve becerileri bulunmamaktadır. 'izelge 1de verilen Maden Meslek Yksek okullar ındaki eğitim programları incelendiğinde, eksik olan becerinin bu okullarda da kazandırılamadığı, staj srelerinin 6-24 hafta aras ında olduğu grlmektedir. Bu nedenle maden blm mezunu teknikerlerin organizasyondaki yeri bu gne kadar a ıklık kazanmamış, her işletmede farklı uygulama yapılmasına neden olmuştur.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 45 Bu durumda, meslek yksek okullar ının, endstri meslek liseleri mezunlar ına ilaveten, ıraklık eğitimi ve meslek kurslarında yetişen ustaları da kabul edecek şekilde yeniden yapılandırılmaları sağlanmalı ve teknikerliğin, nezaret kademesinde grev yapabilmek iin gerekli bir nvan oldu ğunu belirten yasal dzenleme yap ılmalıdır. 5.1.3. MHEND İSLİK EĞİTİMİ Bugn iin niversitelerde lisans e ğitimi veya meslek yksek okulu sonras ı lisans tamamlama eğitimi yoluyla mhendis yeti ştirilmektedir. 'izelge-2-A ve 'izelge 2-Bden de grlebilece ği gibi 1998-1999 ğretim yılında 15 niversitede 883 ğrenci maden mhendisli ği, 20 niversitede 1925 ğrenci jeoloji mhendisli ği, 7 niversitede 370 ğrenci jeofizik mhendisli ği ve 2 niversitede 76 ğrenci petrol mhendisli ği blmlerine kabul edilmiştir. Bu sayılara ikili eğitim programları dahildir. Şu anda ğrenci kabul etmekte olan blmlerin yar ısından o ğunda ğretim elemanı ve laboratuvar olanakları eksikliği vardır. Kadrosunu ve laboratuvarlarını kurmuş bulunan blmlerde ise ğrenci kontenjanları iyi bir eğitim verilmesini engelleyecek kadar yksektir. Mezun olan mhendislerin i şsizlik oranları ciddi boyutlara ulaşmıştır. Gerekli nlem al ınmadığı taktirde istihdam imkanlarının daha da zorlaşacağı tahmin edilmektedir. Yıllardır yeni blmlerin a ılmaması, olanların da sayı ve kontenjanlarının azaltılması e şitli platformlarda dile getirilmiş ise de, daha farklı ncelikleri gznne alarak olu şturulan hkmet politikalar ında bunun tersine uygulamalar yer almıştır. Bu durumda toplumdaki arz ve talebin doğal bir dengeye gelmesini beklemenin tesinde yap ılacak bir şey olmadığı kanısına varılmıştır. Varolan koşullardaki problemlerin zm ve bu ko şullarda daha iyi bir mhendislik e ğitimi sağlanabilmesi iin d şnlen neriler a şağıda verilmektedir. Madencilik alanındaki mhendislik blmleri, niversiteye girecek ğrencilerin genellikle alt tercihleri arasında yer almaktadır. Bunun yanısıra, mezuniyet sonrası i ş bulabilme olanaklarının ok az olmas ı, sektrdeki en byk i şveren olan KİTlerde eleman al ımında bilgi ve becerinin n planda olmamas ı, bu blmlerde okuyan ğrencilerde motivasyon eksikliği yaratmaktadır. Madencilik sektrnde kayda de ğer bir byme olmamas ına karşın, ilgili mhendislik blmlerinde okuyan ğrenci sayısının artması, yeterli sayıda staj yeri olmaması durumunu ortaya ıkarmaktadır. Kurumlar genel talebi karşılamak iin stajyer ğrenci kontenjanlarını şişirmek zorunda kalmaktadır. Bu durum madencilik eğitimine katkısı tartışılır hale gelmiş olan staj kalitesi daha da d şmesine yol amaktad ır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 46 Stajyer ğrenci kabul eden kurumların o ğu kendilerini stajyer ğrencilerin kalacak yeri ve iaşelerini temin etmekle sorumlu grmekte, ğrencilerin stajın gerektirdiği pratik eğitimi yeterince alıp almadıkları ile gerektiğince ilgilenememektedirler. Oysa ilerde ilgili mhendisler olarak kurumlar ında grev alabilecek bu ki şilerin iyi eğitilmesi niversitelerin sorumluluğu olduğu kadar, kurumların da yararına olacaktır. Bu nedenle staj al ışmasının niversite-sanayi diyalo ğu kurularak yeniden gzden geirilmesi ve bu amaca ynelik olarak 1.6.1967 gn ve 12610 sayılı ğrencilerin Yapacağı Staj 'alışmalarını Dzenleme Ynetmeli ğinin gnmz şartlarına uydurulması gerekmektedir. Blmlere genel bteden ayr ılan kaynaklar yetersizdir. Yeni niversite ve blmlerin a ılması her bir blme d şen payın daha da azalmasına neden olmaktadır. Gelişmiş blmlerin sanayi ile i şbirliği yaparak belirli lde mali kaynak retmeleri mmkn olabilmekteyse de, niversite sanayi i şbirliği yetersizdir. Sanayiciler, niversiteleri sorunlar ını anlamamakla ve arzu edilen kalitede proje retmemekle sularken, di ğer taraftan niversiteler zellikle K İTler iin yap ılan projelerin yeterince değerlendirilmeden raflara kaldırılmasından şikayetidir. Geli şmiş lkelerde oldu ğu gibi lkemizde de bir yksek lisans tezi veya doktora tezinin, sanayinin herhangi bir problemini zmlemeye ynelik olmas ı, hem yapılan al ışmanın kalitesini ve uygulanabilirliğini arttıracak, hem de yapılan tez al ışmasına gerekli mali kaynak teminini sağlayacaktır. TB İTAK ın son yıllarda sanayi destekli ve uygulamaya ynelik projelere ncelik vermesi bu ynde at ılmış nemli bir ad ımdır. Sanayi-niversite i şbirliğinin sadece teknolojik projeler bazında d şnlmemesi gerekmektedir. Karşılıklı bilgi alışverişinin sağlanması, endstride belirli sre al ışmış elemanların bilgi dzeylerinin geli ştirilmesi, niversitenin laboratuvar ve di ğer olanaklarından endstrinin faydaland ırılmasının sağlanması potansiyel işbirliği alanlarını kapsamaktadır. Gelişmekte olan niversitelerin ğretim yesi eksikli ğini gidermek iin yurt d ışına doktora eğitimi yapmak zere eleman gnderilmektedir. Yurtd ışına gnderilen bir doktora ğrencisinin yıllık maliyeti 1999 fiyatları ile 2.4-2.5 milyar TL arasında değişmektedir. Her ne kadar, gelişmiş lkelerdeki e ğitim kalitesi biliniyor ise de, lkemizdeki geli şmiş niversitelerin de onlar ın dzeyinde yksek lisans ve doktora e ğitimi verebildikleri bir gerektir. Yurt d ışına akmakta olan bu kaynakların kendi niversitelerimize evrilmesi, hem bu niversitelerin laboratuvar ve di ğer olanaklarını gelişmiş lke niversitelerinin dzeyine getirmesini sağlayacak, hem de daha kaliteli ve lkemiz madencili ğinin problemlerini zmeye ynelik bilimsel ve teknolojik al ışmaların yapılmasını sağlayacaktır. Gelişen teknolojiye paralel olarak lisans eğitimi dzeyinde madencilikle ilgili alanlarda verilmesi gerekli bilginin kapsamı da srekli geni şlemektedir. Belirli zaman kalıpları ierisine sınırlandırılmış mesleki dersler iinde yeni geli şmelerin ğrenciye aktarılması sorunSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 47 olmaktadır. Bu nedenle de, lisans seviyesinde, gelişmiş lkelerdekine paralel olarak, baz ı yeni mhendislik alanlar ının oluşturulması gerekmektedir. rne ğin maden mhendisli ği iinde yer alan maden işletmeciliği ve cevher hazırlama yakın gelecekte ayrı mhendislik blmleri olmaya adaydır. Madencilik sektr di ğer sektrlerle k ıyaslandığında iş gvenli ği a ısından daha risklidir. Alınacak her mhendislik karar ında bilginin olduğu kadar deneyiminde nemi vard ır. Ayrıca herbir maden cinsinin olduğu gibi herbir maden işletmesinin de kendine zg al ışma yntem ve koşulları vardır. Bu nedenle, madencilik alanında al ışacak mhendislerin grev ve sorumluluk verilmeden nce stajyer mhendis veya ba şka bir nvan alt ında, al ışmaları kurum tarafından, grevlendirilecekleri i şle ilgili pratik ağırlıklı bir eğitime tabi tutulmaları zorunluluktur. Bu srenin minimum ne kadar olmas ı gerektiği ve nasıl bir yntemin uygulanacağı yasalarla belirlenmelidir. 'ok farklı ğretim yesi kadrosuna ve laboratuvar olanaklar ına sahip niversitelerin drt yıllık ğretim programını tamamlayan herkese mhendis diplomas ı verilmektedir. Bunların hepsinin madencilik gibi riskli bir alanda al ışabilecek minimum bilgi dzeyine sahip olup olmadığı tartışılabilir. Bu nedenle de mhendis diplomas ı almış olanların belirli bir standarda getirilmesi iin mezuniyet sonras ı meslek odaları ve bağımsız kurumlarca dzenlenecek bir takım sertifika sınavlarına tabi tutulmaları ve bu sertifikaların belirli pozisyonlarda grevlendirilebilmek iin yasal zorunluluk olmas ı uygun olacaktır. Ayrıca, kurum ii st kademeye atamalarda deneyimin yanı s ıra, bilgi ve beceriyi yansıtacak bazı sertifikaların gerekli olması da madencilik alanında al ışanların srekli olarak kendi bilgilerini yenilemelerini sağlayacaktır. Değişik kuruluşlarda verilen mhendislik e ğitimlerinin birbirlerine eşdeğer grlmeleri ve aynı adı taşıyan iki mhendislik derecesinin denk say ılabilmesi iin mhendislerin grmeleri gereken en az eğitimin belirlenmesi olarak tanımlanan akreditasyonun uygulanması gereklidir. 5.2. NER İLER 1- Meslek Standartlar ı Kurumunun bir an nce olu şturulması sağlanmalıdır. 2- Hazırlanacak meslek standartlarına uygun eğitim programlarında belgeye dayalı usta eğitimine başlanılmalıdır. 3- Teknikerliğin nezaret kademesinde grev yapabilmek iin gerekli bir nvan oldu ğunu belirten yasal dzenleme yap ılmalıdır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 48 4- Nezareti (tekniker) olarak yeti ştirilecek elemanların belge almış ve belirli bir sre deneyim kazanmış ustalar arasından seilmesi sa ğlanmalıdır. 5- Usta-Tekniker-Mhendis gei şli eğitim, gelişmiş lkelerdeki şekli ile lkemizde de uygulanmalıdır. 6- Mhendislik e ğitim programları gzden geirilmeli ve gncelle ştirilmelidir. Programlarda asgari birlik ve standart sağlanmalıdır. Programların oluşturulmasında sektrn gereksinimleri ve beklentileri gznne al ınmalıdır. 7- niversitelerin laboratuvar ve e ğitim ara ve gerelerinin gnmz teknolojisine uygun olarak tamamlanması sağlanmalıdır. 8- Mhendislere mezuniyetten sonra, i ş ncesi verilecek pratik e ğitimin sre ve program ı ile ilgili yasal dzenleme getirilmelidir. 9- Sanayi-niversite i şbirliğini e şitli alanlarda daha da geliştirme olanakları araştırılmalıdır. 10- Yeni niversitelere ğretim yesi yeti ştirmede yurtdışı yerine gelişmiş niversitelere ynelinmeli ve bu amala kullan ılacak mali kaynaklar bu niversitelere aktar ılmalıdır. 11- Cevher hazırlamanın mineral mhendisli ği adı altında yeni bir mhendislik dal ı haline getirilmesi araştırılmalıdır. 12- İşe almada bilgi ve becerinin n plana ıkacağı yntemler geli ştirilmelidir. 13- 1.6.1967 gn ve 12610 sayılı ğrencilerin Yapacağı Staj 'alışmalarını Dzenleme Ynetmeli ği endstri ve niversitelerin gr şlerini alarak gnmz şartlarına uygun hale getirilmelidir. 14- Lisans st tez al ışmalarının sanayi tarafından desteklenmesini sağlayacak politikalar retilmelidir. 15- Mezunlara yeni iş olanakları yaratacak yasal dzenlemelere gidilmelidir. 'izelge-1. Bnyesinde Maden Blm Olan Meslek Yksek Okullar ı ve Bağlı Oldukları niversitelerSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 49 Bağlı Olduğu niversite Maden Yksek Okulu 1998-99 Yılı Kontenjan Anadolu nv. Bozyk MYO 40 Balıkesir nv. Bal ıkesir MYO 30 Cumhuriyet nv. Sivas MYO 30 'ukurova nv. Adana MYO 27 Dokuz Eyll nv. Torbal ı MYO 30 Dumlupınar nv. Ktahya MYO 80 Fırat nv. Keban MYO 30 İnn nv. Malatya MYO 50 Kocatepe nv. Afyon MYO 60 Kocatepe nv. İşehisar MYO 40 Niğde nv. 'amard ı MYO 80 Seluk nv. Seydi şehir MYO 80 Trakya nv Edirne MYO 40 Zong.Karaelmas nv. Zonguldak MYO 40 Toplam 657Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 50 'izelge 2-A Yer Bilimleri Dalında (Maden-Petrol ve Doğalgaz) Eğitim veren niversitelerin ğrenci Kontenjanları ve Mezun Sayıları MADEN MH. BLM PETROL ve DO ĞALGAZ MH. BLM N İVERSİTENİN ADI FAKLTE ADI BLMN ADI BULUNDU ĞU ŞEHİR KONT N.. KONT İ.. 1998 YILI VE NCES İ MEZUNU 1999 YILI MEZUNU KONT N.. KONT İ.. 1998 YILI VE NCES İ MEZUNU 1999 YILI MEZUNU Niğde nv. Aksaray Mh- Mim.Fak Jeoloji Mh. AKSARAY - - - - - - - - Ankara nv. Fen Fak. Jeo.-Jeof. Mh. ANKARA - - - - - - - - Cumhuriyet nv. Mhendislik Fak. Maden-Jeo. Mh. S İVAS 40 40 188 30 - - - - 'ukurova nv. Mhendislik-Mim Fak. Maden-Jeo. Mh. ADANA 50 50 123 61 ---- Dicle nv. Mhendislik-Mim Fak. Maden Mh. D İYARBAKIR 25 - 41 21 ----Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 51 Dokuz Eyll nv. Mhendislik Fak. Mad.-Jeo.-Jeof. İZMİR 50 40 908 93 Dumlupınar nv. Mhendislik Fak. Maden Mh. KTAHYA 52 54 172 9---- Erciyes nv. Yozgat Mh.Mim. Fak. Jeoloji Mh. YOZGAT - - - - - - - - Fırat nv. Mhendislik Fak. Jeloji Mh. ELAZI Ğ --- ----- Karadeniz Teknik nv. Gm şhane Mh. Fak. Jeoloji Mh. GM ŞHANE 9 104 0 - --- - Hacettepe nv. Mhendislik Fak. Maden-Jeo. Mh. ANKARA 40 - 589 58 - - - - İnn nv. Mhendislik Fak. Maden Mh. MALATYA 30 - 64 10---- İsatnbul Teknik nv. Maden Fak. Mad.-Jeo.-Jeof. İSTANBUL 52 - 2165 73 31 - 668 31 İstanbul nv. Mhendislik Fak. Mad.-Jeo.-Jeof. İSTANBUL 30 - 1125 1 Karadeniz Teknik nv. Mhendislik-Mim Fak. Mad.-Jeo.-Jeof. TRABZON 31 -7 0 19---- Kocaeli nv. Mhendislik Fak. Jeo.-Jeof. Mh. KOCAEL İ --- -----Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 52 Mersin nv. Mhendislik Fak. Jeoloji Mh. İ'EL - - - - Niğde nv. Mhendislik- Mim.Fak. Jeoloji Mh. N İĞDE - - - - - - - Orta Doğu Teknik nv. Mhendislik Fak. Maden-Jeo. Mh. ANKARA 42 - 8 145 34 5-5 6 1 35 Osmangazi nv. Mhendislik-Mim Fak. Maden-Jeo. Mh. ESK İŞEHİR 60 60 944 48 - - - - Pamukkale nv. Mhendislik Fak. Jeoloji Mh. DEN İZLİ -- ----- Seluk nv. Mhendislik-Mim Fak. Maden-Jeo. Mh. KONYA 57 - 70 38 Sleyman Demirel nv. Mhendislik-Mim Fak. Mad.-Jeo.-Jeof. ISPARTA 30 - 175 22 - - - - Zonguldak Karaelmas nv. Mhendislik Fak. Maden Mh. ZONGULDAK 50 - 1170 51 ---- TOPLAM 1 639 244 7450 657 76 - 1229 66 TOPLAM 2 883 8107 76 1295Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 53 'izelge 2-B Yer Bilimleri Dalında (Jeoloji ve Jeofizik) Eğitim veren niversitelerin ğrenci Kontenjanları ve Mezun Sayıları JEOLOJİ MHEND İSLİĞİ BLM JEOF İZİK MHEND İSLİĞİ BLM N İVERSİTENİN ADI FAKLTE ADI BLMN ADI BULUNDUĞU ŞEHİR KONT. N. KONT. İ.. 1998 VE NCES İ MEZUNU 1999 YILI MEZUNU KONT. N.. KONT. İ.. 1998 VE NCES İ MEZUNU 1999 YILI MEZUNU Niğde nv. Aksaray Mh- Mim.Fak Jeoloji Mh. AKSARAY 22 - - 14---- Ankara nv. Fen Fak. Jeo.-Jeof. Mh. ANKARA 58 62 1494 88 30 30 165 30 Cumhuriyet nv. Mhendislik Fak. Maden-Jeo. Mh. SİVAS 70 70 359 40 'ukurova nv. Mhendislik-Mim Fak. Maden-Jeo. Mh. ADANA 50 50 650 70 - - - -Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 54 Dicle nv. Mhendislik-Mim Fak. Maden Mh. D İYARBAKIR - - - - - - - - Dokuz Eyll nv. Mhendislik Fak. Mad.-Jeo.- Jeof. İZMİR7 12 42 53 32 32 - 242 29 Dumlupınar nv. Mhendislik Fak. Maden Mh. KTAHYA - - - - - - - - Erciyes nv. Yozgat Mh.Mim. Fak. Jeoloji Mh. YOZGAT 22 - 14----- Fırat nv. Mhendislik Fak. Jeloji Mh. ELAZI Ğ 40 - 581 2 0---- Karadeniz Teknik nv. Gm şhane Mh. Fak. Jeoloji Mh. GM ŞHANE 9 104 0----- Hacettepe nv. Mhendislik Fak. Maden-Jeo. Mh. ANKARA 100 - 8169 7---- İnn nv. Mhendislik Fak. Maden Mh. MALATYA - - - - - - - - İsatnbul Teknik nv. Maden Fak. Mad.-Jeo.- Jeof. İSTANBUL 41 - 548 50 31 -6 4 1 31Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 55 İstanbul nv. Mhendislik Fak. Mad.-Jeo.- Jeof. İSTANBUL 60 - 1623 109 50 - 1367 137 Karadeniz Teknik nv. Mhendislik-Mim Fak. Mad.-Jeo.- Jeof. TRABZON 41 - 11104 43 1 - 425 36 Kocaeli nv. Mhendislik Fak. Jeo.-Jeof. Mh. KOCAELİ 58 49 63 44 45 611 38 28 Mersin nv. Mhendislik Fak. Jeoloji Mh. İ'EL 30 - 5 14---- Niğde nv. Mhendislik- Mim.Fak. Jeoloji Mh. N İĞDE 30 30 43 28 - - - - Orta Doğu Teknik nv. Mhendislik Fak. Maden-Jeo. Mh. ANKARA 40 -- 947 45 - - - - Osmangazi nv. Mhendislik-Mim Fak. Maden-Jeo. Mh. ESKİŞEHİR3 0------- Pamukkale nv. Mhendislik Fak. Jeoloji Mh. DEN İZLİ 30 - 6 15---- Seluk nv. Mhendislik-Mim Fak. Maden-Jeo. Mh. KONYA 56 43 662 77 - - - -Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdf 56 Sleyman Demirel nv. Mhendislik-Mim Fak. Mad.-Jeo.- Jeof. ISPARTA 40 30 566 74 30 30 92 39 Zonguldak Karaelmas nv. Mhendislik Fak. Maden Mh. ZONGULDAK - - - - - - - - TOPLAM 11 539 386 9576 861 249 121 3070 330 TOPLAM 2 1925 10437 370 3400Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 57 6. MADENCİLİKTE VERGİLENDİRME VE TEŞVİK Madencilikte atılım yapmış tm lkeler, ba şlangıtan itibaren bu sektre zel te şvikler uygulamışlardır. Bu uygulanabilir nitelikte olan teşvikler, daha ok vergi indirimi, vergi muafiyeti, alt yapı hizmetleri ve zel fonlardan yararlanma şeklinde olmuştur. Sektre tan ınan bu ayrıcalıklı destekler sonucunda, yatırımcı motive edilmiş ve sektrde manipulatif bir etki yaratılmıştır. lkemizde madencilik genel te şvik sistemi iinde kabul grmedi ği gibi, sektre zg zel teşvik sistemleri bugne kadar geli ştirilememiştir. Her yıl değişen yatırım teşvik kararnameleri de yatırımcının ilgisini sektre ekmeye yetmemi ştir. Uzun işletme hazırlık dnemi nedeniyle yat ırımların geri dn ş sresinin, di ğer sektrlere oranla, olduka uzun olması ve geri dnme ile ilgili belirsizliklerin fazla olmas ı da sektre olan ilgiyi azaltm ıştır. Zaman zaman, Madencilik Sektrnn Glendirilmesi Konusunda Uygulanacak Orta ve Uzun Vadeli Politikaların Belirlenmesi konulu toplant ılar yapılmış ise de yeterli uygulanabilir politikalar retilememi ş ve pratiğe indirgenememiştir. Yine, zaman zaman 2634 Say ılı Turizmi Teşvik Kanunu benzeri bir Madencili ği Teşvik Kanunu haz ırlanması talebi de gndeme gelmi ş olmasına rağmen bu konuda da kayda değer bir mesafe alınamamıştır. Yapılan girişimlerin bu gne kadar sektrn lehine geli şme sağlayamaması, bu aşamadan sonra ncelikli olarak desteklenmesi gerekti ğini ortaya koymaktadır 6.1. MEVCUT DURUM Dnyada madencilik sektr, sanayi sektrne oranla daha yksek te şvikler grmesine karşılık, lkemizde bunun tersi bir politika izlenmektedir. Bir ok sanayile şmiş lkede madencilik iin zel d şk vergi nisbet, vergi muafiyeti, rezerv tketim pay ı indirimi, değer kaybı indirimi ve koşullu bor sistemi gibi uygulamalarla madencilik te şvik edilmektedir. Maden Kanununda Madencilik yat ırımları kalkınmada birinci derecede ncelikli yrelerde yapılacak yatırımlara sağlanan haklardan yararlandırılabilir denmesine ra ğmen, bu hak mutlak bir hale getirilememiştir. lkemizde sektr nerede ise hi destek grmeyen bir durumda olup, bu da yatırımcı zerinde cayd ırıcı rol oynamaktadır. Madencilik sektrnn imkanlar ı ile beslenen Madencilik Fonunun bte kapsam ına alınması da yatırımcıları olumsuz ynde etkilemi ştir. Vergi yknn di ğer sektrlere gre daha ağır oluşu, mevzuattan kaynaklanan sorunlar ve gelişmiş lkelerdeki te şvik sistemlerinin lkemizde uygulanamamas ı, sektrn istenilen hedeflere ula şmasını engellemektedir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 58 6.2. SEKTRE UYGULANAB İLECEK TEŞVİKLER 6.2.1. GENEL TEŞVİK SİSTEMİ İ'İNE MADENCİLİĞİN DAHİL EDİLMESİ Hazine ve Dış Ticaret Mste şarlığı tarafından yıllık hazırlanan yatırımları teşvik mevzuatının dzenlenme ve uygulanma srelerine Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ığının aktif katılımının sağlanması, sz konusu mevzuat ve uygulamadan kaynaklanan sorunlar ın zmne nemli katk ılar sağlayacak nitelikte grlmektedir. Bakanl ığın ruhsat verme aşamasından başlayarak faaliyetin sona erdiği aşamaya kadar, madencilik kuruluşları ile yakın ilişkisi ve sektr yak ından izleme sorumluluğu, bu a ıdan nemli avantajlar olarak d şnlmektedir. Ayr ıca, Turizmi Teşvik Kanununun Turizm Bakanlığına vermiş olduğu yetkinin uygulamadaki nisbi başarısı, sz konusu neriye nemli bir dayanak olu şturmaktadır. Maden yatırımlarının, teşvik belgesi aranmaksızın, istisnasız olarak %200 yatırım indiriminden, Katma Değer Vergisi (KDV) muafiyetinden ve yrrlkteki tm te şvik mevzuatından yararlandırılması mmkndr. Genel teşvik sistemi iine sektrn dahil edilmesi, te şvik mevzuatının oluşturulması aşamasında, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının uygun gr şnn al ınmasıyla mmkn olabilir. Mevzuatın oluşmasına katkının yanısıra, teşviklerden yararlanacak projelerin seiminde de sz konusu Bakanl ığın etkili olabilmesinin sağlanması iin, Madencilik Yatırım Belgesi dzenlenmesi esas ının getirilmesinin yararlı olacağı d şnlmektedir. Turizm Bakanlığınca dzenlenen Turizm Yat ırım Belgesinin bir benzeri olarak d şnlen sz konusu belgenin verilmesinin, i şletme ruhsatı mracat ı aşamasında Bakanlığa verilen işletme projesinin değerlendirilmesine dayandırılması, işletme projelerinin de daha sağlıklı hazırlanmasına katkı sağlayacak nitelikte grlmektedir. Madencilik Yat ırım Belgesinde, ilgili projenin teşvik tedbirlerinden yararlanma konusundaki nceli ğinin yanısıra, projenin maden kanununda yer alan teşvik unsurlarının hangilerinden, ne lde yararlanaca ğının da belirtilmesi, sektrn te şvikine ynelik al ışmaların bir btnlk iinde gerekle şmesini sağlayacaktır. Belirtilen husus ile ilgili olarak, aşağıdaki şekilde bir madde veya fıkranın yasaya ilave edilmesi nerilmektedir: Madencilik sektrndeki te şvik tedbirleri ile madencilik yatırım ve işletmelerinin bu teşviklerden yararlanma usul ve esasları Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının koordinatrl ğnde ilgili Bakanl ıklar ve Hazine Mste şarlığınca m ştereken tespit edilir. Madencilik projelerinin teşvik tedbirleri ve bu kanunda yer alan teşvik unsurlarından yararlanabilmesi, Bakanlıka verilecek Madencilik Yat ırım Belgesine sahip olma şartına bağlıdır. Madencilik Yatırım Belgelerinin ve işletme projelerinin ve değerlendirilmesinin dzenlenmesinin usul ve esaslar ı ynetmelikte belirtilir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 59 6.2.2. ARAMALARA DESTEK VERİLMESİ Maden arama al ışmalarına uygulanan teşvikler ve devletin doğrudan katkısı dnyada baz ı lkelerde a şağıdaki gibi uygulanmaktadır: İrlanda, Almanya, Kanada, Norve, İsve, Portekiz ve Avustralyada vergi indirimi % 100, olup ayrıca her eyaletin teşvik tedbirleri bulunmaktadır, eyaletsiz lkelerde ise arama yatırımlarının belli bir oranı (%30-50 arası) devletin doğrudan katkısı olarak sektre gelmektedir. ABDde %70 vergi indirimi uygulan ırken kalan %30 sermayeleştirilmekte ve beş y ılda bir değer kaybı indirimi uygulanmaktadır. Sanayileşmiş lkelerde maden aramacılığının ekonomik yardım dışında değişik yntemlerle de desteklendi ği bilinmektedir. ABDde orman arazilerinin maden aramalar ına a ılması ve stratejik madenlerde belirli sreler iin stok kararlar ı tanınmıştır. Japonyada devlet, bilimsel kurulu şlar ve belediyelerle işbirliği yaparak temel maden arama programları hazırlamakta ve kendi gzetiminde yrtlmesini sağlamaktadır. Avustralyada devlet, maden arama şirketlerine hedef blgelerin seiminde yardımcı olmak zere ara ştırmalar yaparak haritalanmış jeolojik bilgileri ve diğer alt yapı hizmetleri ile verileri sağlayarak destekleyici bir grev stlenmektedir. Benzer şekilde Kanada, Avrupa Birliği (AB) lkelerinden Fransa, Almanya, İngiltere, İtalya, İspanya, Portekiz ve Yunanistanda maden arama ile ilgili baz ı kolaylıklar, birleşmeler ve zel hukuki dzenlemeler mevcuttur. Hatta sadece aramaya ynelik resmi ve zel kurum ve kurulu şlar mevcuttur. Kısacası maden aramacılığı, ekonomik a ıdan destek grrken devlet taraf ından da mutlak teknik destek grmesi gereken ilk ve nemli bir evre olarak de ğerlendirilmektedir. lkemizde MTA ile tip mukaveleli al ışmalar kapsamında arama yapılabilmektedir. Teşvik belgesi alınabilmesi halinde, işletme dneminde gmrk ve fon muafiyeti, KDV iadesi de sağlanabilmektedir. Aramalarda devlet tarafından bir teknik yardım (alt yapı yapılması, jeoloji haritası v.b.) genelde yapılmamaktadır. Diğer taraftan lkemizde maden yataklar ının genelde kk lekli olmas ı nedeniyle, madenciliğimiz de buna bağlı olarak genelde kk lekli olarak seyretmektedir. Bir maden yatağından diğerine arama amal ı bir aktarım ve politika da bulunmamaktadır. Bunun sonucunda sektrde yeterli sermaye birikimi olmamakta, dolay ısıyla yeni maden yataklarının aranması iin sermaye ayr ılamamaktadır. Gnmzde lke ekonomisinin iinde bulundu ğu olduka elveri şsiz koşullar nedeniyle, her şirketin yoğun maden arama al ışmalarına girişmesi mmkn de ğildir. Ayrıca, maden arama al ışmalarına ilişkin parasal risk, ticari değerde bir maden yatağının bulunmasındaki d şk olasılığa oranla olduka yksektir. Bu nedenle maden arama al ışmalarını teşvik amacıyla, dnyan ın birok lkesinde oldu ğu gibi arama dnemindeki harcamalar vergiden d şrlerek risk faktr devlet taraf ından garanti edilebilir. Bu konuda başarılı olan lkelerin uyguland ığı vergi indirimi teşvik ve devletin doğrudan katkısı rnek al ınabilir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 60 Arama yetersizliği aramalara verilecek destek ile giderilebilecektir. Aramaların teşvik edilmesi ilk uygulanması gereken politika olarak ngrlmektedir. Maden aramac ılığının, madenciliğin geliştirilebilmesi a ısından taşıdığı vazgeilmez ncelik ve yksek risk dikkate alınarak, zel sektrn maden aramac ılığına daha aktif katılımının sağlanabilmesi gerekmektedir. Arama desteği uygulaması ile ilgili kaynak, Madencilik Fonu gelirlerinin belirli bir blmnn bu ama iin tahsis edilmesiyle sa ğlanabilecektir. Bu teşviklerin arama yatırımlarına %50 oranında destek, KDV ile vergi-resim-harlardan muafiyet şeklinde olması mmkndr. Arama yat ırımlarının reel değerin %200 zerinden amortismana tabi tutulmas ı hususunda bazı politikalar geliştirilebilir. 6.2.3. TKENME İNDİRİMİ Vergilendirme ncesi uygulanan te şviklerden biri olup, gn getike ra ğbet gren bir destek unsurudur. Madenin işletilmesi sonucunda bir yenilenemez doğal kaynağın tkenmesi sz konusu olduğundan madene yatırılan sermaye sonludur, yani diğer sanayi sektrlerinde olduğu gibi srekli bir biimde kendisini o ğaltamamakta, yenileyememektedir. Dnyan ın pek ok lkesinde, madencilik faaliyetlerinden elde edilen gelirlerin vergi matrahının hesaplanması ncesinde Rezerv Tketim Pay ı olarak madencilik literatrne giren Tkenme İndirimi (Depletion Allowance) uygulanmaktad ır. Bylece maden işletmecisine, sermayesinin başlangıtaki de ğerini koruyarak gelirlerinin bir kısmını tkenecek olan kayna ğın yerine koymak veya ilave rezervler bulmak amacıyla araştırma sermayesi oluşturmak şansı tanınmaktadır. Bu yaklaşım da gnmzde yo ğun biimde tartışılmakta olan Srdrlebilir Kalk ınma kavram ının temelini oluşturmaktadır. Rezerv tketim pay ı yeni a ılacak madenlerin yatırım kararlarını olumlu olarak etkiler. Rezerv tketim pay ı ile, yatırım riskini karşılayabilecek kadar yksek olmayan d şk tenrl madenlerin de retime al ınması ve yurt ekonomisine kazandırılması sağlanır. Tkenme indirimi, yeni rezervlerin aranmas ı ve geliştirilmesi iin gerekli olan daha sonraki yatırıma ynelik maden i şletmecisine maliyetsiz bir i finans kayna ğı yaratır. Bylece sermaye, maden kaynaklarındaki daha riskli alanlara daha kolay ekilerek lke ekonomisi iin gerekli hammaddenin retimi te şvik edilir. Madencilik sektrnde nispeten d şk olan sermaye karlılığı, byle bir uygulama ile di ğer sanayi sektrleri dzeyine ykseltilerek vergi adaleti nin sa ğlanması yolunda bir adım atılmış olur.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 61 Rezerv tketim pay ı uygulaması modern bir teşvik aracı olarak gelişmiş lkeler madenciliğinde etkili bir şekilde kullanılmaktadır. Bu uygulamayla madencinin o yıl iinde maden işletmeciliğinden elde ettiği vergiye esas gelirden rezerv tketim pay ı olarak bir miktar d şldkten sonra kalan k ısım vergilendirilmektedir. Madenler de retim srecinde di ğer sermaye varlıkları gibi aynı tarzda tketilmektedir. Belli bir oranda rezerv tketim pay ı indirimi sayesinde madenci de tketilen rezervini amorti etme imkanına sahip olabilmekte ve meydana gelen kaynakla (sermaye ile) yeni rezerv arama al ışmalarını srdrebilmektedir. Rezerv tketim pay ı uygulaması, e şitli adlar altında ABD, Kanada, Avustralya, Gney Afrika ve Avrupa lkelerinin bir k ısmında uygulanmaktadır. Bu indirim, iki yntemle hesaplanabilmektedir: a)- Maliyet İndirimi b)- Yzde İndirimi. Maliyet indirimi, bir maden yatağına sahip olmanın maliyetini ve bu yatağın bulunmasında yapılan arama harcamalarını esas alır. Yzde indirimi ise, maden cinsine gre kanunla belirlenen bir yzdenin vergi matrahını bulmak zere brt gelirden d şlmesi prensibine dayan ır. Bu oran (yzde indirimi), ABDde %5-27.5 aras ında değişirken, Kanadada %33, Avustralyada %20, Meksikada % 14, İspanyada %25-40, Malide %27.5-50, Nijeryada % 10-33, Bolivyada %27-50 olarak uygulanmaktadır. Oranlar arasındaki fark, madenin cinsine gre de ğişmektedir. lkemizde henz yeterince bilinmeyen bu te şvik yntemine gei ş aşamalarına başlanabilmesi iin ilgili mevzuatta gerekli dzenleme yap ılabilir. Yasal bir zemine dayanarak uygulamaya geilmesi halinde pratikte kar şılaşılan sorunların giderilmesi kazanılacak tecrbe ile mmkndr. 6.2.4. FİNANSMAN YETERSİZLİĞİNİN GİDERİLMESİ Teşvik unsurları arasında yatırımcıya en uygun şartlarda ucuz kredi imkanlarının sağlanması en nemli yeri i şgal etmektedir. Madencilik sektrnde kredi ihtiyac ının karşılanmasında en nemli kaynak olarak madencilik fonu ilk etapta akla gelmekle beraber, fon kaynaklar ı hem gelebilecek kredi talebini karşılamaktan uzaktır hem de mevcut haliyle bte kapsam ında olması nedeniyle bu ihtiyalar ın karşılanması imkansız grnmektedir. Sa ğlıklı bir gelişmenin sağlanabilmesi iin yat ırımcılara uygun şartlarda, ucuz kredi imkanlarının temini sektr a ısından byk nem ta şımaktadır. Madencilik fonunun amacına ulaşamamasında başlıca en nemli faktr fon uygulamalar ının ok fazla yayg ınlaşması, değişik amalarla ok say ıda fon oluşturulması, kamuoyunda bunların mali disiplini bozduğuna ynelik ele ştirilerin yaygınlaşması ve sonuta, 1993 yılı Bte Kanunu ile madencilik fonu dahil olmak zere bir ok fonun bte kapsam ına alınmasıdır. Fonun, mevcut uygulamada olduğu gibi, bankacılık benzeri hizmet yerine, yatırımcıya faiz sbvansiyonu sa ğlayacak bir yapıya sahip olmasının daha yararlı olacağı d şnlmektedir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 62 nerilen sistemde, yat ırımcının kullanabileceği sbvansiyonlu kredi miktar ı, toplam yatırım tutarı dikkate alınmak suretiyle, Bakanlıka, i şletme projesinin incelenmesi aşamasında belirlenecektir. Bakanlığın fon aracılığıyla sağlayacağı sbvansiyon miktar ı ve kullanılmasını ngrd ğ kredi miktar ı, Madencilik Yat ırım Belgesinde belirtilecektir. Yat ırımcı, sahip olduğu belge ile, ihtiyacı olan krediyi mevcut bankacılık sistemi iinde piyasadan temin edecektir. nerilen sistemin ba şlıca iki nemli avantaj ı olacağı d şnlmektedir. Birincisi; piyasa faiz oranı ile Bakanlıka tespit edilecek faiz oran ı arasındaki farkı karşılayabilecek dzeyde s ınırlı bir kaynakla, sektre nemli miktarda finansman sa ğlanabilecektir. Sitemin ikinci nemli avantajı ise, kredi kullanma sistemine ift denetim mekanizmas ı getirmesi olacaktır. Bu sistemde yatırımcı, bir yandan ona sbvansiyon deste ği sağlayan Bakanlığın, diğer taraftan krediyi aan bankan ın denetimi altında olacaktır. 3213 Sayılı Yasanın Fonun kuruluş ve işleyişine ilişkin 34.maddesinin aşağıdaki şekilde dzenlenmesi nerilmektedir. Madencilikte arama, retim, cevher zenginle ştirme konularında sektrn finansman sorunlar ına katkıda bulunmak zere Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ığı nezdinde Madencilik Fonu adı ile bir fon kurulmuştur. Fon kaynakları bu kanunda belirtilen amalar d ışında kullanılamaz. Fonun kaynakları : 1-) Bteden ayr ılacak denekler. 2-) İrad kaydedilen teminatlar. 3-) Msadere edilen cevher ve malzemelerin sat ışından elde edilen gelirler. 4-) İhale gelirleri. 5-) İthal edilen cevherlerden yapılan kesintiler. 6-) Madencilik rnlerini kullanan sanayi dallar ından alınacak fonlar. 7-) Diğer gelirler. Madencilik Fonu yıllık gelirlerinin asgari yzde yirmibe şi ilgili yıl iinde, maden arama projelerinin desteklenmesinde kullanılır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 63 Fonun işleyişi Muhasebe-i Umumiye Kanunu, Devlet İhale Kanunu ve Harcırah Kanunu hkmlerine tabi de ğildir. Fonun denetimi 20/10/1983 tarih ve 72 sayılı Başbakanlık Yksek Denetleme Kurulu Hakkında Kanun Hkmnde Kararname esaslar ına tabidir. Fon, Bakanlar Kurulu kararıyla ve kaynağı Hazine tarafından karşılanmak kaydıyla kritik madenlerin stoklanmasında, yurt ii destekleme maden al ımlarında, zararına yapılacak maden ihra bağlantılarının sbvansiyonu ile grevlendirilebilir. Fonla ilgili hususlar ynetmelikte belirtilir. Fonda gemi ş dnemlerde al ınan kaynaklar faizleri ile birlikte fona iade edilmeli, fon gelirleri vergiden muaf tutulmalıdır. Finansman desteği erevesinde Kk ve Orta Byklkteki İşletmelere (KOBİ) tamamen kredi ile mevcut ve yeni kurulacak madencilik şirketlerine jeolojik sondajlı aramalar, zenginleştirme ve araştırma faaliyetleri iin orta ve uzun vadeli kredi yard ımlarından sektrnde yararlanmas ı zerinde durulabilir. Yat ırım safhasından başlamak zere madencilik firmalarını veya bu sektre girmeyi planlayan giri şimcilere d şk faizli orta-uzun vadeli kredi imkanlarından yararlandırılması finansman desteği ile başlayabilecektir. Diğer taraftan Eximbank ın performans dviz kredisinin, madencilik sektr iin performans limiti getirilmeden hesaplanarak verilmesinin zerinde d şnlebilir. Bu limitin madencilik sektr iin kald ırılması, madenlerin ıkarılması aşamasındaki en yoğun girdilerden akaryakıt ve elektrik ihracat aşamasında ambalaj malzemelerinin giderlerinin sbvanse edilmesi a ısından da finansman desteği olarak d şnlmesi gerekmektedir. Yerli byk yat ırımcıların madencilik konularındaki eksiklikleri ve geirilen devletle ştirme tecrbesinden kaynaklanan yat ırım sorunlarını aşmak amacıyla yabancı sermayenin e şitli teşviklerle sektre ekilmesi nem arz etmektedir. 6.2.5. MADENCİLİK SEKTRNDEK İ VERGİ YKNN AZALTILMASI lkemizde vergi sistemi ile ilgili dzenlemelerin, madencilik sektrnn aleyhine i şlediği grlmektedir. Geli şmekte olan lkelerde, madencilikten al ınan vergi mmkn oldu ğunca d şk tutulmaya ve bu suretle madencilik sektrnn yaratt ığı katma değerden en yksek derecede yararlanılmaya al ışılmaktadır. Madencinin toplam vergi yk Şilide % 10, Meksikada % 30 larda seyretmektedir. Oysa lkemizde brt kar ın yarısından fazlası doğrudan gelir veya kurumlar vergisi, stopaj, KDV, v.s olarak devlete denmektedir. denen KDV madencilikte genellikle geri kazanılmaz. Dolaylı vergiler ile madencinin vergi yk (aşağıdaki tabloda grld ğ gibi) di ğer sanayi dalları ile rekabet edemez duruma gelmiştir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 64 Madencinin vergi yk devlet hakk ı ve madencilik fonu kesintileri de gz nnde tutularak daha makul seviyelere indirilmesi mmkndr. Tablo 1de madencili ğin diğer sanayi dalları ile mukayesesi verilmiştir. Tablo-1- Madencilik Sektr ve Di ğer Sektrlerdeki Vergi Durumu Madencilik SanayindeVergi % Brt Gelir Diğer Sanayi Dallarında Vergi % Brt Gelir Devlet Hakkı 5-- Fon Hakkı 5-- Buluculuk Hakkı2-- Belediye Hakkı2-- Ara toplam 14 -- Stopaj Vergisi 20 Stopaj Vergisi 20 Kurumlar Vergisi 25 Kurumlar vergisi 25 KDV 15 KDV 15 TOPLAM 74 60 Dnyan ın birok lkesinde g ko şullarda al ışan madencileri teşvik amacıyla zel vergi tarifeleri uygulanmaktadır. 'eşitli lkelerdeki vergi sistemleri incelendi ğinde grlmektedir ki, madenciliğe uygulanan vergi tabanı vergi oranından kktr, dolay ısıyla vergilendirilebilir gelir muhasebelendirilen gelirden nemli oranda d şktr. Kanadada 1990 yılına kadar, arama şirketlerine, kullanmadıkları vergi indirimlerini bağlantılı oldukları yatırımcılara aktarma olanağı sağlayan bir sistem uygulanmıştır. Japonyada ise, madencilik şirketleri % 12lik kurumlar vergisinin d ışında tutulmaktadır. Avustralyada bir i şletmenin zararı, aynı şirkete ait bir diğer işletmeden karşılanabilmekte ve eğer bir şirketin geliri yoksa, arama harcamalarına ilişkin vergi indirimi gelecek yıllara aktarılabilmektedir. Gnmzde en ok yan ıt aradığımız sorulardan birisi Avrupa Birliği (AB) srecinde madencilik sektrnn nas ıl desteklenebileceğidir. Birlik, Avrupan ın btnle şmesini gerekle ştirmek amacıyla, arasında demir-elik ve enerjinin de yer ald ığı bazı ortak politikalar ın uygulanması kararını almıştır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 65 Bu kararlar arasında madencilik olmamakla birlikte, birlik Avrupa sanayisinin gerek duyduğu cevherlere olan yksek orandaki d ış bağımlılığı azaltmak amacıyla belirli bir madencilik politikası uygulamaktadır. Avrupa Birliği Komisyonunun 1988de Bakanlar Konseyine sunduğu birlik madencilik sanayisine ilişkin muhtırasında, zellikle Akdeniz lkelerinde yoğunlaşan madencilik sektrnn, arz gvenli ğinin sağlanması a ısından Avrupa sanayinin uluslararası rekabetini srdrebilmesi iin hayati ekonomik nemi oldu ğunu vurgulamıştır. Uluslararası rekabet dzeyinde Avrupa metal sanayisinin gszl ğ, yeterli maden kaynaklarına sahip olmaması ile a ıklanmaktadır. Avrupa madencilik sektrnn bu de ğişen profili karşısında birlik sınırları ierisinde maden aramac ılığına ynelik te şvikler sistemi oluşturulması gereği Konseye nerilmi ştir. Bu gelişmeler izlenerek madencilik politikalarına temel teşkil edebilecek daha avantajlı vergi sistemlerinin sektre uygulanmas ı denemelerine zamanla geilebilir. 6.2.6. ALT YAPI SORUNLARININ 'ZM lkemizde madencilik faaliyetleri byk lde alt yap ının yetersiz olduğu veya hi olmad ığı blgelerde yap ılmaktadır. Alt yapı eksikliğinin giderilmesi, hem o ğunlukla byk yat ırım gerektirmekte hem de madencilik yatırımının fizibilitesini olumsuz ynde etkileyebilmektedir. Madenciliğin altyapı hizmetleri iin ky stats uygulamas ına benzer bir sitemin yararlı olacağı d şnlmektedir. Cevher nakliyatı iin tm dnyada en ak ılcı yntem demiryolu-denizyolu kombinasyonudur. Devlet Demir Yolları (DDY) ayrıca istasyonlarının byk bir k ısmına cevher ykleme tesisleri inşa etmediğinden cevherin vagonlara yklenmesi kamyon ve ykleyici kullan ılarak ok pahal ı yapılmaktadır. Gerek nakliye bedellerinin yksekli ği gerekse ykleme i şlemlerinin yksek maliyet getirmesi, denize yak ın entegre tesislerimizde yerli madencinin ucuz ithal cevher ile rekabet gcn k ırmaktadır. DDY ve diğer kamu kurumları tarafından retilen temel mal ve hizmetlerde d şk tarife uygulanmas ı ve madencilik kuruluşlarına bu mal ve hizmetlerden ncelikli olarak yararlanma olana ğının getirilmesi, sektrn zellikle d ış pazarlardaki rekabet gcn artt ıracak bir husustur. Madencilik yatırımlarının byk o ğunluğunun alt yapının yetersiz olduğu, nisbi olarak az gelişmiş yrelerde bulundu ğu dikkate alındığında, alt yapı ihtiyacının ncelikle karşılanmasının, sektrn te şviki a ısından, ne kadar etkili bir ara olaca ğı ortaya ıkmaktadır. Alt yapı eksikliği konusunda en fazla nem ta şıyan ana unsurları ise; ulaşım, enerji, limana ilişkin hususlar oluşturmaktadır. Diğer alt yapı hizmetleri ise bunların alt blmlerini olu şturmaktadır. Alt yapı eksikliklerinin giderilmesinin yanısıra, zellikle ihracata ynelik rnlerde veya ithal rnlerle rekabetin szSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 66 konusu olduğu durumlarda, enerji ve taşıma hizmetlerine yksek tarife uygulanmas ı, madencilik a ısından nemli bir sorun olu şturmaktadır. zellikle demiryoluyla ta şımada, yerli madenciliğin rekabet gcn olumsuz etkilemeyecek bir tarife sisteminin uygulanmas ına byk ihtiya bulunmaktad ır. 6.3. DİĞER TEŞVİKLER Bu başlık altındaki teşvikler, doğrudan teşvikler olarak değerlendirilebilecek unsurlardan olup, yatırımcıya maddi imkanlar sağlamayı ngrmekte, kamu ve zel kurulu şlar ile ilişkilerinde yatırımcıya e şitli kolaylıklar getirmektedir. 6.3.1. KAMULAŞTIRMA İLE İLGİLİ HKMN YEN İDEN DZENLENMES İ 3213 Sayılı Meri Maden Kanunun geli şen teknoloji ve diğer meri mevzuattan kaynaklanan sorunlara yeterince uyum sağlanamamasından kaynaklanan sorunları mevcuttur. Bunların başında uzun sredir dzelmesi beklenen kamula ştırma gelmektedir. Kanunun 46. maddesinin kamulaştırmaya ilişkin hkmnn Anayasa Mahkemesi taraf ından 1993 yılında iptal edilmesinden sonra, bu alanda bir yasal boşluk doğmuş bulunmaktadır. 24.01.2000 tarihinde yeniden dzenlenerek kanunla şması iin gelen gr şler doğrultusunda yeniden başbakanlığa sunulmuştur. Bu maddenin istenilen doğrultuda yeniden dzenlenmesi halinde maden yat ırımcısının nemli bir sorunu halledilmiş olacak ve ruhsat sahibi teşvik edilmiş olacaktır. Arazi tahsisindeki bu kolaylık pek ok sorunun zmn de akabinde getirebilecektir. Turizmi Te şvik Kanunun 8. Maddesi, kamu kuruluşları ve hazineye ait arazilerin tahsisiyle, zel ki şi ve kuruluşlara ait arazilerin kamulaştırılması konusunda turizm yatırımcısına nemli kolayl ıklar tanımıştır. Benzer uygulamalarla maden yatırımcısına destek verilmsi bu sorunun giderilmesi ile mmkndr. 6.3.2. BROKRAT İK SORUNLARIN GİDERİLMESİ Brokratik sorunlar ın geneli, diğer meri mevzuatın gn getike o ğalması ile bu mevzuatın yanlış yorumlanma ve değerlendirilmesinden kaynaklanmaktadır. Bu da brokratik engellerin artarak o ğalmasını gndeme getirmektedir. Ruhsat sahibinin yatırıma başlayabilmesi iin o ğu zaman, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı dışında, pek ok kamu kurum ve kurulu şlarından izin alması gerekmektedir. Bazen de zel kurulu şlardan izin alınması gerekebilmektedir. Bu konuda en fazla şikayet edilen hususları, orman alanlarındaki maden sahaları iin Orman Bakanlığından, tarım alanlarındaki maden sahaları iin Ky Hizmetleri Genel Mdrl ğndenSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 67 ve 'evresel Etki Değerlendirme ('ED), su kirliliği, atık ynetimi ve emisyon de ğerlerine ilişkin 'evre Bakanlığından, sit alanları iin Kltr Bakanl ığından izin alınması zorunluluğu oluşturmaktadır. İzin almadaki gecikmeler ve brokratik engeller, o ğunlukla zaman ve kaynak israfına yol amaktad ır. Sz konusu engellerin ortadan kald ırılması veya hafifletilmesi, sektrn te şvik edilmesi ynnden byk nem ta şımaktadır. 6.3.3. MADENCİLİKTE YENİ YAPISAL DZENLEME Madenciliğin sorumlu bakanlığı Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı olmakla beraber, bu Bakanlık enerji konularındaki yoğun faaliyetleri nedeniyle madencilik sektrnn sorunlar ına gereken desteği verememektedir. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığın ın madencilikle ilgili işleri tam anlamıyla stlenecek şekilde organizasyonunun mmkn olmamas ı halinde, bu işlerden sorumlu yeni bir Bakanlığın veya Mste şarlığın ihdası en uygun zmdr. Bu yapılanma ile maden işlerine yeterli sayı ve kalitede eleman ve kadro ayrılarak işlerin daha sağlıklı ve hızlı takip edilmesi sağlanacaktır. 6. 4. SONU' VE NER İLER Madencilik faaliyetleri, isdihdam yaratarak, dviz kazand ırarak, ilişkili sektrleri te şvik ederek, kırsal kesime alt yapı hizmetlerinin bir kısmını gtrerek; blgesel ve yerel kalkınmayı sağlayarak lkenin ekonomik ve sosyal geli şmesinde nemli bir rol oynamaktad ır. Riskli olması, yoğun sermaye gerektirmesi, genelde bakir-kırsal alanlarda faaliyet gstermesi ve yatırımların uzun bir zaman srecinde verimli olmas ı nedeniyle bu sektrde faaliyet gsteren yat ırımcılara ynelik zel politikalar geli ştirilmiştir. Yani madencilik sektr tm dnyada devlet taraf ından teknik ve ekonomik anlamda desteklenmektedir. Ancak, lkemizde byle bir uygulaman ın varlığından bahsetmek ne yazık ki henz mmkn değildir. Kalkınmasını ve sanayileşmesini tamamlamak iddiasında olan lkemiz ge kal ınmış olsa dahi, madenciliğe gereken ilgi ve nemi gstermek zorundad ır. ABne tam yelik srecinin ba şlamış olduğu d şnld ğnde, kalk ınmanın hızlı ve uyumlu yapılabilmesi iin bu politikaların geliştirilmesi bir aciliyet arzetmektedir. 20 Şubat 1993 tarihinde ve sonraki tarihlerde yrrl ğe giren teşvik kararnamelerinde madenciliğin, zel nem ta şıyan sektrler aras ında sayılmış olması, pozitif ynde bir gelişmenin işareti sayılabilir. Ancak, gerek uygulamadaki sorunlar gerekse arama dnemi iin bu teşviklerde zel bir sistemin geli ştirilememiş olması nemli sorunlar do ğurmaktadır. Sektrn de ğişik teşvik, teknik ve yntemleri ile motive edilerek maniplatif bir etkinin yaratılabilmesi iin, konu ile ilgili uzmanlar ın da katılımı ile ayrı sektre zg Madencili ğiSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 68 Teşvik Kanunu veya 3213 sayılı Meri Maden Kanununun bnyesinde yap ılacak dzenlemelerle yasal bir zemine ncelikle oturtulmas ı gerekmektedir. Akabinde konu ile diğer dzenlemeler de ilgili di ğer mevzuatta yapılarak uygulamaya konması sektre bir ivme kazandıracaktır. lkemizde ya şanan e şitli olumsuzlukların temel nedenlerinden birisinin de blgeler arasındaki gelişmişlik farkı olduğu herkes tarafından paylaşılan bir yargıdır. Madencilik sektrnn de ğişik vergilendirme ve teşviklerle desteklenerek glendirilmesi, bu sorunun zmne nemli bir katk ı sağlayacaktır. Diğer taraftan geri kalmış blgelerimizde madencilik yat ırımları, arama dneminden başlayarak o blgeye bir dinamizm getirecek, aramalar ın olumlu sonulanmas ı durumunda da a ılacak madenin retime gemesiyle, yeni ekim alanlar ının ekirde ği doğal olarak oluşacaktır. Yrede retilecek ham ya da yar ı maml cevher, ilgili sanayilerin kurulmas ına da katkı sağlayacaktır. Sonuta, blgede ve/veya yrede a ılacak istihdam alanları, i gn nn byk lde kesecek ve her trl zendirmeye kar şın bu yrelere gitmesi sağlanamayan zel sektr, bylesi bir dinamizm ve geli şme iinde arzulanan yerini alabilecektir. Bu da halkın sosyal katmanları arasındaki dengesiz gelir dağılımının ve işsizliğin nlenmesine, yreye huzurun gelmesine nemli bir katk ı sağlayacaktır. Tm bu zetlenen nedenler, pek ok sorunu olan lkemizde sektrn desteklenmesi gerektiğini nemle ortaya koymaktad ır. Sektrn glendirilmesinde de en nemli etken, raporda vurgulanan ve bazı kalkınmış ve kalkınmakta olan lkelerde ba şarıyla uygulanan teşvik politikalarına benzer uygulanabilir politikaların geliştirilmesidir. Birbiriyle uyumlu genel teşvik uygulamalarına sektrn de dahil edilmesi ve zel te şvik tedbirleri ile desteklenmesi Avrupa Birliğine tam ye srecine girmi ş lkemiz iin elzem grnmektedir. Sektrn desteklenerek glendirilmesi ve lay ık olduğu yere gelebilmesi iin a şağıdaki hususlar nerilmektedir: • Trk zel sektr ile yabanc ı sermaye ortaklıklarına gerekli nem verilmelidir. Devletin madencilik sektrne altyap ı sunmak, hizmet vermek ve ynlendirici olmak d ışında, madencilik sektrnden tamamen ekilmesi iin gerekli haz ırlıklara bir an nce başlanmalıdır. • Madenciliğe uygulanacak teşvik politikalarının anlamlı olabilmesi iin, yap ısal teşviklerin uzun vadeli, konjonktrel te şviklerin ise sratli i şletilebilen kısa vadeli teşviklerden oluşması, ayrıca teşviklerin reel bazda uygulanıp enflasyon etkilerinden kurtarılması ynnde tedbirler al ınmalıdır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 69 • Madencinin proje bazında yapacağı aramalar, yatırım teşvikleri kapsamına alınmalıdır. Arayıcının projeye uygun olarak yapacağı arama giderlerinin nemli bir blmn devletin karşılaması sağlanmalıdır. • Arama dnemine ait her trl harcama ve masraflar KDVden muaf tutulmal ı veya yıl sonunda vergiden d şlmesi olana ğı tanınmalıdır. • Arama ruhsatı ile birlikte, zel mlkiyet konusu olmayan ve kamuya ait mahallerde, prospeksiyon tr aramalar iin gerekli izinler arama ruhsat ı ile verilmiş sayılmalıdır. Zira, ağa kesimi, yol yap ımı ve dinamit kullanımı gibi konularda ayrıca izin alınması zaten yasa gereğidir. Hkmetlerin bu konuda ilgili kurumlara gereken talimatlar ı vermesi sağlanmalıdır. • Yol yapımı, enerji temini ve haberleşme gibi yatırımlara, ilgili kuruluşların destek ve katılımı sağlanmalıdır. • İşletme projesi bazında kullanılacak kredilerde, maden rezervinin teminat olarak değerlendirilmesi sağlanmalıdır. İşletme ruhsatının, teminatın en nemli belgesi olmas ı kabul edilmelidir. • Teknik risklerin en yksek oldu ğu arama dnemindeki vergi ykn hafifletmek zere, gelirlerin vergilendirilmesi ncesinde De ğer Kaybı İndirimi uygulanmal ıdır. • Yatırım ve işletme girdilerindeki her trl vergi ve fon uygulamalar ı vb. kaldırılmalıdır. • Pazar koşullarının olumsuz olduğu dnemlerde, i şletme faaliyetlerinin devamlılığını sağlamak zere, d şk faizli kriz kredileri uygulanmal ıdır. • Rezerv tketim pay ı (tkenme indirimi) gibi te şvikler uygulamaya sokulmalı ve kurumlar vergisi matrahı tespitinde bu hususlar dikkate alınmalıdır. Bunlar yasal bir zemine oturtularak bir an nce uygulamaya geilmesi iin ilgili mevzuat yeniden dzenlenmelidir. • Stok değerleri her yıl reel bedelleri zerinden muhasebele ştirilmesi ve sonraki aşamada enflasyon muhasebesi uygulamasına geilmesi sa ğlanmalıdır. • DDY istasyonları ve limanlarda ykleme ve bo şaltma tesisleri ilgili kuruluşlarca yapılmalı, mevcut olanların kapasiteleri arttırılmalıdır. • DDY, cevher taşıma tarifelerini, yurt dışı rekabet gcn olumsuz etkilemeyecek şekilde sektrn istekleri do ğrultusunda dzenlemeleridir. • Sektr, en uygun limanlardan yararland ırılmalı, yenilerinin yapılması teşvik edilmelidir. Liman cretleri TL baz ında ve uluslararası rayilere uygun olarak tespit edilmelidir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 70 • Maden rnlerinin ithalat ında dampingli ithalata kesinlikle izin verilmemelidir. Anti- damping yasası bu tr ithalata zm olamamaktad ır. Maden varlıklarının sahibi olan devletin maden rnlerindeki dampingli ithalata devlet do ğrudan mdahale edebilmelidir. • 3213 sayılı yasa ile ihdas edilen ancak arzulanan seviyeye getirilemeyen Madencilik Fonunun, fonlar kanunu kapsamından ıkartılarak sektrde faaliyet gsteren yat ırım alanları talepleri doğrultusunda kredi alacak şekle getirilmelidir. Madencilik Fonunun kullanımında maden sahasının teminat olarak kabul edilmesi ve ayrıca Banka Teminat Mektubu istenmemesi sağlanmalıdır. • Sektrn mevcut mevzuat ve uygulamalardan kaynaklanan sorunlar ının zm ynnde gerekli yasal ve idari tedbirler alınmalıdır. Ayrıca, maden mevzuatı iinde, sektrn alt yapı, arama vb. ihtiyalar ının karşılanmasına ynelik yeni dzenlemeler gerekle ştirilmelidir. • Mevcut genel teşvik sisteminden sektrn daha etkili şekilde yararlanmasının sağlanması iin, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ığının genel teşvik mevzuatının oluşma ve uygulama srelerine aktif kat ılımı sağlanmalıdır. Bunun sağlanabilmesi iin, 32 13 Sayılı Maden Kanununda gerekli dzenleme yap ılmalıdır. • Madencilerin, gerek maden mevzuatı erevesinde olu şturulacak teşvik unsurlarından ve gerekse genel teşvik sisteminden yararlandırılmaları konusunda, koordinasyon ve etkinliğin sağlanması amacıyla, Maden Yat ırım Belgesi sistemi olu şturulmalıdır. • AB ile mevzuat uyumu al ışmalarının biran nce tamamlanarak rekabet ortam ının sağlanması a ısından sektrn nnn a ılması sağlanmalıdır. • Anayasa Mahkemesince 1994 yılında iptal edilen 3213 sayılı maden yasasının 46. maddesinin yerini alacak şekilde hazırlanan tasarının Bakanlar Kurulu kararı ile ncelikli kanunlar sırasına alınması sağlanarak uygulamada karşılaşılan sorunların giderilmesi yoluna gidilmelidir. • TKİ, TTK, Eti Holding, MTA gibi madencilik kuruluşlarının ayrı ayrı Devlet Bakanlıklarına bağlanması yerine hepsinin aynı bakanlıkta toplanarak madencilik politikalarının daha etkili, hızlı ve birlik halinde yrtlmesi iin gerekli giri şimler yapılmalıdır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 71 • TBMMde yeralt ı servetlerinin geliştirilmesi iin zel bir ara ştırma komisyonu kurulması sağlanarak, sektr ile ilgili kurum ve kurulu şların koordinasyonu sağlanmalı ve birlikte politika retilmesi sa ğlanmalıdır. • Madencilik dışında diğer Teşvikli Yatırımlara Hazineye ait arazi ve arsaların mlkiyeti bedelsiz olarak devredilebilmektedir. Madencilik yatırımları iin, bu imkan gz ard ı edilmiş ve madencilik faaliyetlerinin Orman, Mera ve Hazine arazilerinde srdrlmesine ok byk engeller ve bedeller konmu ştur. Bu sorunun ilgili mevzuatta yapılacak yeniden bir dzenleme ile a şılması sağlanmalıdır. • Madencilik yatırımları iin, arazi kullan ımı sanayi iin arsa kullan ımından daha pahalı hale gelmiştir. Madencilik faaliyetleri iin yer seme şansı olmayışından dolayı talep ettiği arazilerin tahsis edilebilmesi iin gerekli dzenlemeler yap ılmalıdır. • Halen AR-GE, Teknopark, 'evre Yatırımları ile KOBİlere Hazine Mste şarlığınca yapılan kredi tahsisinin madencilik yatırımlarını da bu kapsama dahil edecek şekilde gereken dzenlemeler yap ılmalıdır. • Maden sahası y ıllık har ve teminatlar ı ile madencilik fon kesintileri, madencilik yatırımlarını engelleyecek mertebeye gelmiştir. Har, teminat ve fonlar ın azaltılması ve bir sre ertelenmesi gerekle ştirilmelidir. • Maden Sahalarında halen mevcut yeraltı patlayıcı madde depolarının dahi, 'ED Raporu ve Mevzii İmar Planı yaptırılarak, inşa edilmesi istenmektedir. Byle bir patlay ıcı madde deposunun maliyeti on milyarlarla ifade edilmektedir. Maden işletmelerinde yeraltı patlayıcı madde depolarının kullanımına devam edilmesine izin verilmesi ve madencilerin patlayıcı madde kullanım mevzuatının her yıl mkerrer brokratik engelleyici i şlemlerin amaca uygun hale getirilmesi ve gzden geirilerek sektre ynelik tedbirler al ınmalıdır. • Madencilik yatırımları iin KOB İlere oldu ğu şekilde kredi verilmesini, maden sahasının teminat olarak kabul edilmesini ve ayrıca banka teminat mektubu talep edilmemesi ynnde ilgili mevzuatta bir dzenlemenin yap ılması sağlanmalıdır. • Maden Kanunundan kaynaklanan hakların oranlarının d şrlmesi ve /veya di ğer vergilerden sadece %20-25 kurumlar vergisinden sonraki stopajın makul bir sre iin tecili ve terkinin yolları hususunda yeniden ilgili mevzuatta dzenleme yap ılmalıdır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 72 7. MADENCİLİKTE KURUMSAL YAPI VE ZELLE ŞTİRME Trkiye madencili ğinin dnyadaki ekonomik durgunlu ğun yanı s ıra, yasal ve idari sorunlarının bir trl zme kavu şturulamaması nedenleriyle gerileme srecine girdi ği gr ş, son y ıllarda giderek yaygınlık kazanmaktadır. Bu erevede Trkiye madencili ğinin kurumsal a ıdan yeniden yapılandırılmasının gerekliliği her ortamda vurgulanmaktadır. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı hazırlıkları kapsamında, lke madencili ğinin kurumsal yapısına ilişkin mevcut sorunların irdelenmesi ve zm yollar ının ortaya konulması amacına ynelik bu inceleme ba şlıca iki blmden olu şmaktadır. Birinci blm tmyle mevcut yap ının irdelenmesine yneliktir. Bu blmde ncelikle, madencilik politikalarının oluşturulması ve uygulamaya konulması ile başta 3213 sayılı Maden Kanunu olmak zere madencili ğe ilişkin temel yasaların uygulanması konularından sorumlu idari yapı ele alınmaktadır. Madenciliğin bilimsel altyapısının geliştirilmesine ilişkin yapı birinci blmn ikinci konusunu olu şturmaktadır. Birinci blmde nc olarak, sektrn finansman ihtiyac ının karşılanması ile ilgili kurumsal yapı ele alınmakta, son olarak da Trkiye madencili ği, retici kurulu şlar ynnden incelenmektedir. Bu alt blmde zel kesimdeki yapının irdelenmesinin ardından, kamu kesimindeki retici kurulu şlar ayrı ayrı ele alınarak değerlendirilmektedir. İkinci blmde ncelikle, birinci blmdeki de ğerlendirmelerin ışığında, etkin bir idari, bilimsel ve finansmana ilişkin kurumsal yapılanmanın temel ilkelerinin ortaya konulması amalanmaktad ır. retime ili şkin etkin bir yapılanmanın oluşturulmasına ilişkin ikinci alt blm, dnya madencili ğindeki gelişmelerin tartışılması ile başlamaktadır. Bu alt blmde, sz konusu tart ışmalar ışığında, gerek zel kesimin ve gerekse kamu kesiminin yeniden yapılandırılmasına ilişkin neriler ortaya konulmaya al ışılmaktadır. Kamu kesiminin yeniden yapılandırılması konusu doğal olarak zelle ştirme sorunu ile i ie bir nitelik ta şımaktadır. Bu blmde, kamu kesimindeki retici kurulu şlar ayrı ayrı ele alınarak değerlendirmekte, zelle ştirilebilme imkanının olup olmadığı, zelle ştirme imkanının en azından kısa dnemde grlmemesi durumunda al ınması gereken tedbirler, zelle ştirmenin mmkn grlmesi durumunda ise, uygun zelle ştirme ynteminin nerilmesi bu alt blmn amac ını oluşturmaktadır. 7.1. MEVCUT DURUM 7.1.1. Madencilik Sektrnde st Ynetim Geleneksel olarak Trkiyede madencilik sektrnn ynetiminin Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının sorumluluğunda olduğu d şnlmektedir. Gerekten uzun y ıllar, madencilikle ilgili hemen tm kurulu şlar bu bakanlığın alt birimleri olarak grev yapm ışlar ve sektrel faaliyetler belirli bir koordinasyon iinde yrtlmeye al ışılmıştır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 73 Buna karşılık, sz konusu dnemlerde, bakanl ığın sorumluluk alanındaki bir diğer konu olan enerji konusu zerinde yo ğunlaştığı, madenciliğin bakanlık tarafından gz ard ı edildiği eleştirileri de gndemden hi d şmemiştir. Buna karşılık, zaman iinde geli şmeler sz konusu st ynetimin yeterlili ği sorununun azalması değil giderek daha da bymesi ynnde olmu ştur. zellikle 1980li y ıllarda başlayan kamu kuruluşlarının Devlet Bakanlıkları arasında dağıtılması uygulamaları, sektrel faaliyetlerin koordinasyonu sorununun giderek ağırlaşmasına yol am ıştır. Bilindiği gibi, son dnemde, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ığı halen madencilikle ilişkisini srdrmekle birlikte, sektrdeki en nemli kurulu şlardan birisi olan MTA Genel Mdrl ğ TD' İ Genel Mdrl ğ ile birlikte bir devlet bakanl ığına, sektrn en sorunlu kurulu şu durumundaki TTK Genel Mdrl ğ ile sektrdeki en nemli retici kurulu şlardan birisi olan Eti Holding A.Ş. bir başka devlet bakanlığına bağlanmıştır. Bu arada, yıllardır zelle ştirme kapsamında olan KBİnin de bir ba şka devlet bakanlığına bağlı olduğu dikkate alındığında sektrel sorunlar ın koordinasyon iinde ele al ınmasının gl ğ a ıka orta ıkmaktadır. Diğer taraftan, hukuki alandaki blnm şl ğn bir sonucu olarak ta ş ocaklarının ynetiminden İi şleri Bakanlığının sorumluğu olduğu hususu da gz ard ı edilmemelidir. Son yıllarda, gemi şte taş ocağı olarak d şnlen bir ok rnn sanayi hammaddesi niteli ği kazanması ve dış ticarete konu olmaya başlamasıyla İi şleri Bakanlığı, sektrel st ynetim iinde giderek daha fazla dikkate eker bir nitelik kazanm ıştır. Bunların yanı s ıra, 'evre Bakanlığı bir ok konuda nihai karar merciine dn şmek suretiyle, sektrel st ynetimin nemli unsurlar ından birisi haline gelmiştir. Grld ğ gibi, madencilik sektrnde st ynetim sorumlulu ğuna sahip tek bir kurumdan sz etmek mmkn de ğildir. st ynetimin oklu ğu veya st ynetim bo şluğu olarak da tanımlanabilecek bu durum sektrel politikalar ın oluşturulması ve uygulanmasında koordinasyonun tmyle yok olmas ına neden olmaktadır. Bu durum, madencilik sektrnn iinde bulundu ğu sorunlara yıllardır zm retilemeyi şinin nedenlerini byk lde a ıklamaktadır. 7.1.2. Hukuksal Ynetim ve Denetime İlişkin Kurumsal Yapı Bu kapsamda hi şphesiz, Trk Maden Hukukunun en nemli belgesi niteli ğindeki 3213 Sayılı Maden Kanunu ve bu Kanunun uygulanmasına dair ynetmeli ğin uygulayıcısı olan, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığına ba ğlı Maden İşleri Genel Mdrl ğ birinci s ırada yer almaktadır. Maden Hukukumuzun diğer nemli bir belgesi olan Ta şocakları Nizamnamesi nin uygulay ıcısı durumundaki İl zel İdareleri de bu kapsamda ele alınması gereken bir diğer nemli kurumsal yap ıyı oluşturmaktadır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 74 Petrol Kanununun uygulanmas ından sorumlu Petrol İşleri Genel Mdrl ğ ve Tuz Kanununun uygulanmas ından sorumlu Tekel Genel Mdrl ğ de bu kapsamda ele alınabilecek konular olmakla birlikte Petrol İşleri Genel Mdrl ğ ile ilgili olarak gndemde nemli bir sorunun bulunmamas ı ve Tuz Kanunun iptal edilerek tuzun Maden Kanunu kapsamına alınmasının nerilmesi, bunun gerekle şmesi halinde ise Tekel Genel Mdrl ğnn sz konusu zelli ğinin ortadan kalkacak olması nedenleriyle bu iki kuruluşun ayrıca ele alınmalarına ihtiya grlmemi ştir. 7.1.2.1. Maden İşleri Genel Mdrl ğ Maden İşleri Genel Mdrl ğ, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ığı, Maden Dairesi Başkanlığın ın 3154 sayılı Kanunun 8. Maddesinde yapılan değişikliğe istinaden 9 Eyll 1993 tarih ve 21693 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 505 sayılı Kanun Hkmnde Kararname ile kurulmuştur. Maden İşleri Genel Mdrl ğnn grev ve sorumluluklar ı 3213 Sayılı Maden Kanunu ve kuruluşuna ilişkin yukarıda belirtilen Kanun Hkmnde Kararnamede tan ımlanmıştır. Buna gre; Genel Mdrlk, maden haklar ına ilişkin ruhsatları verir ve bu ruhsat sahalarındaki madencilik faaliyetlerini izler; maden aranmasını ve retimini te şvik etmek amacıyla, mali olanaklar getirici arama ve retimle ilgili faaliyetleri destekleyici nlemleri al ır; madencilik faaliyetlerinin lke ihtiyalar ı, yararı, gvenli ği ve gelişen teknoloji doğrultusunda yrtlmesini sa ğlayacak nlemleri al ır ve teşvik iin gerekli nerilerde bulunur; faaliyetlerin iş gvenli ği ve işi sa ğlığı ilkelerine uygun yrtlmesini izler; madencilik faaliyetlerinin evre ve kaynak koruma ilkesine uygun olarak yrtlmesini, ilgili kurulu şlar ile işbirliği iinde izler ve gerekli nlemleri al ır; maden kaynaklarının lke yarar ına en uygun şekilde değerlendirilmesi iin gerekli arama, retim, stoklama ve pazarlama politikalar ının esaslarını saptar; lke ve dnya madencilik faaliyetlerini izler, gerekli bilgileri derler, de ğerlendirir ve yayınlar; maden sicilini tutar ve madenlerin genel envanterini yapar. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığın ın ana hizmet birimi olarak grev yapan, Maden İşleri Genel Mdrl ğ maden, jeoloji, harita mhendisi ve teknikerlerinden olu şan 105 teknik ve 70 idari olmak zere 175 personel ile Ankaradan tm lkeye hizmet vermeye al ışmaktadır. Genel Mdrlk, personel yetersizli ğinin yanı s ıra, teknik ve mali imkanlarının zayıflığı, teşkilatlanmasının yetersizliği vb nedenlerle yasalarda tanımlanmış olan grev ve sorumluluklarını, tam olarak yerine getirememektedir. Hem sayısal olarak kısıtlı ve hem de sık sık değişen kadrolar nedeniyle kurumda yeterli tecrbe ve bilgi birikimi sa ğlanamamıştır. 7.1.2.2. İl zel İdareleriSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 75 Yukarıda da belirtildiği gibi, İl zel İdareleri Taşocak ılığı Nizamnamesinin uygulay ıcıları olarak Trk Maden Hukukunun uygulanmas ı ve denetimine ilişkin kurumsal yapı iinde nemli bir yer i şgal etmektedirler. Yasal a ıdan durum byle olmakla birlikte, İl zel İdareleri a ısından grev alan ında yer alan yer altı kaynakları yalnızca gelir getirici unsurlar olarak nem ta şımakta, bunun dışında sz konusu kaynaklar ın teknik ve bilimsel esaslara uygun olarak ve en etkin şekilde değerlendirilmesi ne yazık ki bu kurumların gndeminde yer almamaktadır. Konuyla ilgili teknik kadrolarının hemen hi bulunmamas ının yanı sıra, uygulamaya ilişkin yasal dzenlemelerin yetersizli ği, mevcut mevzuatın teknik ierikten yoksun olmas ı nedenleriyle, İl zel İdareleri a ısından taşocaklarının ynetimi konusu, bu ocaklar ın işletme haklarının ihale yoluyla sınırlı sreler iin şahıs ve şirketlere kiralanmasından ibaret bir erevede de ğerlendirilmektedir. Bu yapı iinde do ğal olarak, işletme hakları kiralanan sahalarda etkin bir denetimin yapılabildiğinden sz etmek de mmkn olamamaktad ır. Sonu olarak, İl zel İdarelerinin mevcut yapıları, sz konusu ta şocaklarında teknik ve bilimsel esaslara uygun, kaynakların israfına yol amayacak i şletmecilik yapılmasının nndeki en nemli engel durumundad ır. Bu konuda kireta şı gzel bir rnek oluşturmaktadır. 'nk %90 kalsiyum karbonat ihtiva eden kireta şı (kalker) kire retiminin temel hammaddesi olduğu halde Taşocakları Nizamnamesine gre İl zel İdareleri tarafından taşocağı olarak kiralanabilmekte ve bu kaliteli malzeme mıcır olarak retilip israf edilebilmektedir. Ayrıca uzun sreli ve yksek maliyetli yat ırımları bu kiralama yntemiyle yapmanın riski (sre s ınırlaması nedeniyle) yatırımcıları etkilemekte olduğundan kire sektrnde modern i şletmelerin kuruluşu ge ba şlamış ve henz lke ko şullarının gerektirdiği sayı ve boyuta da ulaşamamıştır. Bu erevede, sz konusu ocaklar ın işletme haklarının birka y ıllık kısa sreler iin kiralanmas ı uygulaması, kaynakların daha etkin değerlendirilebilmesi iin gerekli yat ırımların yapılmasını engelleyen unsurların başında yer almaktadır. 7.1.3. Bilimsel ve Teknik Altyapıya İlişkin Kurumsal Yapı Madencilik ile ilgili bilimsel ve teknik altyapının geliştirilmesi konusunda hi şphesiz en nemli kurulu ş MTA Genel Mdrl ğdr. MTAn ın yanı sıra, TB İTAK ve niversitelerin yerbilimleri ve madencilik ile ilgili blmlerinin de bu kapsamda de ğerlendirilmesi gerekmektedir. 7.1.3.1. MTA Genel Mdrl ğSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 76 Gelişmiş lkelerin hemen hemen tmnde madencili ğin altyapısı niteliğindeki yerbilimleri alanında ihtisas sahibi kamu kuruluşları bulunmakta ve devlet bu kuruluşlar aracılığıyla, lkenin yer alt ı kaynakları potansiyelinin belirlenmesi ve değerlendirilmesi konusunda gerekli altyapıyı oluşturmaya al ışmaktadır. Ancak sz konusu kurulu şların grev alanlar ı lkeden lkeye nemli farkl ılıklar gstermektedir. Baz ı lkelerde bu kurulu şlar temel jeoloji ettleri ile sınırlı bir grev alan ına sahip oldukları halde, bazı lkelerde grev alanlar ı temel jeoloji ettlerinden maden ruhsat haklar ının ynetimine ve hatta i şletmeciliğe kadar uzanabilmektedir. MTA Genel Mdrl ğ 1935 yılında dnyadaki benzerleri rnek al ınarak olduka modern bir yapı iinde kurulmu ştur. 2804 sayılı kuruluş yasasında Genel Mdrl ğn grevi, jeoloji haritalarını yapmak, her trl maden ve ta şocağı yataklarını aramak, işletilen maden yataklarındaki jeoloji ve rezerv problemlerine zm bulmak, yataklarla ilgili fizibilite ettlerini yapmak ve madencilik sektrnn gereksinim duydu ğu teknik elemanları yetiştirmek olarak tanımlanmıştır. Buradan da grlece ği gibi, MTAn ın grev alan ı temel jeoloji ettlerinden ba şlamakta, sektrn ihtiya duydu ğu teknik elemanların yetiştirilmesine kadar olduka geni ş bir alanı kaplamaktadır. Bu geniş alan iersinde, maden aramac ılığı zel bir neme sahip bulunmaktad ır. Son yıllarda nemli lde gerileme gstermi ş olmakla birlikte, maden arama grevi erevesinde kurulu ş, gemi ş dnemlerde nemli ba şarılar elde etmiştir. Kurulduğundan bu yana, bugn lke ekonomisinde nemli yeri olan Raman ve Garzan petrol sahaları ile ok say ıda kmr ve maden yata ğı MTA tarafından bulunmuş veya nceden bilinen yataklar geliştirilmiştir. Belirlenen alanların biro ğunda bugn retim yap ılmakta, bir kısım sahalar ise retime haz ırlanmaktadır. Toplam maden ihracatımızdan elde edilen gelirin yaklaşık yarısı Batı Anadoluda MTAn ın geliştirdiği bor tuzu yataklarından karşılanmaktadır. Gnmzde MTAn ın maden arama al ışmaları , jeolojik zellikleri nedeniyle cevherle şme iermesi umutlu olan blgelerde ve bilinen maden yataklar ını bnyesinde bar ındıran metalojenik havzalarda prospeksiyon (n arama) biiminde yrtlmektedir. Bylece, madencilik sektrnn gereksinim duydu ğu jeolojik altyapı bilgileri retilmektedir. Bu al ışmalar sırasında belirlenen hedef sahalar iin ruhsat ba şvurusunda bulunulmakta ve maden hakkı elde edilen sahalarda detay arama al ışmalarına geilmektedir. MTAn ın maden işletme hakkı olmadığından, bu sahalar n i şletme dnemi sonunda ihaleyle sat ışa ıkarılmaktadır. MTA ayrıca, kamu veya zel sektr madencilik kurulu şları iin cretli maden arama al ışmaları da yapmaktadır. Devlet tarafından madencilere teknik ve ekonomik yardımda bulunulması yaklaşımı ierisinde, MTA ruhsat sahipleriyle yapt ığı Tip Mukavele erevesinde de arama al ışmalarını yrtmektedir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 77 zel kanunla kurulmu ş, zel hukuk hkmlerine ba ğlı, tzelki şiliği olan MTA Genel Mdrl ğ kurulu şundan beri Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığına ba ğlı olarak faaliyetlerini srdrmekte iken 29 Kas ım 1996 tarihinde ıkarılan Kanun Hkmnde Kararname ile Başbakanlığa (Devlet Bakanlığına) ba ğlanmıştır. Devletin madencilik sektrne nclk yapmas ı amacıyla 1935 yılında kurulan MTA Genel Mdrl ğnn personel say ısı bir ara 14.000e kadar ykselirken izlenen Devlet politikalar ı ile gnmzde 4.000e kadar gerilemi ştir. MTA Ocak 2000 tarihi itibariyle 1370 teknik eleman, 1020 idari memur ve 1640 işi kadrolu olmak zere toplam 4030 personel ile al ışmalarını srdrmektedir. lkemizde maden aramac ılığında 65 yıllık bir gemi şe sahip olan MTA ok geni ş laboratuvar olanakları yanında sondaj makinaları ve iş makinaları gibi makina ekipman parkına da sahiptir. Kuruluş, yaklaşık 4000 personeli Genel Mdrlkteki 13 Daire Başkanlığı ve taşradaki 12 Blge Mdrl ğnde faaliyetlerini srdrmektedir. 7.1.3.2. TB İTAK ve niversiteler TB İTAK ve niversitelerin yerbilimleri ve madencilikle ilgili blmleri, yrttkleri bilimsel ve teknolojik araştırmalarla madenciliğin altyapısının geliştirilmesine katkı yapan kuruluşlar arasında yer almaktadır. zellikle TB İTAK hem bilimsel araştırmalara sağladığı desteklerle ve hem de Marmara Araştırma Enstits vas ıtasıyla doğrudan yrtt ğ al ışmalarla bu kapsamda zel bir yere sahiptir. niversitelerde ise a ğırlıklı olarak master ve doktora programları kapsamında yapılan al ışmalar ve yayınlar madenciliğin altyapısının geliştirilmesine nemli katk ılar sağlamaktadır. Ancak, TB İTAK ve niversitelerin bu anlamda yapt ıkları katkının yeterli olduğunu syleyebilmek olduka gtr. zellikle niversiteler sahip olduklar ı yetişmiş insan gcyle mevcut katkılarının ok daha tesinde katk ı yapabilecek bir potansiyele sahiptir. 7.1.4. Finansmana İlişkin Kurumsal Yapı 1935 yılında madencilik sektrnn finansman ihtiyac ının karşılanması amacıyla ve bir ihtisas bankası olarak grev yapmak zere kurulan ET İBANK ın 1998 yılında zelle ştirilmesi sonrasında Madencilik Fonu, bu alanda faaliyet gsteren tek kurulu ş haline gelmiştir. Bu nedenle bu başlık altında yalnızca Madencilik Fonunun yap ısı irdelenmektedir. 7.1.4.1. Madencilik FonuSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 78 Madencilik Fonu, 1985 yılında yrrl ğe giren 3213 Sayılı Maden Kanununun 34. Maddesi ile Madencilik, arama, teknolojik ara ştırma, geliştirme, proje, tesis, altyapı, istihsal ve ihracat finansman kredileri olarak kullanılmak zere... kurulmu ştur. Kanunun aynı maddesinde Fonun gelir kaynakları; ! İrad kaydedilen teminatlar, ! Msadere edilen cevher ve malzemelerin sat ışından elde edilen gelirler, ! İhale gelirleri, ! Maden ithalat ve ihracatından alınacak fon kesintileri, ! Bteden ayr ılacak denek, ! Diğer gelirler, olarak sıralanmıştır. Bunun yanısıra, Kanunun 14. Maddesi ile maden işletmelerinden yıllık brt karlar ının %5i oran ında alınması ngrlen Madencilik Fon İştiraki, Fonun nemli bir diğer gelir kaynağını oluşturmaktadır. Yukarıda sıralanan fon gelirlerinden Maden ithalat ve ihracat ından alınacak fon kesintileri ile ilgili husus 22.8.1985 tarih ve 18850 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan Maden Kanununun Uygulanmasına dair Ynetmelikin 5 1. Maddesi ile dzenlenmi ştir. Buna gre; her trl maden ithalat ında gmrk resmine esas bedel zerinden %2,5, işlenmemiş cevher ihracatında ise FOB ve FOT ihra bedeli zerinden % 1 fon kesintisi alınacaktır. Ancak, Avrupa Birliği ile Gmrk Birli ğine ilişkin dzenlemeler kapsam ında 27.1.1996 tarih ve 22536 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan kararla Ynetmelikin sz konusu maddesi değiştirilerek, her iki oran %0 olarak yeniden dzenlenmi ş ve bylece Madencilik Fonunun yukar ıda sayılan gelir kaynaklarından birisi 1996 yılbaşı itibariyle fiilen yrrlkten kald ırılmıştır. Bu konuda son olarak ise, 23.2.2000 tarih ve 23973 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan yeni bir kararla sz konusu madde yeniden dzenlenmi ş ve gmrk resmine esas bedel zerinden, Avrupa Birli ği lkeleri d ışındaki lkelerden yap ılacak, demir- elik sektrnn kulland ığı kmr hari kmr ile petrokok ve krom cevherinden % 10 ve demir cevherinden %2,5 oranlarında Madencilik Fonuna gelir oluşturmak zere fon kesintisi alınmasına karar verilmiştir. Ancak, yapılan bu son dzenlemenin Trkiyenin imzalad ığı uluslar arası anlaşmalara uygunluğu ve ithalat ı sektrlere etkisine ili şkin e şitli itirazlar bir ok ortamda dile getirilmektedir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 79 9.12.1992 tarihli Resmi Gazetenin Mkerrer say ısında yayınlanan 1993 Mali Yılı Bte Kanunu Madencilik Fonuna kurulu ş amalar ı doğrultusunda faaliyet gsterebilme konusunda ok nemli bir s ınırlama getirmiştir. Kanununun 29. Maddesinde yer alan dzenlemeyle diğer birok fonla birlikte Madencilik Fonuda Genel Bte kapsam ına alınmış, bylece Fona Genel Bteden ilave hibir kaynak tahsis edilmedi ği gibi Fonun kendi normal gelirlerini de kuruluş amalar ı doğrultusunda kullanma imkanı elinden alınmıştır. Sektrel bazda de ğerlendirildiğinde, bugnk yap ısı ile Madencilik Fonu, sektre finansal destek sağlama amacından byk lde uzakla şmış, bunun yerine, madencilik sektrnden Genel Bteye kaynak aktaran bir mekanizmaya dn şm ştr. Fondan Genel Bteye aktarılan miktarlar ve buna karşılık Fona verilen yıllık denekler kar şılaştırıldığında sz konusu durum a ık olarak grlebilmektedir. rnek olarak 1999 yılında Fondan Genel Bteye 5,7 trilyon TL aktar ılırken, Genel Btede Fona ayr ılan denek yaln ızca 1 trilyon TL olmuştur. 7.1. 5. retime İlişkin Kurumsal Yapı Trkiye madencili ğinin retime ili şkin kurumsal yapılanması olduka kendine zg niteliklere sahiptir. Bir yanda retim potansiyelleri s ınırlı ok say ıda firmadan oluşan zel kesim, diğer tarafta lkenin madencilik retiminin byk blmn gerekle ştiren az sayıda kamu kuruluşu...Son yıllardaki zelle ştirme abalar ına rağmen kamu işletmelerinin sektrdeki ağırlığı halen devem etmektedir. Son yıllarda zelle ştirmeye ynelik giri şimlerden yalnızca KMA Ş, 'İN-KUR ve Konya Krom- Manyezit A.Ş. ile ilgili olanlar başarılı olmuştur. KBİ yıllardır zelle ştirme kapsamında olduğu ve birok kez ihaleye ıkıldığı halde, zelle ştirilebilmesi mmkn olamam ıştır. 7.1.5.1. Madencilikte zel İşletmecilik Trkiyede madencilik sektr retiminin yakla şık %15i zel kurulu şlar tarafından gerekle ştirilmektedir. Sayıları yzlerle ifade edilebilen ve o ğunlukla şahıs ve aile şirketi olan bu işletmelerin byk o ğunluğu tek bir rne ynelik faaliyet gstermektedir. retim kapasiteleri sınırlı, sermaye ve teknolojik donanımları yetersiz olan bu kuruluşların faaliyetleri ağırlıklı olarak krom, kmr ve endstriyel mineraller alanlar ında yoğunlaşmıştır. Bunun yanında son yıllarda mermer madenciliği, zel kurulu şların yoğun ilgi gsterdi ği bir alan olarak dikkat ekmektedir. Krom ve endstriyel minerallerde byk lde ihracata ynelik olarak al ışan zel kuruluşların rekabet gleri kk lekli i şletmecilik nedeniyle olduka s ınırlı dzeyde bulunmaktadır. Bu nedenle bu kuruluşlar dnya piyasalar ındaki gelişmelere olduka duyarl ı durumdadır. Piyasaların canlı olduğu dnemlerde faaliyetlerde byk canl ılık yaşanırken, piyasaların durgunluğa girdiği dnemlerde, zel kesimdeki i şletmelerin byk o ğunluğu faaliyetlerini durdurmak zorunda kalmaktadır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 80 Trkiye madencili ğinde yabancı sermayeli kuruluş sayısı olduka s ınırlı dzeydedir. Bu durum byk lde gemi ş y ıllardaki millileştirme ve devletleştirme uygulamalarının bir sonucudur. 1980li y ılların ikinci yarısından sonra, yabancı şirketlerin zellikle alt ın madenciliğine ynelik olarak Trkiyeye byk ilgi gsterdikleri gzlenmi ş olmakla birlikte, bu ilgi izleyen yıllarda devam etmemiştir. Bunda, evreci kurulu şların tepkileri nedeniyle Trkiyede alt ın retiminin ba şlayamaması birinci derecede etkili olmuştur. Sz konusu durum nedeniyle yeni şirketlerin gelişi kesildiği gibi, mevcutlar da faaliyetlerini asgari dzeye indirmi ş bulunmaktadır. 7.1.5.2. Madencilikte Kamu İktisadi Teşebbsleri Trkiye Petrolleri A.O.(TPAO), Trkiye Ta şkmr Kurumu (TTK), Trkiye Kmr İşletmeleri (TKİ), Trkiye Elektrik retim İletim A.Ş. (TEAŞ), Eti Holding A.Ş., Trkiye Demir 'elik İşletmeleri (TD'İ) ve Karadeniz Bakır İşletmeleri (KBİ) ve TEKEL Tuz Sanayii Messesesi madencilik alan ında retime ynelik faaliyet gsteren ba şlıca kamu iktisadi teşebbsleridir. 7.1.5.2.1. Trkiye Petrolleri A.O. (TPAO) Trkiye Petrolleri A.O., Trkiyedeki tek nemli petrol ve do ğal gaz reticisi kamu kuruluşudur. Petrol ve doğal gaz a ısından lkenin ok verimli olmayan jeolojik yap ısı iinde MTAdan devir ald ığı iki saha ile başladığı faaliyetleri yaklaşık 50 yıldır geliştirerek srdrmeyi ba şarmıştır. Bunun yanısıra 1990l ı yılların başlarından itibaren, petrol ve doğal gaz arama ve retimi konular ında ulaştığı personel, ekipman ve bilgi dzeyini de ğerlendirerek uluslararası arenada bağımsız olarak veya byk petrol şirketleri ile işbirliği iinde arama ve retim al ışmalarına başlamıştır. TPAO başlangıta petrol sanayinin her alan ında faaliyet gstermek zere rgtlenmi ş olduğu halde, zaman iinde yap ısında nemli de ğişiklikler ortaya ıkmıştır. zellikle petrol krizlerinin btn dnyay ı sarstığı 70li y ıllarda yapılan dzenlemelerle TPAO, dnyadaki dev petrol şirketlerinin yapılanmasına uygun olarak aramadan, retime, rafinasyona, ta şımaya ve pazarlamaya uzanan zincirin her halkasında faaliyet gsteren ok say ıda bağlı ortaklıkları bulunan byk bir holdinge dn ştrlm ştr. Ancak, 1980li y ılların ikinci yarısından itibaren zelle ştirmeye hazırlık d şncesiyle ba ğlı ortaklıkların birer birer kurum bnyesinden ayrılarak zelle ştirme İdaresine ba ğlanmasıyla TPAOya bugnk yap ısı verilmiştir. Bugnk yap ısı ile TPAO petrol ve doğal gazı yalnızca arayan ve reten bir kurulu ş durumundadır. Bunların dışında petrol sanayinin diğer aşamalarında herhangi bir aktivitesi bulunmamaktadır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 81 7.1.5.2.2.Trkiye Ta şkmr Kurumu (TTK) Trkiyenin en eski maden i şletmelerinden olan Zonguldaktaki ta şkmr yataklar ını işleten kurum Trkiye’nin en sorunlu kamu i şletmelerinden birisi durumundadır. zellikle jeolojik yapının uygun olmaması nedeniyle mekanize retim yap ılamaması, retimin eski emek yo ğun teknolojilerle srdrlmesi nedeniyle retim maliyetleri son derece yksektir. Yksek maliyetler, ithalatın serbest olduğu bir ekonomik ortamda kurumun yaşama şansını ortadan kaldırmaktadır. Yıllık yaklaşık 2-2,5 milyon tonluk retimi ile lke ta şkmr ihtiyac ının ancak kk bir blmn kar şılayabilen kuruluş, retim faaliyetlerini Zonguldak merkez ile ile Amasra ve Ereğli ilelerinde yrtmektedir. Merkez iledeki i şletmelerde koklaşabilir taşkmr retimi yap ılırken, Amasra ve Ereğli ilelerindeki retim yar ı koklaşabilir niteliktedir. Gemi şte retimi a ğırlıklı olarak demir- elik sanayiinin ihtiyac ını karşılamaya ynelik oldu ğu halde, son yıllarda zellikle kalite sorunları nedeniyle demir- elik sanayinin talebi nemli lde d şm ştr. Halen TEA Şa bağlı 'atalağzı Termik Santralı kuruluşun en nemli m şterisi durumundadır. 7.1.5.2.3.Trkiye Kmr İşletmeleri (TKİ) Yıllık 40 milyon tonu aşan retim kapasitesi ile madencilik alan ında Trkiyenin en byk kuruluşu durumundadır. Byk lde TEA Ş ın termik santrallarının kmr ihtiyac ını karşılamak zere retim yapan kurulu şta retimin byk blm a ık ocak işletmelerinden sağlanmaktadır. Kmr madencili ği alanında byk bir birikime sahip olan kurulu şla ilgili olarak son yıllardaki en nemli geli şmeyi bazı işletmelerinin işletme haklarının kmrn temin ettikleri santrallerle birlikte zel kurulu şlara 20 yıllık sre ile devir edilmesi olu şturmaktadır. Enerji alanındaki zelle ştirme abalar ının bir sonucu olarak ortaya ıkan bu durumla, zaman iinde kurumun kmr retimindeki pay ının nemli lde d şmesi, retim faaliyetinin teshin ve sanayi amal ı kmr a ğırlıklı nitelik kazanması beklenmektedir. 7.1.5.2.4. Trkiye Elektrik retim ve İletim A.Ş. (TEAŞ) TEAŞ, esas itibariyle TKİ ve TTK tarafından retilen kmrlerin de ğerlendirilmesi yoluyla elektrik enerjisi retmek zere te şkilatlandırılmıştır. Buna karşılık 1990l ı y ıllarda kmre dayalı termik santralların zelle ştirilmesine ynelik al ışmalar kapsamında TKİnin işletmelerinden nce Sivas- Kangal Linyit İşletmesinin, ardından da Afşin- Elbistan Linyit İşletmesinin kuruluşa devir edilmesiyle, TEAŞ madencilik sektrnde faaliyeti olan kamu kuruluşları arasına girmiştir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 82 Byk blm Af şin- Elbistan İşletmesinde olmak zere 20 milyon ton/y ıl ı aşan retim kapasitesiyle TEAŞ bugn, miktar itibariyle, TK İnin ard ından sektrdeki en byk ikinci retici durumundad ır. 7.1.5.2.5. Eti Holding A.Ş. 1935 yılında kurulan ve lkenin ilk retici madencilik kurulu şu olan ETİBANK ın madencilik alanında devamı olan Eti Holding A.Ş. Trkiyedeki en geni ş faaliyet alanına sahip madencilik kuruluşudur. Enerji hammaddeleri ve demir cevheri dışında madenciliğin hemen her alanında faaliyeti olan kuruluş, yıllık 300 milyon doları a şan ihracat geliri ile aynı zamanda Trkiyenin en byk maden ihracat ısıdır. Enerji ve madencilik alanında faaliyet gsteren kamu iktisadi te şebbslerinin hemen tamam ı ya bu kuruluşun bnyesinden ıkmıştır ya da Eti Holdingin ncl ğnde olu şturulmuştur. Eti Holding A.Ş.nin ana faaliyet alan ı, bor madenciliği ve bor kimyasalları retimidir. Dnya bor rezervlerinin yaklaşık %65ine sahip olan lkemizde, yasa ile bor madenlerinin tek işleticisi olarak belirlenmiş olan Eti Holding A.Ş., bu alanda dnyadaki iki byk reticiden birisi durumundadır. Eti Holding A.Ş.nin bor madenlerine ili şkin faaliyeti merkezi Bandırmada olan Eti Bor A. Ş. isimli bağlı ortaklık tarafından yrtlmektedir. Eti Holding aynı zamanda dnyadaki nemli ferrokrom reticilerinden birisi durumundad ır. Gemi şte nemli bir kromit ihracat ısı olan kuruluş, uzun zamandır kendi madenlerinden retti ği kromiti ferrokrom retimi amac ıyla değerlendirmektedir. Eti Holdingin Elaz ığ evresinde yoğunlaşan kromit madenleri ve buradaki ferrokrom tesisleri Eti Krom A.Ş. isimli bağlı ortaklık tarafından srdrlmektedir. Eti Holding A. Ş. Trkiyedeki tek birincil alminyum reticisidir. Seydi şehirde kurulu bulunan tesislerde, ileye yakla şık 25 km mesafedeki ocaklardan retilen boksitin i şlenmesiyle yılda 200 bin ton almina ve bunun 120 bin tonunun işlenmesiyle de 60 bin ton alminyum metali retilmektedir. Eti Holdingin almnyum ile ilgili faaliyetleri Eti Alminyum A. Ş. isimli bağlı ortaklık tarafından yrtlmektedir. Trkiyede k ıymetli metaller konusunda halen faal tek işletme, Eti Holdingin Ktahyadaki gm ş işletmesidir. Birincil gm ş reticisi olan i şletme, Eti Gm ş A.Ş. isimli bir bağlı ortaklık olarak faaliyet gstermektedir. Kurulu şun gemi şte en nemli faaliyet alan ını oluşturan bakır madenciliği, bugn kurulu şun faaliyetleri iinde alt s ıralara d şm ştr. Eti Holdingin bak ır madenciliği alanındaki mevcut faaliyeti (%45 hisse ile iştiraki olan 'ayeli Bakır İşletmeleri dışında) Kredeki piritli bak ır işletmesinden ibarettir. Buradaki faaliyet Eti Bakır A.Ş. aracılığıyla srdrlmektedir. Kurulu şun diğer nemli bir retim faaliyeti, Ege Blgesindeki madenlerden kromit ve bunun Antalyadaki tesislerde i şlenmesi yoluyla d şk karbonlu ferrokrom retimidir. Antalyadaki tesislerde ferrokrom retiminin yan ı sıra karpit ve ferrosilis retimi de yap ılmaktadır. Bu blgedeki faaliyetler Eti Elektrometalurji isimli bir bağlı ortaklık tarafından yrtlmektedir. Bunlara ek olarak, İzmirdeki Perlit İşletmesi kuruluşun halen devam eden bir diğer retim faaliyetini oluşturmaktadır. Mazıdağı Fosfat İşletmesi ve e şitli yerlerdeki madenSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 83 mdrlklerinde ise ekonomik i şletmecilik yapma imkanının kalmaması nedeniyle retim faaliyetleri durdurulmuştur. Eti Holdingin ihracat faaliyetileri merkezi Ankarada bulunan Eti Pazarlama ve Dış Ticaret A.Ş. isimli bağlı ortaklık aracılığıyla yrtlmektedir. Bu ortakl ığın alt birimleri olarak Lksemburg ve Finlandiyada iki ana, Almanya ve İtalyada ise Lksemburgdaki şirketin alt birimleri olarak iki tali pazarlama şirketi faaliyet gstermektedir. 7.1.5.2.6. Trkiye Demir- 'elik İşletmeleri (TD'İ) Trkiyede entegre bir demir- elik sanayii olu şturma d şncesinde hareketle, Divri ği ve Hekimhan demir madenleri ile birlikte Karabk ve İskenderun Demir- 'elik fabrikalarını bir araya getirmek suretiyle oluşturulan TD'İ, halen de Trkiyedeki en byk demir cevheri reticisi durumundad ır. zellikle Divri ğideki madenler ve buradaki 1,4 milyon ton/yıl retim kapasiteli pelet tesisleri bu alanda rakipsiz durumdadır. TD'İ gemi şte, yalnızca kendi retim faaliyeti ile de ğil, fabrikalarının cevher ihtiyacını karşılamaya ynelik olarak zel madencilere sa ğladığı desteklerle de demir madenciliği a ısından ok nemli bir rol oynam ıştır. Buna karşılık, zelle ştirme abalar ı kapsamında TD'İnin yap ısında meydana getirilen değişiklikler, TD'İ ile birlikte, Trkiyedeki demir madencili ğini de yok olma noktasına getirmiş bulunmaktadır. nce KARDEM İRin zelle ştirilmesi, ardından İSDEMİRin zelle ştirilmek zere TD' İnin bnyesinden ayr ılması, TD'İnin yap ısındaki entegrasyonun bozulmasına ve TD'İnin yaln ızca demir cevheri madenciliği alanında faaliyeti olan bir kuruluşa dn şmesine yol am ıştır. Ancak, taşıma maliyetlerinin yksekli ği nedeniyle zellikle İSDEMİRin ithal cevhere ynelmesi nedeniyle Trkiyede demir cevheri madenciliği byk bir darbo ğaza srklenmi ştir. Bu durumun ortaya ıkmasında, TD'İnin demir- elik sanayiindeki ynlendirici konumunu yitirmesi ok nemli bir rol oynam ıştır. Bu ynyle TD' İ rne ği, madencilik sektrnde zelle ştirme uygulamaları bakımından kesinlikle gz nnde bulundurulmas ı gereken bir rnek te şkil etmektedir. 7.1.5.2.7. Karadeniz Bakır İşletmeleri (KBİ) Karadeniz blgesindeki madenlerden retilen cevheri Samsundaki izabe tesisinde i şlemek zere ET İBANK ın bir bağlı ortaklığı olarak oluşturulan KBİ, madencilik faaliyetlerini uzun yıllar Murgul ve Kutlular işletmelerinde srdrm ştr. Ancak, Kutlular İşletmesinin bir sre nce cevherin tkenmesi zerine kapat ılması nedeniyle, Murgul işletmesi halen KBİnin tek madencilik operasyonu durumundadır. Kutlular İşletmesinin kapatılmasının yanı s ıra, Murgulda da retimin nemli lde d şmesi ve Samsun İzabe tesislerindeki kapasite artışı nedenleriyle, başlangıta İzabe tesisinin cevher ihtiyacını kendi işletmelerinden karşılayabilen KBİ, son yıllarda giderek artan oranlarda bakır konsantresi ithalatına ynelmi ştir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 84 KBİ 1993 yılında zelle ştirme kapsamına alınmakla birlikte bugne kadar bir geli şme sağlanamamıştır. İlk ihalede Murgul İşletmesinin kapsam d ışında tutulması ihalede sonu alınamamasının nemli bir nedeni olarak gsterilmi ştir. Ancak, daha sonraki gelişmeler bunun da yeterince a ıklayıcı bir neden olmadığını ortaya koymaktadır. Bugnk haliyle Murgul İşletmesi, KBİnin cevher ihtiyac ını yeterli bir sre karşılayabilecek durumda değildir. Bu bakımdan kuruluş, faaliyetini uzun vadede ancak yurtiinden veya d ış piyasalardan temin edeceği bakır konsantresini işleyerek srdrebilecektir. Bu durum ise kapasite, teknoloji ve co ğrafi konumu itibariyle nemli dezavantajları olan kuruluşun rekabet gcn ve buna ba ğlı olarak da zelle ştirilebilme şansını nemli lde s ınırlandırmaktadır. 7.1.5.2.8. TEKEL Genel Mdrl ğ (Tuz Sanayii Messesesi) TEKEL Genel Mdrl ğnn madencilikle ilgisi tuz retimine ili şkin faaliyetinden kaynaklanmaktadır. Kuruluşun tuz retimine ili şkin faaliyetleri İzmirde bulunan Tuz Messesesi taraf ından yrtlmektedir. Ba şta İzmir- 'amaltı, Balıkesir- Ayvalık deniz tuzlaları ile Tuz Glndeki Kald ırım, Yavşan, Kayacık gl tuzlalar ı olmak zere lkenin değişik yerlerindeki kaya ve kaynak tuzlalarından yapılan retim ile TEKEL Genel Mdrl ğ lkenin tuz ihtiyac ını tamamını karşılamaktadır. Son yıllarda Tuz Kanununa yapılan bir madde ilavesi ile Genel Mdrl ğn verimsiz oldu ğu gerekesi ile kapatt ığı kk kaya ve kaynak tuzlalarının mahalli talebin karşılanması amacıyla zel i şletmeciliğe a ılması sonucunda yeni reticiler de devreye girmi ş olmasına rağmen bunların toplam retim iindeki payları henz sz konusu edilemeyecek kadar kktr. TEKEL Genel Mdrl ğ, retici olman ın yanısıra, aynı zamanda Tuz Kanununun uygulayıcısı durumundadır. zellikle Kanunda yap ılan değişiklikle zel i şletmeciliğin nnn ok s ınırlı miktarda da olsa a ılmasıyla kuruluşun bu fonksiyonu daha belirgin bir nitelik kazanmıştır. 7.2. DEĞERLENDİRME VE NER İLER 7.2.1. st Ynetim Yukarıda tartışılan st ynetim bo şluğu, madenciliğimizin iinde bulundu ğu sorunların başında gelmektedir. Bu durum nedeniyle, yasal, idari bir ok sorun y ıllardır zlemedi ği gibi, sektrle ilgili kal ıcı politikaların oluşturulması ve uygulamaya konulması da mmkn olamamaktadır. Sektrel st ynetimle ilgili sz konusu sorunun zmne ili şkin olarak son yıllarda başlıca iki neri tart ışılmaktadır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 85 Birinci neri, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ığı bnyesinde, madencilikten sorumlu bir mste şarlığın, ikinci neri ise, yaln ızca madencilikten sorumlu bir icracı bakanlığın oluşturulmasını iermektedir. İlk neri genellikle kolay gerekle ştirilebilir olması nedeniyle tercih edilirken ikinci neri ise etkinlik bak ımından birinciye tercih edilmektedir. Bakanlığa kıyasla daha kolay oluşturulabilme avantajına rağmen, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı bnyesindeki bir mste şarlığın mevcut yapı iinde yeterli etkinli ğe ulaşabilmesi pek mmkn grnmemektedir. ncelikle, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ığın ın hacminin bykl ğ dikkate al ındığında byle bir olu şumun, bakanlığın daha da genişlemesine yol aacak olmas ı nedeniyle, yeni sorunların doğmasına yol aabilece ğinden endişe edilmektedir. Bu bakımlardan, madencilik sektrndeki st ynetim bo şluğu sorununun zm iin Madencilik Bakanlığı adında, madencilikle ilgili tm kamu kurum ve kurulu şlarını bnyesinde toplayan, kurulu ş yasası ile madencilikle ilgili faaliyetlere ilişkin en st karar organı olarak tespit edilmiş bir bakanlığın oluşturulması nerilmektedir. lkemizin iinde bulundu ğu enerji darboğazı ve petrole olan bağımlılık, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığın ın gcnn ve enerjisinin byk bir blmnn zorunlu olarak bu alanlara ayrılmasına ve madenciliğimizin yeterli ilgiyi grememesine neden olmaktad ır. Ayrıca 25 Genel Mdrl ğ bnyesinde ta şıyan Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığın ın madencilik sektrn ta şımasının zorluğu Bakanlığın madencilik sektrne gereken ilgiyi gstermesine engel olmu ş ve Bakanlıkta madenciliği ynlendirecek bir altyap ı kurulamamıştır. Halihazırda, ruhsat sahibi (madenci), sermaye, sanayi ve tketici aras ında madencilik faaliyetlerinin işbirliği ierisinde ytrlmesi a ısından bir koordinasyon kopukluğu vardır ve madencilik ile ilgili kurumlar tek bakanlık bnyesinde toplanamad ığı iin madencilik politikalar ı etkili bir şekilde uygulanamamaktadır.. Btn bu nedenlerden dolay ı, madencilik sektrnde gerekli koordinasyonu sa ğlamak ve madencilik politikalarını oluşturmak zere Madencilik Bakanl ığın ın kurularak, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığın ın madencilik ile ilgili grevlerinin bu Bakanl ık tarafından yrtlmesi bir zorunluluk haline gelmi ştir. Madencilik sektrnn geli ştirilmesi, glendirilmesi, sorunlar ının zm, madencilik faaliyetlerinin desteklenmesi ve iyileştirilmesi kapsamında ulusal maden politikalarını belirleyerek, maden kaynaklarımızın ulusal ekonomiye yksek dzeyde katk ı sağlayacak biimde de ğerlendirilmesi iin kurulacak olan Madencilik Bakanl ığın ın aşağıda sıralanan grevleri yerine getirecek şekilde rgtlenmesi yararl ı olacaktır. 1. Maden Kaynakları bakımından lkenin k ısa ve uzun vadeli ihtiyalar ını belirlemek.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 86 2. Madencilerin retime ili şkin sorunlarını tespit ederek zm iin projeler geli ştirmek. 3. Maden kaynaklarının lke yarar ına, teknik gereklere ve ekonomik gelişmelere uygun olarak değerlendirilmesi amacıyla gerekli hazırlıkları yapmak, bu konularda madencilere yol gsterip yard ımcı olmak. 4. Madencilik faaliyetlerinin iyileştirilmesi, geliştirilmesi ve glendirilmesi iin te şvik nlemlerini almak, altyap ı yatırımlarının madencilik faaliyetlerini dikkate alarak planlamasını sağlamak, diğer kamu kurum ve kuruluşlarıyla koordinasyonu sağlamak, bu konularda gerekli yasal dzenlemeleri yapmak. 5. Maden kaynaklarının aranması, işletilmesi ve değerlendirilmesine ynelik olarak Maden Kanunu hkmlerini uygulamak, madencilik faaliyetlerinin yrtlmesiyle ilgili olarak diğer bakanlıkların grev alanlar ına giren konularda gerekli eşgdm sa ğlamak. 6. Madencilik yatırımlarına yurtiinden ve yurtd ışından finansman temininde yardımcı olmak, yabancı sermayeyi ekecek yat ırım projeleri hazırlamak ve uluslararası i şbirliği olanaklarını geliştirmek. 7. Maden ithalat ve ihracatının, belirlenen maden politikalarına uygun olarak dzenlenmesi ve geli ştirilmesi amacıyla dnya madencilik sektrndeki geli şmeleri izlemek. 8. Madencilik sektrn ve faaliyetlerini tan ıtıcı envanter, katalog, yayın ve istatistikleri hazırlamak ve yayımlamak. 9. zel sektre rnek olaracak pilot tesis ve ara ştırma enstitlerinin kurulmas ını sağlamak. 10. Madencilik sektrnde grlen idari, teknik ve ekonomik sorunlar ı tartışmak, zm nerileri geli ştirmek ve maden politikaları, strateji ve hedefler, plan ve programlar ile yasal mevzuatın oluşturulması al ışmalarında kamu kurumları, zel sektr kurulu şları, niversiteler ve ara ştırma kuruluşları arasında koordinasyonun sağlanması amacıyla Madencilik Şurası dzenlemek. 7.2.2. Hukuksal Ynetim ve Denetime İlişkin Kurumsal Yapı Maden Hukuku alanındaki blnm şl ğn sonucu olan, kurumsal yap ıdaki ok ba şlılık hukuksal a ıdan etkin bir uygulama ve denetimin nndeki en nemli engel durumundad ır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 87 zellikle 32 13 sayılı Maden Kanunu ile 1901 yılından buyana yrrlkte olan Ta şocak ılığı Nizamnamesi arasındaki sınırın net bir şekilde ortaya konulamaması bunları uygulamakla ykml olan Maden İşleri Genel Mdrl ğ ile İl zel İdareleri arasında bir ok sorunun doğmasına yol amaktad ır. Yan yana iki sahadan birisinde Maden Kanununa, di ğerinde Taşocak ılığı Nizamnamesine gre faaliyet gsterilmesi rneklerinin yan ı sıra, aynı saha iin hem Maden Kanunu hem de Taşocak ılığı Nizamnamesine gre ayr ı kişi ya da kuruluşların ruhsat ve/ veya izin sahibi oldukları sayısız rnek bulunmaktad ır. Bu olumsuz tablonun ortadan kaldırılabilmesi, her şeyden nce hukuk alan ındaki blnm şl ğn sona erdirilmesine ba ğlı bulunmaktadır. Taşocak ılığı Nizamnamesinin yrrlkten kald ırılarak, Maden Kanununun kapsamının genişletilmesi yoluyla yasal a ıdan btnl ğn sa ğlanmasının yanı s ıra, yasayı uygulama ve denetim yetkisinin rgtlenme ynnden yeterli hale getirilmi ş Maden İşleri Genel Mdrl ğne b ırakılması bir ok sorunun zmn sa ğlayabilecektir. Bu tarz bir yapılanmaya İl zel İdarelerinin gelir kaybına uğrayacakları endişesi ile İi şleri Bakanlığı ve Valiliklerin karşı ıktıkları bilinmektedir. Ancak bu soruna, Maden Kanununda İl zel İdarelerinin yalnızca taşocaklarından değil, her trl madenden gelir elde etmelerine olanak sa ğlayacak şekilde Devlet Hakkından pay verilmesini ngren bir dzenlemenin yap ılması yoluyla zm bulunabileceği d şnlmektedir. Maden İşleri Genel Mdrl ğnn sorunlar ı ve mevcut sorunlarının zmnn yan ı s ıra ngrlen tarzda bir yap ılanmaya uyum sağlayabilmesi hususundaki alınması gereken tedbirlere ilişkin değerlendirmeler aşağıda irdelenmiştir. 7.2.2.1. Maden İşleri Genel Mdrl ğ Madencilik faaliyetlerinin izlenip denetlenmesiyle grevli olan Maden İşleri Genel Mdrl ğ bugne kadar gerekli ve yeterli kadro ile rgt yap ısına kavuşturulamadığı iin grev ve sorumluluklar ını gerektiği gibi yerine getirmekte sorun yaşamıştır. Maden İşleri Genel Mdrl ğnn sadece ruhsat verir, ruhsat keser, ruhsat iptal eder bir grntden kurtulabilmesi ve daha verimli al ışabilmesi iin tzel ki şiliğe kavuşturularak kadro ve donanım a ısından yeterli bir kurum haline getirilmesi gerekmektedir. Maden İşleri Genel Mdrl ğ, ta şra teşkilatına sahip olmadığından ve bnyesinde uzmanl ık grupları bulunan bir rgt yap ısına kavuşturulamadığından Maden Kanunundan kaynaklanan e şitli madencilik dnemlerindeki inceleme ve denetimleri gerekti ği gibi yapamamaktadır. 3213 sayılı Maden Kanununu uygulamakla ykml Maden İşleri Genel Mdrl ğ sadece ruhsatlarla ilgili işlemlerle uğraştığından madencilik sektrnn sorunlar ı ile ilgilenecek fırsatı bulamamaktadır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 88 Maden İşleri Genel Mdrl ğnn madencilik sektrnn sorunlar ını saptayıp zm retmek, uluslararas ı maden piyasalarını incelemek, madencilere yol gstermek ve yard ımcı olmak gibi yasal grevleri de yerine getirmesi gerekmektedir. Maden İşleri Genel Mdrl ğnn Bilgisayar Sistemi yeterli de ğildir. Ayrıca dzenli bir arvişi ve faydalanılabilecek bir ktphanesi de bulunmamaktad ır. Bu ise ruhsat verme ve denetleme işlemlerinde gecikmelere ve aksamalara neden olmaktadır. Genel Mdrl ğn hi bir ilde taşra teşkilatı olmadığı iin Trkiyenin en cra k şesindeki bir girişimci, ruhsat almak iin Ankaraya gelmektedir. Kendi kadrosu bulunmayan Bakanlık ve değişik kurum kadrolu teknik elemanların geici grevlendirilmeleriyle hizmet vermekte olan Maden İşleri Genel Mdrl ğnde toplam 175 personel ile madencilik sektrne a ğdaş bir hizmetin verilmesi mmkn grlmemektedir. Bu sebeplerden dolayı Maden İşleri Genel Mdrl ğnn Maden Kanunundan kaynaklanan grev ve sorumluluklar ını yerine getirebilmesi iin a şağıda sıralanan idari ve yasal dzenlemelerin yap ılması gerekliliği vardır. 3213 sayılı Maden Kanunu, Maden İşleri Genel Mdrl ğnn Te şkilat Kanunu ile beraber yeniden ele alınarak madencilik yapanlara gven verecek bir yap ıya kavuşturulmalıdır. Bu bağlamda Maden İşleri Genel Mdrl ğnn daha verimli al ışabilmesi iin tzel ki şiliğe kavuşturularak kadro ve donanım a ısından kendi kendine yeterli bir kurum haline getirilmesi gerekmektedir. Hazırlanacak yeni Maden Kanununda ta şocakları, kum, tuz ve diğer doğal malzemelerin de kapsama alınmasıyla bugn i şlem gren 23.000 dolay ındaki ruhsat sayısı daha da artacaktır. Bu kadar geniş bir alan kapsayan sahaların etkin bir biimde denetlenebilmesi iin Maden İşleri Genel Mdrl ğnn merkez ve ta şra teşkilatının kurularak, katma bteli, mstakil bir Genel Mdrlk haline dn ştrlmesi gerekmektedir. Maden İşleri Genel Mdrl ğnn lke dzeyinde blge te şkilatlanmasına gitmesi ka ınılmaz bir hal almıştır. 'nk kurumun hi bir ilde ta şra teşkilatı olmadığı iin, Trkiyenin en cra k şesindeki bir madenci ruhsat almak iin Ankaraya gelmektedir. Maden İşleri Genel Mdrl ğnn Maden Kanunundan kaynaklanan grev ve sorumluluklarını yerine getirebilmesi iin gerekli olan Blge Mdrlklerinin MTAn ın işlevsiz durumdaki Blge Mdrlklerinin devri yoluyla te şkili en ekonomik ve etkin zm yolu olarak grnmektedir. Bu tr bir dzenleme ile kaynak israf ına yol a ılmış olmayacağı gibi, atıl durumdaki kaynağın faydalı hale getirilmesi mmkn olabilecektir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 89 Ayrıca, MTA Blge Mdrlklerinin personel ve tehizat ynnden sahip oldu ğu altyapı, Maden İşleri Genel Mdrl ğnn hizmet kalitesinin art ırılmasına da nemli katk ılar sağlayacaktır. Ayrıca, Maden İşleri Genel Mdrl ğ, blge mdrlklerinin oluşturulmasıyla, halen İl zel İdareleri tarafından taşocak ılığına ilişkin olarak yrtlmekte olan hizmetleri de yerine getirebilecek bir altyapıya da kavuşmuş olacaktır. Maden İşleri Genel Mdrl ğne ba ğlı kurulacak blge te şkilatları sadece ruhsatlara ilişkin mahalinde tetkik ve denetim işlerinde istihdamı ngrlrken, merkez te şkialtının madencilik sektrndeki sorunlar ı saptamak ve zm ara ştırmak, uluslararası maden piyasalarını incelemek, madencilere yol gstermek ve yard ımcı olmak gibi makro planda grevleri yrtecek biimde rgtlenmesi sa ğlanmalıdır. Yeniden yapılandırılacak Maden İşleri Genel Mdrl ğnn Maden Kanunundan kaynaklanan grev ve sorumluluklar ını yerine getirmek zere arama ve i şletme dnemlerindeki inceleme ve denetimlerini gerek bro ve gerekse arazide daha ciddi bir biimde yapmal ıdır. Bu kuruluşun istihdam edeceği teknik kadroların sektrde deneyim kazanmış belirli bir bilgi birikimine sahip, uzman kişilerden oluşmasına dikkat edilmelidir. İstihdam edilecek personelin cret politikas ı da 657 sayılı Kanun kapsamı d ışında ayrı bir mevzuatla uygulanarak, mahrumiyet blgelerinde al ışacaklar zendirilmelidir. Maden İşleri Genel Mdrl ğnn bilgisayar sistemi ihtiyaca cevap verememektedir. Keza dzenli bir ar şivi ve faydalanılabilecek bir ktphanesi de bulunmamaktad ır. Bu ise ruhsat verme ve denetleme işlemlerinde gecikmelere ve aksamalara neden olmaktadır. Maden İşleri Genel Mdrl ğnde ruhsat verme i şlemlerinin hızlandırılması ve hizmet retiminin kompterize bir sistemle gerekle ştirilmesi gerekmektedir. Herhangi bir madencilik faaliyetinde bulunulmamış ve atıl durumda bulunan kamu veya zel kurulu şlara ait ruhsatlar iin Kanunun ngrd ğ yapt ırımlar uygulanmalı ve d şm ş sahaların ivedilikle ihale yoluyla yeni aramalara a ılması gerekmektedir. Maden Kanununa gre ruhsat ba şvuruları iin baz kabul edilen 1/25.000 lekli haritalar zerindeki gizlili ğin kaldırılmasına ynelik yasal dzenlemeler yap ılmalıdır. 7.2.3. Bilimsel ve Teknik Altyapıya İlişkin Kurumsal Yapı Madenciliğin bilimsel ve teknik altyapısının geliştirilmesine ynelik kurumsal yap ılanmaya ilişkin en nemli konuyu MTA Genel Mdrl ğnn iinde bulundu ğu sorunların zm oluşturmaktadır. Sz konusu sorunlar ın zlerek kurulu şun tekrar eski aktivite dzeyine kavuşturulması lke madencili ğine yeniden ivme kazandırabilecek unsurların başında yer almaktadır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 90 te yandan, niversitelerin yeti şmiş insan gc potansiyelinin madencili ğimizin altyapısının geliştirilmesine olan katkılarının artırılabilmesi iin, MTA Genel Mdrl ğnn koordinasyon ve desteğine kesinlikle ihtiya bulunmaktad ır. Sektrn ihtiyalar ına uygun projeler geliştiren ve bu projelerin hayata geirilmesinde niversite kadrolar ından da yoğun şekilde yararlanan bir MTA Genel Mdrl ğ ile lke madencili ği nemli at ılımlar yapabilecektir. Başarılı gemi şi ve gl altyap ısı ile MTA Genel Mdrl ğ bunu gerekle ştirebilecek birikime ve potansiyele sahiptir. Aşağıda, MTAn ın sorunları ve zm nerileri irdelenmi ştir. 7.2.3.1. MTA Genel Mdrl ğ 1935 yılında lkenin jeoloji haritalar ını yapmak, her trl maden ve ta şocağı yataklarını aramak amacıyla 2804 sayılı yasa ile kurulan MTA Genel Mdrl ğ yakla şık 65 yıl boyunca son derece başarılı hizmetler vermiştir. Ancak bu kuruluş yarım yzy ıllık bir dnem sonunda 1980li y ıllardan itibaren bir takım sorunlarla karşı karşıya kalmıştır. Bugn 4.000 dzeyinde olan personel sayısı, 12 Blge Mdrl ğ, 90 sondaj makinas ı, ok geni ş laboratuvar olanakları ile dev bir kuruluş olan MTA Genel Mdrl ğ ne yaz ık ki kendisinden beklenen hizmetleri tam anlamıyla yerine getirememektedir. MTA Genel Mdrl ğnde sorunlar byk lde fiziki yap ıdaki kontrolsz ve gereksiz byme ile ba şlamıştır. 1970li y ılların sonlarında 14.000e kadar ykselen personel say ısı ve o ğu işlevsiz 12 blge mdrl ğnn olu şturulmasıyla kuruluş tahsis edilen kaynakları grev alanı ile uyumlu hizmet retimi yerine yarars ız alanlarda tketmeye ba şlamıştır. Uzun bir sredir Kurum btesinin yakla şık %85i personel harcamalar ına gitmektedir. Bu aşırı ve yararsız kaynak tketimi do ğal olarak ana faaliyet alanlarında kaynak yetersizliği sonucunun doğmasına, bu ise bir yandan yerbilimleri alanındaki bilimsel ve teknolojik gelişmelerin izlenememesine, bir yandan da yetişmiş personelin atıl durumda kalmasına yol am ıştır. Uzun sre devam eden bu durum nedeniyle kurumda h ızlı bir yetişmiş teknik eleman erozyonu ortaya ıkmış, bu şekilde hızlı bir şekilde devam eden nitelikle teknik eleman kaybı yeni eleman alımları ile de telafi edilememiştir. 'ok sayıda maden sahasının lke ekonomisine kazand ırıldığı yaklaşık 65 yıllık bir dnem sonunda 1990lara var ıldığında kurumun iinde bulundu ğu durumun bir değerlendirmesini yapmak gerekirse şunları sylemek mmkndr; - 65 yıllık sre iinde kurum fiziki a ıdan gereğinden fazla bym ş ve bunun sonucu olarak hareket kabiliyeti azalmıştır. rne ğin 1970li y ıllardan itibaren hızlı bir blgele şmeye gidilmiş olup, bugn yurt dzeyine yay ılmış 13 blgesi bulunmaktad ır. Merkez ve blge mdrlklerindeki toplam personel say ısı bir ara 12.000nin zerine ıkmış ancak son yıllarda yeni eleman alımlarının durdurulması, emeklilik ve diğer nedenlerleSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 91 ayrılmalardan dolayı bu rakam gnmzde 4.000e inmi ştir. Ancak, bu rakamda ok yksektir. Bir k ıyaslama yapmak gerekirse 120 milyon nfuslu Japonyan ın MTA karşılığı olan GSJde (Geological Survey of Japan) toplam 320 personel grev yapmaktad ır. - Elinde bulunan sondaj makinası sayısı nceki y ıllarda 174e kadar ykselmi ş ise de bugn 90 dolay ındadır. Bu makina parkı ile yılda 250-300.000 m sondaj yapmak mmkn olmakla birlikte, fiilen yapılan sondaj miktarı ise 20-25.000 m.dir. - Benzer kuruluşlara oranla d şk cret denmesi nedeniyle son y ıllarda MTA nemli lde teknik eleman erozyonuna u ğramıştır. Kaliteli teknik elemanların byk o ğunluğu, niversiteler dahil olmak zere, di ğer kuruluşlara gemi ş, ya da yurtdışına gitmiştir. Bylece kuruluşun bilimsel ve teknik seviyesi d şm ş, a ğdaş anlamda maden arama ve araştırması yapabilecek teknik eleman sayısı giderek azalmıştır. - Maden analizlerine ynelik laboratuvarlar ındaki cihazlar uzun yıllardan bu yana yenilenmediği iin gnn ihtiyalar ına uygun ve istenilen duyarlılıkta analiz yapma olanağından uzaklaşılmıştır. - 1985 yılında yayımlanan ve gnmzde yrrlkte olan 32 13 sayılı Maden Kanununda MTAn ın ana aktivitelerine bazı engeller getirmiştir. Bu Kanunda, Trkiyenin maden aramacılığı yapan en byk kurulu şu olan MTA ile herhangi bir şirket ya da kişi arasında ruhsat ynyle bir fark gzetilmemi ştir. Bunun doğal bir sonucu olarak şu anda Trkiyenin nemli madenler zerindeki ruhsatlar ının ok byk bir blm MTA d ışındaki kişi ya da kuruluşların uhdesindedir. MTA, kendisine ait olmayan bu gibi sahalara girerek ayrıntılı ett ve sondaj faaliyetlerinde bulunamamaktad ır. - Kurum dışı kişi ya da kuruluşlarla diyalog ve işbirliği yıllar iinde zay ıflamış, zellikle son 20 y ılda dnyada yerbilimleri ve madencilikteki h ızlı değişime ayak uydurulamamıştır. Meslek ii e ğitim ve yabancı lisana gereken nem verilmemi ş ve dolayısıyla yeniliklerden uzakta kalınmıştır. - MTA gibi bir araştırma kurumunda yıllar boyunca blge ve merkez birimlerinin grevleri a ık bir şekilde tanımlanamamıştır. Bunun doğal sonucu olarak da planlama, uygulama ve yetki kullanımında nemli sorunlar ya şanmıştır. Kısacası, MTA Genel Mdrl ğ son 10-15 yıldır, madencilik sektrndeki nemli altyap ı gelişmelerine ayak uyduramamış, yeni gelişmelerin gerektirdiği koşullara uyum sağlayacak modifikasyonları gerekle ştirememiştir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 92 Bunun sonucu olarak, kendisinden beklenen hizmetleri verememiş, maden arama faaliyetlerinde ve lke ekonomisine katk ı konusunda yeterli başarıyı sağlayamamıştır. Bilgi birikimi, uzman personeli, sondaj kabiliyeti, laboratuvarları, arşivleri ve yerbilimleri alanında etkin araştırma potansiyeli ile MTA Genel Mdrl ğ yerbilimlerinde ve zellikle lkemiz madencili ğinin gelişmesinde vazgeilmez zelli ğini korumaya devam etmektedir. lkemizde maden aramac ılığı alanında sağlıklı bir yapılanma temin edilmeden, sektrn gelişmesi beklenemez. Maden arama al ışmalarının da hemen hemen tamamının MTA Genel Mdrl ğ taraf ından yrtld ğ dikkate al ınırsa bu kurum yeniden yapılandırılmadan lke madenciliğinde zlenen noktaya ula şılabilmesi mmkn de ğildir. Uzun yıllar lkemiz yerbilimlerine ve madencili ğe yararlı ve nemli katk ıları olan MTA Genel Mdrl ğ; - Fiziksel yapısının aşırı bymesi nedeniyle gerek arama yat ırımları iin ayr ılan dene ğin azalması (Btenin %85i personel harcamalar ına gitmektedir). - Blgele şme sonucunda daha etkin ve verimli hale gelmesi gerekirken aksine gcn kaybetmesi, -3 2 13 sayılı Maden Kanununun ruhsat ynyle s ınırlamalar getirmesi, - Yerbilimlerinin evrensel yapısına rağmen yeteri kadar dışa a ılamaması, - Arama ve araştırma al ışmaları iin gerekli ara, gere ve malzeme bak ımından kendini yenileyememesi, -D şk cret uygulamas ından dolayı yetişmiş eleman kaybı ve bunun doğal sonucu olarak maden aramacılığının gerektirdiği koşullara uygun arama projelerinin yapılamaması gibi nedenlerle son yıllarda madencilik sektrnn beklentilerini tam anlam ıyla karşılayamaz hale gelmiştir. O halde MTA Genel Mdrl ğnn bundan sonra kendisinden beklenen hizmetleri yerine getirebilmesi iin yeniden yap ılandırılması gerekmektedir. MTA Genel Mdrl ğ bir kamu kurulu şu olarak yeniden yapılandırılırken, kaynak retimi iin gerekli olan altyap ıyı (bilgiyi) rekabeti sisteme ters d şmeyecek şekilde reten; olduka esnek ve dar fakat gerek anlamda uzman kadrolu bir kurulu ş olarak d şnlmelidir. MTA Genel Mdrl ğ madencilik sektrnn ihtiya duydu ğu bilimsel altyapı hizmetlerini (jeoloji, jeofizik, jeokimya, analiz, teknolojik ett, harita v.b.) sunacak biimde arama al ışmalarını yrten ve madencili ği destekleyen araştırmacı bir uzmanlık kuruluşu olarak al ıştırılmalıdır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 93 Maden arama ve araştırmaları ile grevli bir kamu kurumu olan MTA Genel Mdrl ğnn kuruluş kanunu madencilik sektrne en yksek katk ıyı sağlayacak biimde de ğiştirilmeli ve MTA, bu al ışmalar iin gerekli bilimsel altyap ının oluşturulması amacı ile a ğdaş maden arama kuruluşlarının gerektirdiği yapıya kavuşacak biimde reorganize edilmelidir. MTA Genel Mdrl ğnn bu yeni yap ıya kavuşabilmesi ve personel sayısı bakımından az ama teknik kapasitesi yksek bir kurum haline getirilmesi iin a şağıda sıralanan dzenlemeleri gerekle ştirmesi gerekmektedir. 1. MTA blgele şme sonucunda gcn kaybetmi ştir. Blgelerin ok masrafl ı olması, bilimsel al ışmalarda yetişmiş insangc kaynaklar ını blgele şme yoluyla dağıtma mantığının yanlışlığı ortaya ıkmıştır. MTAn ın kltlerek yeniden bymesi iin i şlevsiz kalan blge mdrlklerinin Maden İşleri Genel Mdrl ğne devredilmesi ve bu kurulu şun taşra teşkilatı olarak al ışmalarını srdrmesi daha faydal ı olacaktır. 2. Temel jeolojik ett ve arama al ışmalarında verimlilik ve kalitenin artırılabilmesi amacıyla, fiziki bakımdan kk ancak teknik kapasitesi yksek bir kurumla şmayı temine ynelik bir organizasyon yap ısı oluşturulmalı ve işlevsiz Blge Mdrlkleri Maden İşleri Genel Mdrl ğne devredilmelidir. 3. MTA Genel Mdrl ğnn atlyeler ve matbaa niteleri tasfiye edilerek bu birimlerde retilen i şler dışarıdan hizmet satın alma yoluyla karşılanmalı, yemekhane ve personel servisleri zelle ştirilmelidir. Maden Analizleri ve Teknolojisi Dairesi bnyesindeki laboratuvar ve pilot tesis imkanlarının atıl durumdan kurtarılması iin bu birimin zelle ştirme imkanları araştırılmalı, olmadığı takdirde kurum iinde dner sermaye statsne kavuşturularak atıl kapasitesinin piyasaya ve araştırma kurum ve kuruluşlarına a ılması sağlanmalıdır. 4. MTAn ın sondaj maliyetlerinin giderek arttığına dikkat edilirse bu sistem ierisinde sondaj faaliyetlerinin rantabl olmadığı grlmektedir. Bu yzden sondaj makinalar ının blok satış yntemiyle zelle ştirilmesi ya da MTAn ın ortak olduğu veya kendi kuracağı şirketler eliyle al ıştırılması lke yarar ına olacaktır. Bu şekilde atıl kalan sondaj makinaları da devreye sokulabilecektir. 5. G do ğa şartlarında al ıştırılan teknik elemanlarla, uzmanlaşmış teknik elemanları kurum bnyesinde tutulabilmek amac ıyla doyurucu ve al ışmayı cazip hale getirecek bir cret sisteminin kurulmas ı gerekmektedir. Bunun iin de cretli i şler iin bir dner sermaye işletmesinin kurularak bu sayede elde edilecek cretli i ş gelirlerinden bir blmnn personele prim olarak verilebilmesi olanakları araştırılmalıdır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 94 6. Maden aramacılığında alt yapı hizmeti vermesi gereken MTA Genel Mdrl ğ, bu amaca ynelik olarak Trkiye genelinde ruhsata ba ğlı olmaksızın maden arama al ışmalarını srdrebilmelidir. Bunun iinde 32 13 sayılı Maden Kanununun MTA a ısından kısıtlayıcı hkmleri olan 47. ve 22. maddelerinin, MTAn ın al ışmalarını kolaylaştıracak şekilde değiştirilmesi sağlanmalıdır. Teknolojik gelişme ve ihtiyalardaki de ğişime bağlı olarak MTA Genel Mdrl ğnn makina-ekipman bakımından a ğdaş bir kurum haline gelebilmesi iin modern ara ştırma laboratuvarları olan bir kurum haline getirilmesi gerekmektedir. MTA tarafından hızlı teknolojik gelişmeler nedeniyle n plana ıkan yeni hammadde kaynaklarının aranmasına ve araştırılmasına ağırlık verilmelidir. Bunun yanında enerji hammaddelerinden taşkmr, kaliteli linyit ve jeotermal enerji, metalik madenlerden demir, bakır, kurşun, inko, krom ve alt ın, endstriyel hammaddelerden ithal etti ğimiz kkrt, fosfat, fluorit, grafit, titan, zirkon ve ihra etti ğimiz slestin, manyezit, barit, feldspat, kaolen ve bentonite ynelik alt yap ı al ışmalarına nem verilmelidir. zetle, lkemiz madencilik sektrnde yap ılmak istenen atılımın temelini maden yataklarının bulunması ve incelenmesi oluşturmaktadır. Bu grevleri yerine getirebilmek iin de MTA Genel Mdrl ğnde dinamik, verimli ve retken bir al ışma ortamının oluşturulması gerekmektedir. Bu amala MTAn ın grevlerinde, rgt yap ısında ve al ışma ilkelerinde değişiklikler ve dzenlemeler yap ılması ka ınılmazdır. Yeniden yapılanma olarak belirtilen bu değişiklik ve dzenlemelerle MTAn ın bugnk a şırı byk, karma şık, hantal, verimsiz ve kaynak tketen bir kurum olmaktan kurtar ılması sağlanmalıdır. 7.2.4. Finansmana İlişkin Kurumsal Yapı Madencilik sektrne finansman deste ği sağlamak zere halen faaliyet gsteren tek kurulu ş olan Madencilik Fonu dışında yeni bir yapılanma ngrlmemektedir. Bu nedenle bu blmde yine Fonun mevcut yap ısı ve işleyişine ilişkin değerlendirme ve nerilerle yetinilecektir. Zaman zaman e şitli ortamlarda madencilik konusunda faaliyet gsterecek bir ihtisas bankasının oluşturulması ynnde neriler yap ılmakla birlikte, mevcut ekonomik politikalar gz nnde bulunduruldu ğunda, kamu ncl ğnde bu tr bir yap ılanmanın sz konusu olamayacağı, zel kesim ncl ğnde bu tarz bir yap ılanmanın ise ancak yeterli talebin oluşması nko şuluna bağlı olduğu d şnlerek sz konusu nerinin ayr ıntılı şekilde tartışılmasına gerek grlmemi ştir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 95 7.2.4.1. Madencilik Fonu Yukarıda da tartışıldığı şekilde, mevcut işleyişi ile Madencilik Fonu, sektre sektr d ışından kaynak aktarma ve sektrn finansman sorunlar ına zm retebilme amac ından uzaklaşmış, bunun yerine kuruluş amacının tam aksine sektrden di ğer kesimlere kaynak aktaran bir mekanizmaya dn şm ştr. Bu durumun dzeltilmesi, sektrn finansman sorunlar ının zmne ili şkin olarak alınması gereken tedbirlerin başında yer almaktadır. Bu kapsamda ncelikle Madencilik Fonu, Bte kapsam ı dışına ıkartılmalı, Fonun yasal kaynaklardan elde ettiği gelirleri kısıtlama olmaksızın kuruluş amalar ı doğrultusunda kullanabilmesi sağlanmalıdır. Bunun yanısıra, 3213 sayılı Maden Kanununun Madencilik Fonunun kuruluşunu dzenleyen 34. Maddesinin, Fonun gelir kayna ğı olarak ifade edilen Bteden ayrılacak deneklerle ilgili 5. F ıkrasına gerek anlamda i şlerlik kazandırılmalıdır. Madencilik Fonunun idari yap ısına ilişkin neriler aras ında son zamanlarda, Fona tzel kişilik kazandırılması ve Fonun bağımsız bir kuruluş olarak rgtlenmesi nerisi s ıka dile getirilmektedir. Buna karşılık, sonuta Fona bir banka stats kazand ıracak olan bu trden bir yapılanmanın, Fonun maddi olanaklarının kısıtlılığı da dikkate alındığında brokratik yap ının genişlemesinin tesinde sektre herhangi bir katk ı sağlayamayacağı d şnlmektedir. Bunun yerine Madencilik Fonunun, yeniden rgtlenmi ş ve glendirilmi ş bir Maden İşleri Genel Mdrl ğnn bnyesine al ınması, zellikle Fonun teknik altyap ısının glendirilerek taleplerin daha kısa srede ve daha sa ğlıklı şekilde değerlendirilebilmesinin sağlanması, ruhsat ynetimi ve finansman ihtiyalar ının karşılanması konularının koordinasyon iinde yrtlmesi bak ımından nemli yararlar sa ğlayabilecektir. te yandan, Madencilik Fonunun kaynaklar ının sektrn finansman ihtiyac ı karşısında ok yetersiz kaldığı gz nnde bulundurularak, Fon kaynaklar ının sektre kulland ırılmasına ilişkin yntemin yeniden gzden geirilmesinde yarar grlmektedir. Bu kapsamda, az say ıda kuruluşun kredi ihtiyacını doğrudan kredi vermek suretiyle karşılamak yerine, yatırımcıların bankalardan temin edecekleri kredilere faiz desteği vererek ok daha fazla say ıda projeye destek sağlamanın Fonun kuruluş amalar ının gerekle ştirilmesi bakımında daha yararlı olacağı d şnlmektedir. 7.2.5. retime İlişkin Kurumsal Yapı 7.2.5.1. Madencilikte Gelişmeler ve Beklentiler Dnya nfusunun zellikle de geli şmekte olan lkelerdeki art ışlar sonucunda hızla artmaya devam edeceği gere ği, madencilik rnlerine olan toplam talebin de bymeye devam edeceğini gstermektedir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 96 Toplam talebe ilişkin olduka gvenilir tahminler yapmak mmkn olmakla birlikte, rn bazında doğru bir ngrde bulunabilmek giderek gle şmektedir. zellikle rnlerin birbirleri yerine ikame edilebilme olanaklarının artması ve geleneksel rnlere yeni alternatifler ortaya ıkması, rnler aras ında radikal talep kaymalarını daha sık karşılaşılabilecek hale getirmektedir. Uzun dnem rn talep e ğrilerinin kesikli bir grntye sahip olmaları anlamına gelen byle bir ortamda, talebin geli şme ynnn do ğru olarak tahmin edilebilmesi olanağı hemen tmyle ortadan kalkmaktad ır. Byle bir durum ise, tek bir rne ynelik faaliyet gsteren kurulu şlar iin belirsizlikten kaynaklanan ciddi risklerin varlığı anlamına gelmektedir. Bu bakımdan gelecek dnemde sektrde, birle şme, devir vb. yollardan firma leklerinin bymesi veya bir ba şka deyişle firmaların faaliyet alanlarının genişlemesi yoluyla sz konusu riskin minimize edilmesine ynelik abalar ın yoğunlaşması beklenmektedir. Geleneksel olarak, zellikle lkemizde kk lekli firmalar ın hakim olduğu bir sektr olan madenciliğin, nemli bir yap ısal değişikliğe uğraması anlamına gelecek bu dn şm sonucunda, sektrn farkl ı rnlere ynelik faaliyeti olan, byk lekli kurulu şların hakim olduğu bir grntye brnmesi ka ınılmaz grnmektedir. te yandan, talebin daha kaliteli rne do ğru ynelmesi ve bu talebin kar şılanabilmesi iin daha ileri teknolojiye, bunun iin ise daha gl bir sermaye yap ısına ihtiya duyulmas ının da sz konusu yap ısal değişime katkı yapacağı gz nnde bulundurulmal ıdır. İkinci Dnya Sava şı sonrasında yaygın şekilde taraftar bulan karamsar tahminlerin aksine, 80li y ıllardan bu yana başta petrol olmak zere hemen tm yeralt ı kaynaklarında nemli rezerv artışları sağlanmıştır. Teknolojik gelişmeler, denizler başta olmak zere en olumsuz iklim ve doğa koşullarında arama ve retim yapmay ı olanaklı hale getirerek retim olanaklarını genişletmiş, bunun yanısıra retim yntem ve aralar ındaki gelişmeler, byk boyutlu ve d şk maliyetli retime olanak sa ğlamıştır. Artan retim ve d şk maliyet, do ğal olarak reticiler aras ı rekabeti ve fiyat d ş şlerini beraberinde getirmiştir. Rezervlerdeki genişleme ve retim potansiyelindeki byme halen byk bir h ızla devam etmektedir. Bu durum, en azından yakın gelecekte, genel olarak rekabetin artmaya, fiyatların ise baskı altında kalmaya devam edeceğine işaret etmektedir. Rekabet gcne sahip olman ın piyasada var olabilmek iin n ko şul olduğu byle bir ortamda, ancak yksek teknolojiye ve hatta teknoloji retme gcne sahip ve sermaye donan ımı gl olan kurulu şların ayakta kalabilmeleri mmkn grnmektedir. 20.yzy ıl bilim ve teknoloji alanında, nceki yzy ıllarla hibir şekilde kıyaslanamayacak lde byk at ılımların gerekle ştiği bir yz y ıl olmuş, madencilik de bu gelişmeden derin bir şekilde etkilenmiştir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 97 Sz konusu geli şmenin gnmzde de artan bir h ızla srd ğ dikkate al ındığında, daha byk boyutlu değişimlere hazır olma gereği a ıka ortaya ıkmaktadır. Bu durum, yeni yzy ılda rekabetin ncelikle teknoloji alan ında yaşanacağını, teknolojik gelişmeye uyum sağlayabilme yeteneğinin rekabet gcne sahip olabilmenin n ko şulu olacağını gstermektedir. Buna gre, geleneksel emek- yo ğun teknolojilerle al ışan kuruluşların, giderek yerlerini ileri teknoloji ile al ışan gl kurulu şlara terk etmek zorunda kalmaları hi de şaşırtıcı olmayacaktır. Diğer alanlarda olduğu gibi, faaliyetin evreye duyarl ı bir şekilde srdrlme zorunlulu ğu, 21. yzy ılda madenciliği en fazla etkileyecek faktrlerin ba şında gelmektedir. Faaliyet esnasında, doğal evre zerindeki zararlar ı minimize edecek gerekli tedbirlerin alınması ve faaliyet aşamasında ka ınılmaz olan zararların faaliyet sonrasında ortadan kaldırılması gnmzde bir yasal zorunluluk haline gelmi ştir. Gelişmiş lkelerden ba şlayan ve byk bir hızla gelişmekte olan lkelere do ğru yayılan bu zorunluluk, gnmzde maden işletmeciliğinin olmazsa olmaz bir n ko şulu haline gelmiştir. Sz konusu yasal zorunlulu ğun yerine getirilebilmesi her şeyden nce, gerekli teknolojik bilgi ve donan ımın ve yeterli mali gcn varl ığını gerektirmektedir. Buradan, evre ile ilgili yasal zorunluluklar ı yerine getirme gcne sahip olmayan firma veya kurulu şların faaliyetlerini srdrme şanslarının giderek yok olacağı sonucu ortaya ıkmaktadır. Bir başka deyişle, artan evre duyarl ılığı, madencilikte kk i şletmeciliğin nn kesmekte, hem teknolojik hem de mali bakımdan daha gl bir altyap ıya sahip olmayı bir gereklilik haline getirmektedir. zellikle 1980lerden bu yana, dnya ekonomisi kreselle şme olarak isimlendirilen ok nemli bir yap ısal değişim srecinden gemektedir. Uluslararas ı mal ve sermaye hareketleri giderek daha serbest hale gelmekte, buna bağlı olarak da rekabet uluslararası boyut kazanmaktadır. Kendi kendine yeterli, dışa kapalı ulusal ekonomi kavramı giderek ieri ğini kaybetmektedir. Son Asya Krizinde oldu ğu gibi, dnyan ın herhangi bir k şesinde yaşanan olumsuz bir gelişme kısa srede btn dnyay ı etkisi altına alabilmektedir. zellikle petrol ve metaller başta olmak zere madencilik rnleri bu geli şmeden en fazla etkilenen rnler arasında yer almaktadır. Talep dzeyi genel ekonomik aktivite dzeyi ile yak ın ilişki iinde olan bu rnlerde fiyatlar bugn ulusal veya blgesel pazarlarda de ğil, iletişim teknolojisindeki gelişmenin de sağladığı olanaklarla btn dnyada geerli olacak şekilde belirlenmektedir. 1960lar ın sonlarında bakır fiyatı bir ka byk Amerikan firmas ı (ABD retici fiyat ı) tarafından belirlenirken, bugn durum tamamen de ğişmiştir. Bugn fiyatlar uluslararası dzeyde belirlenmekte ve arz- talep dengesindeki gnlk, hatta bazen saatlik değişmelere gre olu şmaktadır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 98 te yandan fiyatlar, dnya ekonomisindeki geli şmelere bağlı olarak, kısa zaman aralıkları iinde nemli ini ş ve ıkışlar gstermektedir. rnek olarak, 90l ı y ılların başlarında 1000 Dolar/t seviyesine kadar gerileyen alminyum fiyatlar ı 1995 yılında 2000 Dolar/t seviyelerine kadar ykselmi ş 1999 yılı başlarında ise tekrar 1200 Dolar/t dzeyinin alt ına gerilemiştir. Bu durum, zellikle tek bir rne ynelik faaliyeti olan kurulu şları nemli bir fiyat riski ile karşı karşıya bırakmaktadır. Bir ok durumda, yat ırım aşamasında yksek karlar vaat eden bir proje, işletme aşamasında byk bir ba şarısızlığa uğrayabilmektedir. Bu bakımdan, madencilik alanında faaliyet gsteren kurulu şların, fiyat riskini minimize etmek amacıyla, faaliyetlerini rn baz ında e şitlendirmeleri bir gereklilik olarak ortaya ıkmaktadır. Yukarıda yapılan tartışmalardan, madenciliğin 21. yzy ılda da ekonomik kalkınma ve byme a ısından vaz geilmezli ğini srdrece ği, ancak nemli lde yap ısal değişime uğrayacağı sonucu ortaya ıkmaktadır. Bununla birlikte, sektrn ba şta teknoloji ve evre faktrleri olmak zere bir ok faktrn etkisiyle nemli yap ısal değişikliklere uğraması ka ınılmaz grnmektedir. Bu erevede, sektrn emek yo ğun karakterini kaybetmesi, bunun yerine teknoloji ve sermaye yoğun nitelik kazanması, bu beklentilerin başında yer almaktadır. Bu durumun doğal sonucu ise, firma leklerinin bymesi say ılarının azalması olarak ortaya ıkmaktadır. 21. yzy ılda madenciliğin byk lde, faaliyetlerini gerek rn ve gerekse co ğrafi anlamda e şitlendirmek suretiyle risk minimizasyonunu hedefleyen, uluslararası lekte faaliyet gsteren, teknoloji ve sermaye altyap ısı gl firmalar ın denetimi altına girmesi ka ınılmaz grnmektedir. Bu erevede, Trkiyede madencili ğinin yeniden yapılandırılmasında, vurgulanan hususlar dikkate alınarak, bir yandan yabancı sermaye ve teknolojinin lke madencili ğine katkı yapabilmesi iin gerekli ortam ın yaratılması, diğer taraftan yerli madencilik firmalarının hem yurtiinde hem de uluslararas ı alanda, sz konusu firmalarla rekabet edebilmelerine olanak sağlayacak şekilde, teknoloji ve sermaye yapılarının glendirilmesine ynelik gerekli tedbirlerin alınması bir zorunluluk olarak grnmektedir. Bu durumun zellikle, sektrdeki zelle ştirme uygulamalarında dikkate alınmasında, zelle ştirme stratejilerinin yukarıda tartışılan hususlar ışığında tespit edilmesinde byk yarar grlmektedir. 7.2.5.2. Madencilikte zel İşletmecilik Madenciliğin yeni dnemine ili şkin yukarıdaki tartışmalar ışığında Trkiyedeki zel kesim madenciliğinin yapısı gzden geirildi ğinde, sermaye ve teknolojik donanımı yetersiz, o ğunlukla tek bir rne ynelik faaliyet gsteren kk lekli i şletmeleri ile zel kesim madenciliğimizin rekabet gc s ınırlı bir yapıda olduğu sonucu ortaya ıkmaktadır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 99 Bu durum, gerekli yapısal değişimin gerekle ştirilememesi durumunda, işletmelerimizin uluslararası faaliyet gsteren byk lekli kurulu şlar karşısında rekabet şanslarını kaybederek yok olma srecine girmelerinin ka ınılmaz olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bakımdan, Trk madencili ğinin yeniden yapılandırılmasına ilişkin arayışlar iinde nceli ğin zel kesim madencili ğimizin sz konusu darbo ğazının aşılmasına verilmesi gerektiği d şnlmektedir. Kreselle şme olgusunun bir sonucu olarak gnmzde hemen her alanda yo ğun bir firma evlilikleri sreci ya şanmaktadır. Dnyan ın giderek tek pazara dn şmesiyle, bir ok firma glerini birle ştirerek pazarda kalıcı ve etkili olmaya gayret gstermektedirler. Bu erevede zel kesim madencili ğimizin de benzer bir sreten gemesi, say ıları az ancak birleşmeler yoluyla rekabet glerini art ırmış firmalardan oluşan bir sektrel yap ılanmayı hedeflemesi gerekmektedir. Bu tarz bir sektrel yap ılanma, maden işletmelerimizin uluslararası planda rekabet glerinin artmas ı ve pazarda kalıcı olabilmelerinin sağlanması bakımından bir zorunluluk olarak grlmektedir. te yandan bu tarz bir yap ılanma, son yıllarda bir ok rne ği grlen, şirketlerimizin pazarda birbirleriyle yıkıcı rekabete srklenmelerinin nlenmesi bak ımından da hayati nem ta şımaktadır. Sektrde say ısı az, ancak le ği byk firmalar ın hakim olacağı bir yapılanmanın temini iin bir yandan teşvikler diğer taraftan zorlayıcı yasal tedbirlerin birlikte uygulamaya konulmasına ihtiya bulunmaktad ır. Firma birleşmelerini kolaylaştırıcı ve birleşen firmalara vergi vb. avantajlar sağlamayı, teşviklerden yararlanmada ncelik vermeyi hedefleyen te şvik edici tedbirlerin yanısıra, maden arama ve işletme ruhsatı sahibi olabilmeyi asgari yeterlik koşullarına bağlayan zorlayıcı yasal dzenlemelerin gerekle ştirilmesi bu kapsamda ilk d şnlebilecek dzenlemeleri olu şturmaktadır. 7.2.5.3. Madencilikte zelle ştirme ve KİTler Keynesyen İktisat Teorisinin 1929 Byk Ekonomik Krizi ile ilgili zm nerileri aras ında yer alan ve zellikle İkinci Dnya Sava şı sonrası dnemde btn dnyada geni ş uygulama alanı bulan kamu işletmeciliği, 1980 sonrasında yoğun bir şekilde tartışılmaya başlanmıştır. Faaliyette bulundukları birok alanda tekel konumunda olan kamu i şletmelerinin sosyal gerekeler ileri srerek piyasa verilerini gzard ı ettikleri, o ğunlukla zarar etmeleri nedeniyle kamu mali dengesini bozdukları, btn bunlar ın sonucu olarak kaynak israfına yol at ıkları ve bylece ekonomik geli şmeyi engelledikleri hususu sıka dile getirilmeye ba şlanmış ve bu gr ş giderek artan şekilde taraftar bulmuştur. Sz konusu de ğerlendirmenin doğal bir sonucu olarak, kamu işletmelerinin zelle ştirilmesi hususu ekonomik politikaların en vazgeilmez unsurları arasında yer almaya başlamıştır. zelle ştirme konusu, madencilik a ısından ve zellikle geli şmekte olan lkeler bak ımından daha nemli bir politika de ğişikliği anlamı taşımaktadır. İkinci Dnya Sava şı sonrasındaSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 100 birok eski smrge ba ğımsızlığına kavuşmuştur. Bu dnemde yeralt ı kaynakları zerinde hakimiyet, bağımsızlığın en temel koşulu olarak algılanmış ve bu lkelerde bat ılı şirketler tarafından işletilen madenlerin millileştirilmesi ve bununla paralel olarak devletleştirme uygulamaları gndeme gelmi ştir. Bunun sonucunda da, kamu işletmeciliği madencilik alanında diğer alanlardan daha nemli bir boyut kazanmıştır. Ancak, zellikle teknolojik geli şmeler sonucunda madenciliğin geleneksel emek- yoğun karakterini kaybederek sermaye- yoğun nitelik kazanması, sz konusu lkelerde madencili ğin zaman iinde gerilemesine yol am ıştır. Bu durum ise eski politikalardan geri dn ş gndeme getirmi ştir. Trkiyede zelle ştirme uygulamaları 1980li y ılların ortalarında başlamış olmakla birlikte, bugne kadar ok nemli bir geli şme sağlanamamıştır. Aradan geen yakla şık 15 yıllık sre, zelle ştirmenin her durumda standart bir tarzda uygulanabilecek ve sonular ı garanti olan mucizevi bir zm yntemi olmad ığını gstermi ş bulunmaktadır. zelle ştirme uygulamalarından arzu edilen sonular ın sağlanabilmesi her şeyden nce, zelle ştirmenin yapılacağı sektrn yap ısı, zelle ştirilecek kuruluşun sektr iindeki yeri vb hususların yanısıra, bunlardan daha nemli olarak sektrde nas ıl bir yapılanmanın hedeflendiği hususunun da gz nnde bulundurulmas ını gerektirmektedir. Bu şekilde hareket edilmemesi durumunda, zelle ştirme girişimlerini sonuland ırmak ok g olaca ğı gibi, yapılan zelle ştirmelerden de istenilen sonular ın sağlanması mmkn olamayacakt ır. Madencilik alanında KİTlerin zelle ştirilmesine ilişkin strateji tespit edilirken, yukarıda vurgulanan sektrdeki yap ısal değişim ihtiyacının kesinlikle gz nnde bulundurulmas ı gerekmektedir. Bu ihtiyacı dikkate almayan bir stratejinin sektrn mevcut rekabet gcnn daha da aşınmasına yol amas ı ka ınılmaz olacaktır. Bu kapsamda, byk lekli kamu kuruluşlarının işletmeler bazında blnerek, blok sat ış yntemi ile zelle ştirilmesinden zellikle ka ınılması gerekmektedir. Bu tarz bir uygulama, faaliyet hacmi ve mali yapısı itibariyle belirli bir dzeyin zerinde gce sahip kurulu şların ortadan kalkmasına ve sektrdeki ortalama firma le ğinin klerek genel anlamda sektrn rekabet gcnn erozyona uğramasına yol amas ı ka ınılmaz grnmektedir. Bu kapsamda TD' İ Genel Mdrl ğ ile ilgili uygulaman ın sonular ı zellikle dikkat ekmektedir. KARDEM İRin zelle ştirilmesini takiben İSDEMİRin de zelle ştirilmek zere bnyeden ayr ılması zerine, Trkiye demir elik sanayiinde entegrasyon tamamen bozulmu ş ve zellikle demir cevheri madenciliği konusunda lkenin yar ım yzy ılı aşan birikimi yok olma noktasına gelmiştir. Bu değerlendirmeler ışığında, Trkiyede madencilik sektrnde zelle ştirme uygulamalarının sektrde ortalama firma le ğinin klmesine yol amayacak bir şekilde yapılması, bir başka deyişle byk kurulu şların, gerekli olmayan bazı faaliyetleri bnyeden ayrıldıktan sonra entegrasyon bozulmayacak şekilde btn olarak zelle ştirilmeleri dahaSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 101 uygun bir yaklaşım olarak grnmektedir. Ancak, sektrdeki sermaye birikiminin yetersizli ği dikkate alındığında, bu tarz bir zelle ştirmede blok satış ynteminin uygun sonular veremeyeceği gz nnde bulundurulmal ıdır. Bu nedenle, byk madencilik kurulu şlarının zelle ştirilmelerinde ncelikle halka arz ynteminin uygulanmas ı, kamunun sermaye iindeki pay ının belirli bir oranın altına d şmesi sonrasında, blok satış ynteminin gndeme getirilmesi daha gerekci bir yakla şım olacaktır. Madencilik alanında faaliyet gsteren K İTlerin zelle ştirme a ısından durumları, sektrde zelle ştirmeye ilişkin yukarıda tartışılan strateji, kuruluşların yapıları, sektr ve genel ekonomi iindeki konumlar ı vb. hususlar gz nnde bulundurularak a şağıda ayrı ayrı ele alınmıştır. 7.2.5.3.1. Trkiye Petrolleri A.O. (TPAO) TPAO lkenin petrol ve do ğal gaz alanında faaliyet gsteren tek nemli kurulu şu olması nedeniyle, lkenin petrol politikas ının da en nemli enstrman ı durumundadır. zellikle Trkiye gibi enerjide kendi kendine yeterli olmaktan uzak durumdaki lkelerin uzun vadede enerji arz gvenli ğini sağlayabilmeleri iin, yurtii faaliyetlerinin yan ısıra, yurtdışında da petrol arama ve retim faaliyetlerine ynelmeleri bir zorunluluktur. Trkiye de, 1990l ı yılların başlarından itibaren, TPAO aracılığıyla bu doğrultuda bir politika izlemeye al ışmaktadır. Doğrudan veya ortaklıklar kurmak suretiyle Mısır, Cezayir, Pakistan vb lkelerde ba şlayan al ışmaların ardından byk petrol şirketlerinin oluşturduğu konsorsiyumlarda yer alarak Kafkasya ve Orta Asya Trk Cumhuriyetlerindeki nemli projelerden pay alınmaya al ışılmaktadır. Bununla birlikte, TPAOn ın bugnk yap ısının stlendi ği ağır sorumluluğu yerine getirmek a ısından yeterli olduğu sylenemez. Dnyadaki nemli petrol şirketlerinin faaliyet alanları petrol sanayiinin btn a şamalarını kapsamaktadır. Bu şirketler, arama ve retimden rafinasyon ve rn pazarlamaya kadar sanayiin her aşamasında faaliyet gstermektedirler. Bilindi ği gibi, petrol sanayinin arama ve retim a şaması risklerin ve maliyetlerin en yksek oldu ğu aşamasıdır. Buna karşılık, rafinasyon ve pazarlama aşamaları riskin d şk kar olanaklar ının yksek oldu ğu alanlardır. Sektrn bu zelli ği petrol şirketlerini entegre bir yapıda olmaya zorlayan faktrlerin ba şında gelmektedir. Buna karşılık TPAO, zelle ştirme d şncesiyle ba ğlı ortaklıklarını ard arda kaybederek, yalnızca petrol sanayiinin en pahalı ve riskli aşaması olan arama ve retim alan ında faaliyeti olan cılız bir kuruluş haline gelmiştir. retim ve gelir olanaklar ının sınırlı olması, kuruluşu arama yatırımlarının finasmanında ve grevlerini yerine getirmekte ciddi glklerle kar şı karşıya bırakmaktadır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 102 Bu nedenle kuruluşun yapısındaki bu olumsuzluğun en kısa zamanda ortadan kaldırılması ve sınırlı lekte de olsa kurulu şa petrol sanayiinin karlı diğer alanlarında faaliyet gsterme imkanının verilmesi alınması gereken ilk tedbir olacaktır. Bu erevede ncelikle, kurulu şun eski bağlı ortaklıklarından Tpra ş ın bir veya iki rafinerisi ile Petrol Ofisinin dağıtım şebekesinin en azından kk bir blm, bu kurulu şların zelle ştirilmesinden nce TPAOya devir edilmelidir. TPAOnun ulusal petrol politikas ı a ısından stlendi ği sorumluluk ve mevcut yapısı gz nne al ındığında, kuruluşun bu aşamada zelle ştirilmesi mmkn grlmemektedir. Buna kar şılık, ideal bir petrol şirketi olarak rgtlenmesinin sa ğlanması koşuluyla, orta vadede, halka arz yntemi ile zelle ştirilmesinin mmkn ve uygun olaca ğı d şnlmektedir. 7.2.5.3.2. Trkiye Ta şkmr Kurumu (TTK) Yukarıda da belirtildiği gibi, TTK şu anda KİT sisteminin en sorunlu kuruluşu durumundadır. Taşkmr Havzas ının jeolojik yapısı dikkate alındığında, rekabeti bir retim yap ısının hibir şart altında oluşturulamayacağı gere ği a ıkca ortaya ıkmaktadır. Bu nedenle konuya salt ekonomik a ıdan bakıldığında, blgedeki madenlerin en k ısa srede tasfiye edilmesi en gereki zm olarak grnmektedir. te yandan kamu maliyesinin son y ıllarda tamamen bozulan yapısı da bu trden srekli kaynak tketen kurulu şlarla ilgi radikal zm aray ışlarını gz ard ı edilemez duruma getirmiştir. Buna karşılık, Zonguldak Blgesinin ekonomisinin byk lde bu kurulu şa bağlı olduğu dikkate alındığında, yaratacağı sosyal sorunlar nedeniyle tasfiye kolay bir zm olarak grnmemektedir. Di ğer taraftan koklaşabilir taşkmr sanayi iin stratejik bir hammadde olmaya devam etmektedir. Tasfiye durumunda, lkenin tek kokla şabilir taşkmr retim imkanı ortadan kalkmış olacaktır. Ayrıca, derin yeraltı madenciliği konusunda bu blgedeki birikimin byle bir tasfiye ile k ısa srede yok olaca ğı gere ği diğer bir endişe kaynağıdır. Bu hususlar birlikte değerlendirildiğinde, TTKn ın rekabet edebilir bir yapıya kavuşturulmasının mmkn olmad ığı, bu nedenle de zelle ştirilebilme şansının bulunmadığı sonucu ortaya ıkmaktadır. Buna karşılık kuruluşun tasfiyesi nerisi de, sosyal vb. nedenlerle uygulanabilir grnmemektedir. Bu durumda, kamu mali sistemi zerindeki ykn asgari dzeye indirilebilmesi iin bir kltme operasyonu ka ınılmaz hale gelmektedir. Bu erevede, TTKn ın retim faaliyetinin en verimli ve kokla şabilir taşkmr retimi yap ılan ocaklarda yoğunlaştırılması, verimsiz ocakların terk edilmesi, bunun yanısıra verimliliği ve rn kalitesini art ırıcı tedbirlerin alınması tek uygulanabilir zm olarak grnmektedir. 7.2.5.3.3. Trkiye Kmr İşletmeleri (TKİ)Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 103 Enerji alanında 1980li y ıllarda gerekle şen yatırım hamlesinin nemli ayaklar ından birisini oluşturan TKİ, bu dnemde kmr madencili ği konusunda nemli ba şarılar elde etmiş ve TKİnin ncl ğnde lke kmr madencili ği yılda 70 milyon tonu aşan bir retim kapasitesine ulaşmıştır. Buna karşılık son dnemde enerji sorununun zmnde do ğal gaza ağırlık verilmeye başlanmasıyla, kmr retim kapasitesindeki byme durmu ştur. Ayrıca, enerji alanındaki zelle ştirme politikası kapsamında, termik santrallarla birlikte bunların yakıt ihtiyacını karşılayan kmr i şletmelerinin zel kurulu şlara devri uygulamalarıyla TKİnin sektrdeki a ğırlığı aşınma srecine girmi ştir. Bu uygulamanın devam etmesiyle, TKİnin retim kompozisyonu iinde teshin ve sanayi amal ı retimin yeniden a ğırlıklı hale gelmesi ve kurumda karlılık ve verimliliğin giderek yok olması, bununla bağlantılı olarak da sektrde ortalama firma le ğinin klmesi ka ınılmaz olarak gndeme gelecektir. lkenin 1970li y ıllardaki enerji darboğazını aşmasında byk katk ıları olan TKİnin bu roln gelecekte de srdrebilmesi iin, kurumun gelece ği ile ilgili olarak doğru kararların bugnden verilmesi gerekmektedir. Bu erevede, TK İnin zelle ştirilmek zere TEA Şa devir ettiği işletmelerine karşılık, TEAŞtan devir alaca ğı bazı santrallarla, kendi alanında reglatr olarak grev yapabilece ği bir yapıya kavuşturulmasının yerinde olacağı d şnlmektedir. Bu yeni yap ısı iinde TK İnin yurtiindeki yeni yat ırım olanaklarının geliştirilmesinin yanısıra, yurtdışında da benzer bir arayışa ynelmesi, enerji arz gvenli ğinin teminine ynelik politikalar a ısından da yararlı olacaktır. Yeni yapısı ve rol iinde TK İnin, devletin belirli bir sre iin alt ın hisse sahibi olması koşuluyla ve halka arz yntemi ile zelle ştirilmesinde ayrıca, yarar grlmektedir. 7.2.5.3.4. Trkiye Elektrik retim ve İletim A.Ş. (TEAŞ) TEAŞ ın madencilik sektrndeki konumu dikkate al ınarak bu kuruluşla ilgili zel bir neri geliştirilmesine gerek grlmemi ştir. Bununla birlikte, mevcut yapının başlangıta ngrlenden uzun srmesi, yat ırım ihtiyalar ının zamanında karşılanamaması nedeniyle zellikle Af şin- Elbistan İşletmesinde bir ok olumsuzlu ğun ortaya ıkmasına neden olmuştur. Bu bakımdan TEAŞa ba ğlı linyit işletmelerinin ilgili oldukları termik santrallarla birlikte zelle ştirilmelerine ilişkin al ışmaların en kısa srede sonuland ırılmasının yararlı olacağı d şnlmektedir. 7.2.5.3.5. Eti Holding A.Ş.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 104 lkenin en geni ş faaliyet alanına sahip madencilik kuruluşu olarak Eti Holding A.Ş. bugne kadar olduğu gibi, bundan sonrada Trkiye madencili ğinde nclk roln srdrebilecek potansiyele sahiptir. Endstriyel minerallerden metal madenlere bir ok madende lkedeki tek veya en byk operasyon Eti Holding A. Ş.ne aittir. Yukar ıdaki tartışma ışığında kuruluşun bu yapısının risk minimizasyonu a ısından nemli bir avantaj olu şturduğu a ıktır. Bunun yanısıra Eti Holding, madencilik alanındaki 65 yıllık birikimi ile teknolojik a ıdan da lkedeki en donan ımlı kuruluş durumundadır. Bu zellikleri ile Eti Holding, 2 1. Yzy ıl madenciliğinin yoğun rekabeti ortam ına uyum gsterebilecek potansiyele en fazla sahip madencilik kurulu şumuz olarak grnmektedir. Eti Holding, ana faaliyet alanı olan bor madenciliğinde dnyadaki iki nemli kurulu ştan birisi durumundadır. Bu durum, kuruluşa kaynak yaratma bakımından nemli bir avantaj sağlamaktadır. Diğer alanlara kıyasla ok daha kararl ı bir yapıya sahip olan bor madenciliğinden sağlanan fonlar, metal piyasalarındaki fiyat dalgalanmalarının yıkıcı etkilerinden korunma konusunda kuruluş iin nemli bir gvence olu şturmaktadır. Eti Holdingin mevcut yap ısının ona sağladığı bu avantajlar, kuruluşun geniş faaliyet alanına sahip olma zelli ğinin gelecekte de korunması gerektiğini a ıka ortaya koymaktad ır. Eti Holdingin zelle ştirme bakımından durumu, diğer kuruluşlara kıyasla nemli bir farkl ılık taşımaktadır. Milli ıkarlar doğrultusunda bir politikanın izlenebilmesi ve bor madenlerimizin kk kk paralar halinde i şletilmesi sonucu kendi kendimizle rekabet ortamını kaldırmak ve dnya pazarlar ından daha yksek pay almak iin bor mineral ve rafine rnlerinin yat ırım, retim ve pazarlama faaliyetlerinin tek elden ve etkin bir şekilde yrtlmesi hayati nem taşıdığı iin 2 172 Sayılı Yasa ıkartılmış, 2840 Sayılı Yasa ile de bu politika devam ettirilmiştir. Bu erevede, dnya bor piyasas ının hassas yapısı ve kuruluşun bu piyasadaki konumu dikkate alındığında, bor madenlerinin zelle ştirilmesinin, zellikle de bunun blok satış yntemi ile yap ılmasının lke yarar ına sonular do ğurmayacağı d şnlmektedir. Yapılan değerlendirmeler erevesinde, Eti Holdingin geni ş faaliyet alanına sahip bir kamu kuruluşu olarak Trkiye madencili ğine hizmet vermeye devam etmesi bu kuruluşla ilgili en uygun alternatif olarak grnmektedir. Ancak, geni ş faaliyet alanı madencilikle ilgili her alan olarak d şnlmemeli, faaliyet alanlar ı belirlenirken karlılık, verimlilik, lke ekonomisi a ısından gereklilik vb. ilkeler gz nnde bulundurulmal ıdır. Ayrıca, 21. Yzy ıl madenciliğinin uluslararası bir boyutta srdrlmesi zorunlululu ğu dikkate alınarak, kuruluşun lke d ışındaki imkanları da dikkate almaya başlaması gerekmektedir. Bunun yanısıra, zellikle kk lekli i şletmecilik gerektiren ve kuruluş a ısından verimsiz olan faaliyetler hızla blok satış yntemi ile zelle ştirme veya tasfiye yoluyla kurumSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 105 bnyesinden uzakla ştırılmalıdır. Ayrıca, gemi şte e şitli nedenlerle kurum uhdesine gemi ş, ancak zerinde herhangi bir madencilik faaliyeti bulunmayan maden ruhsatlar ının satış veya terkine ynelik olarak ba şlatılan uygulma en hızlı şekilde sonuland ırılmalıdır. 7.2.5.3.6. Trkiye Demir 'elik İşletmeleri (TD'İ) TD'İ bugn ciddi bir belirsizlik ortam ında bulunmaktadır. Adında hala demir- elik ifadesi yer almakla birlikte, kuruluşun bugn bu sanayi ile ilgisi yaln ızca demir cevheri retimine ilişkin sınırlı dzeydeki aktivitesinden ibarettir. KARDEM İRin zelle ştirilmesinin ardından İSDEMİRin de zelle ştirme d şncesiyle kurum bnyesinden ayr ılması sonucunda, TD'İ hemen hemen işlevsiz bir hale gelmiştir. Son zamanlardaki Divriği Maden İşletmesinin de bir ba şka kuruma bağlanmasına ynelik abalar TD' İnin tmyle tasfiye edilmek istendi ğini gstermektedir. TD'İ, demir- elik sanayii alan ında yarım yzy ılı aşan birikimi ile Trkiye ekonomisine byk hizmetler vermi ş, sanayileşmemizin temel taşlarından birisi olmuştur. Ancak, son yıllarda işletmelerinde ihtiya duyulan modernizasyon yat ırımlarının yapılamaması sonucunda, rekabet gc kaybolmu ş, mali yapısı bozulmuştur. Bu durum, bugnk yap ının ortaya ıkmasına yol aan kararlar ın alınarak uygulanmasının da temel gerekesini oluşturmuştur. Buna karşılık, İSDEMİRin zelle ştirme kapsamına alınmasından bu yana, zelle ştirme ynnde herhangi bir olumlu ad ım atılamadığı gibi, gerekli modernizasyon yatırımlarının da srekli olarak zelle ştirme sonrasına ertelenmesi nedeniyle işletmede durum daha da ktle şmiştir. Bu durumdan kaynaklanan diğer bir olumsuzluk ise, demir cevheri madenciliği ile demir- elik fabrikalar ı arasındaki bağın kopmuş olmasıdır. İSDEMİR bağımsız bir kuruluş haline gelmesinden sonra, cevher alımında ithalata giderek daha fazla ağırlık vermeye başlamış, yerli cevher retimi ciddi bir darbo ğazın iine srklenmi ştir. Trkiye demir- elik sanayiinde entegrasyonun tmyle bozulmas ına ve demir cevheri madenciliğimizin yok olma noktasına gelmesine yol aan bu durumun ortadan kaldırılabilmesi iin, en k ısa zamanda İSDEMİRin yeniden TD' İ at ısı altına alınmasına ve zelle ştirme ile ilgili stratejinin kurumun btn gz nne al ınarak yeniden tespit edilmesine ihtiya bulunmaktad ır. Diğer taraftan, bugne kadarki tecrbelerin ışığında zelle ştirmenin daha uzun zaman alabileceği dikkate alınarak, İSDEMİRin modernizasyonu ile ilgili al ışmalara da vakit geirilmeden ba şlanması gerekmektedir. 7.2.5.3.7. Karadeniz Bakır İşletmeleri (KBİ)Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 106 Yaklaşık yedi yıldan bu yana zelle ştirme kapsamında olmasına ve birok kez sat ış teşebbsnde bulunulmas ına rağmen zelle ştirmenin bugne kadar gerekle ştirilememiş olması, kuruluşla ilgili yapısal sorunlardan kaynaklanmaktadır. Yukarıda tartışıldığı şekilde, yeterli madeni bulunmayan, mevcut kapasitesi, yeri ve teknolojisi bakımından da nemli dezavantajları bulunan bir kuruluş olarak KBİ, zel yat ırımcının fazla ilgisini ekmemektedir. Bu durumda, sz konusu olumsuzlu ğun ortadan kaldırılmasına ynelik tedbirler al ınması gerekmektedir. Bu erevede, Eti Holding A. Şnin Kredeki bak ır işletmesinin KBİye devri bir zm olabilir. Ancak, bunun da yaln ız başına yeterli olmayabileceği gz nnde bulundurularak, daha kapsamlı bir zm aray ışına girilmelidir. 7.2.5.3.8. TEKEL Tuz Sanayii Messesesi Tuzun stratejik bir hammadde olduğu ve bu nedenle de bir tekel konusu oluşturduğu d şncesinin bir gere ği olarak tuz madenciliği ile ilgili retim grevi gemi ş dnemde TEKEL Genel Mdrl ğne verilmi ştir. Buna karşılık gnmzde, tuz stratejik bir rn olarak değerlendirilmemektedir. te yandan TEKEL Genel Mdrl ğnn ana faaliyet konuları gz nne al ındığında, tuz retimine ynelik faaliyetin TEKELin genel uzmanl ık alanının dışında kaldığı grlmektedir. Bu nedenle ncelikle Tuz Messesesinin ba ğımsız bir genel mdrlk olarak rgtlenmesi veya madencilik alan ında faaliyet gsteren bir ba şka kuruluşun bnyesine aktar ılması gerekmektedir. Diğer taraftan Tuz Kanununun yrrlkten kald ırılarak tuzun 3213 sayılı Maden Kanunu kapsamında işlem grmeye ba şlaması ile tuz konusundaki devlet tekeli de yasal olarak ortadan kalkmış olacaktır. Bunun da gerekle şmesi ile tuz konusundaki uzun vadeli politikanın ve bu erevede tuz i şletmelerinin zelle ştirme a ısından durumlarının yeniden gzden geirilebilme imkan ı doğmuş olacaktır. 7.3. SONU' VE NER İLER: Madencilik sektr ile ilgili sorumluluk ve yetkilerin e şitli bakanlıklar arasında dağıtılmış olmasından kaynaklanan sorunların zlebilmesi iin, bir Madencilik Bakanl ığı en kısa srede olu şturulmalı, madencilik alanında faaliyet gsteren tm kamu kurulu şlarının bu bakanlığın bnyesinde toplanmas ı sağlanmalıdır. Mevcut yapısı ile nemli sorunlar ı bulunan Maden İşleri Genel Mdrl ğ, tzel ki şiliğe sahip ve lke dzeyinde blge mdrlkleri te şkilatı olan bir kamu kuruluşu olarak yeniden rgtlenmeli ve olu şturulacak Madencilik Bakanlığına bağlanmalıdır.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 107 Maden İşleri Genel Mdrl ğ yeniden rgtlenirken, ta şocakları ve jeotermal kaynaklar başta olmak zere, Petrol Kanunu d ışında kalan tm yeralt ı kaynaklarının ynetimi konusunda a ık şekilde yetkilendirilmelidir. Maden İşleri Genel Mdrl ğnn blge teşkilatlarının oluşturulmasında, MTA Genel Mdrl ğnn halen byk blm i şlevsiz olan Blge Mdrlklerinden yararlan ılmalıdır. MTA Genel Mdrl ğ, iinde bulundu ğu sorunlardan arındırılarak, lke madencili ğine gemi ş dnemlerde yapt ığı hizmetleri tekrar verebilecek bir yapıya kavuşturulmalıdır. Bunun iin ncelikle, kurum kaynaklar ının israfına yol aan a şırı byk fiziki yap ı kltlmeli, bu kapsamda ise ncelikle, i şlevsiz durumdaki blge mdrlkleri tasfiye edilmelidir. Bunun yanısıra, zellikle nitelikli teknik personel ynnden kurumun son y ıllarda uğradığı kayıpları telafi etmek zere, kurum gen ve nitelikli teknik elemanlarla takviye edilmelidir. Ayrıca, kurum iinde ba şlatılacak hizmet ii e ğitim hamlesi ile teknik personel ynnden ortaya ıkan zaafiyet giderilmelidir. Madencilik Fonu Bte kapsam ı d ışına ıkartılarak, Fonun gelirlerini kuruluş amalar ı doğrultusunda kullanabilmesi sağlanmalıdır. Ayrıca, Fonun idari yapılanmasının fonksiyonel olmayan bir genişleme ynnde olmak yerine, Fonun kurulu ş amalar ına uygun faaliyet gstermesine imkan sa ğlayacak doğrultuda olmasına zen gsterilmelidir. Bunun yan ısıra, Fonun mevcut kaynaklarının kullanımına ilişkin olarak, daha fazla sayıda projenin desteklenmesine imkan sağlayacak yntemlerin geli ştirilmesi iin gerekli al ışmalar yapılmalıdır. Yeni yzy ılda madenciliğin emek-yoğun niteliğinin yok olacağı ve sektrn giderek sermaye- yoğun nitelik kazanacağı, bu durumda da madenciliğin ancak byk lekli, sermaye ve teknolojik donanım ynnden gl kurulu şlarca srdrlebilece ği gere ği gz nne alınarak, sektrde ortalama firma le ğini bytmeye ynelik tedbirler al ınmalıdır. Bu kapsamda ncelikle, kk i şletmeciliğin hakim olduğu zel kesimde firma birle şmeleri teşvik edilmeli, Maden Kanununda, madencilik yapabilmek iin asgari yeterlilik şartlarının aranmasını ngren dzenlemeler yap ılmalıdır. Sektrde faaliyet gsteren K İTlerle ilgili zelle ştirme stratejileri tespit edilirken, ncelikle sektrn gl kurulu şlara olan ihtiyacı gz nnde bulundurulmal ı, sektrde ortalama firma le ğinin klmesine yol aacak şekilde, bu kuruluşların paralanarak sat ışı yoluna gidilmemelidir. Ayrıca, zel kesim madencili ğindeki sermaye birikiminin yetersizliği nedeniyle byk kurulu şların blok sat ış yntemi ile zelle ştirilmelerinin gl ğ dikkate alınarak, byk lekli K İTlerin zelle ştirilmesinde, halka arz yntemi tercih edilmelidir.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 108 Mevcut koşullarda zelle ştirilmeleri gndemde olmayan veya g olan K İTlerin sorunlar ı mmkn olacak en k ısa srede zlmeli, bu sorunlar ın gelecekte zm dahada zorla şacak şekilde giderek ağırlaşmalarına meydan verilmemelidir. KAYNAKLARSekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 109 ARAMA POLİTİKALARI DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI, 1993, Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı, Ankara. DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI, 1995, Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı, Ankara. DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI, 1996, Madencilik (Genel Konular) Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı zel İhtisas Komisyon Raporu, Ankara. ENGİN, T., 1996, Trkiye Maden Yataklar ı ve MTAn ın Maden Aramacılığındaki Yeri, MTA, Yayın no. 194, Ankara. ERLER, A., 1997, Trkiyede Maden Aramada ncelikler. Trkiye Maden Kayn. ve Sorunları Semp. Bild. ve Paneller TMMOB- JMO Yayını, Ankara. GNER İ, T. R., 1997, Hkmetin Madencili ğe Bakışı, Trkiye Maden Kayn. ve Sorunlar ı Semp. Bild. ve Paneller TMMOB-JMO Yayını, Ankara. KASAPOĞLU, İ., 1993, Trkiyenin Madencilik Politikas ı, Trk. Kon. lk. 2. Yerbilim ve Mad. Konf., Ankara. KIRŞAN, H. İ., 1999, Madencilik Sektrnde Yeniden Yap ılanma, Yurt Madenciliğini Geliştirme Vakfı Yayınları, 118p., İstanbul. KSE, M., 1992, Alternatif Madencilik Politikaları iin Gr şler, Şafak Matb., Ankara. KSE, M., 'ET İNEL, G., OYGR, V. ve Y İĞİT, E., 1995, Trkiyede Madencilik Sektrnn Gelece ği, Trkiye Madencilik Bil. ve Tekn. 14. Kongresi, TMMOB-MMO Yay., Ankara. MTA; 1993, Trk Madencili ğinde MTA ve Son Yıllardaki Gelişmeler, MTA Yay. no 102890. Ankara. NAKOMAN, E., 1997, Trkiyenin Kmr Arama Hedefleri ve Yntemleri. Km. Tek. ve Kull. Sem., pp. 15-23, 'ayırhan. NAKOMAN, E., 1998, Trkiyenin Enerji Sektrnde Kmrn nemi ve Kmr Arama Stratejileri. Enerji Dnyas ı, no 17, pp. 40-45, Ankara.Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Madencilik zel İhtisas Komisyonu Raporu http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/oik536.pdff 110 NAL, G. 1997, lke Madencili ğinin Teşviki ve Geliştirilmesi, Trkiye Maden Kayn. ve Sorunları Semp. Bild. ve Paneller, TMMOB-JMO Yayını, Ankara. TMER, H., 1997, Trkiyenin Maden Aramada ncelikleri Ne Olmal ıdır. Trkiye Maden Kayn. ve Sorunları Semp. Bild. ve Paneller Kit., TMMOB-JMO Yayını, Ankara. NALAN, G., 1993, lke Madencili ğinde MTAn ın Yeri, Sorunları ve Gelecekteki Maden Aramaları Hakkında Gr şler, MTA Doğal Kaynaklar ve Ekonomi Blt., no 1, Ankara. MADENCİLİKTE VERGİLENDİRME VE TEŞVİK Commusion of Europian Communities, 1989, Memorandum on the Mining Industry in the Community, COM (89) 278 final, Brussels. 15s. Gngr, N., 1995, Madencilik Sektrnn nemli Bir Sorunu: A ğır Vergi Yk ve Teşviksizlik (Araştırma Notları). Legoux, P.,1971, Reflexions Autour de la Depletion Allowance, Ann. Mines, Dec.83-89. Madencilik Sektrnde Te şvik (Sorunlar ve 'zm nerileri), 1995, (Anonim), Ankara. Mikesell, R.F., 1994, Sustainable Development and Mineral Resources, Resources Policy, 20, 83-86. OECD. 1992, Working Party of the Trade Committee Commodities- Mining and Non - Ferrous Metal Policies of Member Countries, TD/TC/WP (92) 75, Paris. Tinsley Richard C., Emerson Mark E., Eppler Durand W., 1985, American Institute of Mining, Metallurgical and Petroleum Engineers, ABD. TOBB. Madencilik Sektr Kurulu Raporu, A ğustos 1996, (Anonim), Ankara. Ventura, D., 1982, Structures de Financement de la Prospection MiniLre, Le ProblLme SpØcifique des Pays en Voie de DØveloppement.. Chron. Rech. Min., 464, 5-25.