Makine Mühendisliğine Giriş Makine Mühendisliği Malzeme Seçimi Ödevi (Civata Anahtarı İmalatı) 1 CIVATA ANAHTARI İ MALATI C vata anahtar d ö nme momentinden yani torkta mekanik avantaj sa ğ lamak i ç in kullan l r.C vata, somun gibi d ö nd ü rmesi zor par ç alar d ö nd ü rmeye yarar. C vata anahtar kullan acakken akl m zdaki en ö nemli d üşü nce dayan m n n ne kadar oldu ğ u ve c vata veya somuna uygun olup olmad ğ olmal d r.Gev şek bir c vata anahtar genelde c vatay zedeler.C vata anahtar se ç erken malzeme kalitesine bakmal y z.En iyi ç e şitleri karbon ç eli ğ i ve krom kaplama olanlar d r.E ğ er kullan mda yanl şl klar yap lmazsa uzun s ü re kullan l rlar. C vata ç ok s k ise ellerimizin hareket b ö lgesinin yeterli olup olmad ğ na bak p tekrar i şimize devam etmeliyiz. E ğ er c vata hareket etmiyorsa, ü st ü ne bir n ü fu z edici ya ğ s ü rmeliyiz. Krom par ç alar ü zerinde ç al ş yor isek(mesela musluklar), metali kuma ş par ç alar veya deri ile korumal y z. Boru y ü zeyler i ç in asla t rt kl a ğ zlar kullanmamal y z. CI VATA ANAHTARI Ç E Ş İ TLER İ A ç k U ç lu C vata Anahtar ( Open ended - 'C' spanner) Bu en yayg n kullan lan c vata anahtar tipidir.Bir veya iki uca sahiptir.Anahtar kafas u ç do ğ rultusuna g ö re 15 derece kaym şt r.Bundand r ki anahtar, de ğ i şik d ü zl ü klerdeki c v atalar d ö nd ü rebilir. Di ğ er bir versiyonu da set(engelleme) anahtar diye bilinir.S n rlanm ş yerlerde kullan m i ç in tasarlanm şt r.Mili(veya c vatay ) 90 dereceye kadar d ö nd ü rebilen bir kafaya sahiptir.Mil zay f k vr mlara sahip olsa da ona tutunur. Halka C vata Anahtar (Ring spanner): Ad ndan da anla ş ld ğ gibi tamam yla ç evrilmi ş bir kafaya sahiptir.6 veya 12 d ü z b ö lmeye(d ü zl ü ğ e) sahip olabilir.A12 a ğ zl olan c vatan n k öş eleriye ba ğ lant l d r ve hegzagonal ve dikd ö rtgen c vatalara ba ğ lanabi lir.A6 a ğ zl ise hegzagonal c vataya normal olarak(birebir) ba ğ lan r ve bu da c vata ile anahtar aras nda s k l k sa ğ lar.Halka c vata anahtar a ç k u ç lu c vata anahtar ndan daha g üç l ü d ü r. Fakat c vataya do ğ ru olarak ba ğ lanmas daha yorucu ve zaman al c d r . 2 Denge Halka C vata Anahtar (Offset ring spanner): En faydal c vata anahtar ç e şididir.C vatan n bi ç imsiz yerlere ba ğ lant s na izin verir.Ayr ca ele ve i ş par ç as na ç arpmadan hareket etme olana ğ n sa ğ lar. Yar k Halka C vata Anahtar (Split ring spanner): Melez bir anahtar ç e şididir.6 veya 12 a ğ z a ç k u ç lu anahtar gibi yerle şir.Halka c vata anahtar gibi dizayn edilmi ştir. Ayarlanabilir C vata Anahtar (Adjustable spanners): En a ç k ç a g ö r ü len avantaj t ü m c vatalar n boyutlar na g ö re ayarla nabilmesidir.En yayg n şekli mile(c vataya) 15 derece ayarlanabilir olan d r.Ama di ğ er şekilleri de mevcuttur.(90 derece a ç l olanlar gibi.)Kullan mda en ö nemli yan a ğ zlar n c vataya ayarlayop yerle ştirmektir. Buldog c vata anahtar (Bulldog spanner): Bu modelde solucan bir vida anahtar n a ğ z na yerle ştirilmi ştir. Solucan vida, anahtarla ba ğ lantl di şli ç ubu ğ a sahiptir.Bu; anahtar n, parmaklar ve ba şparma ğ n tutan elle uyumlu ç al şmas n sa ğ lar. Kutu C vata A nahtar (Box spanner):3 Bu anahtar, d ü zl ü kl ü enlemesine son bulan borulardan yap lm şt r.En ç ok kullan lan somun ç ubuklar i ç in dizayn edilenidir. Delik C vata Anahtar (Socket): Bu anahtar halka tipi a ğ z i ç erir ve ç okgen bir hole sahiptir.Sap de ğ i şik şekillerde imal edilebilir.Y ü ksek bas n ç lara dayanabilir fakat ç ok s k şt rmamaya dikkat edilmelidir. Allen Anahtar (Allen key): Basit hegzagonal şekilli mile sahiptir ve dik a ç l k öş eleri vard r.Metrik ve İ ngiliz ö l çü standartlar na uygun ö l çü lerde ü retilir. Tork Anahtar (Torque wrench): Ö zel bir momentte c vata ve somunlar s k şt rmaya yarar.Normalde prizlerle birlilte ç al şmak i ç in ü retilmi ştir.4 Musluk Anahtar (Tap spanner) K ü vet anahtar olarak da bilinir.Banyo musluklar n s k şt rma k i ç in dizayn edilmi ştir. Ayakizi anahtar (Footprint wrench) Bu anahtar da de ğ i şik ö l çü lerde c vatalara ayarlanabilir.Bas n ç iki a ğ z n birlikte hareket ettirilmesiyle sa ğ lan r. Stilson Anahtar (Stilson wrench): A ç lan a ğ z vida somunu ile kontrol edilir.D ö nd ü ğ ü nde a ğ z ileri geri hareket eder.A ş r bas n ç ta zarar g ö rebilir. Kay ş Anahtar (Strap wrench): Dalgak ran Anahtar (Mole Wrench): Ç e şitli borular pen ç esiyle s k şt rmas i ç in ayarlanabilir. 5 CIVATA ANAHTARI İ Ç İ N MALZEME SE Ç İ M İ C vata anahtar i ç in dizayn kriterleri; Fonksiyon: C vata ile birlikte d ö nerek hareket ve moment iletimi, Ama ç : Rijitlik , hafiflik, y ü ksek dayan m, K s tlamalar: Anahtardaki gerilmeleri n akma s n r n n alt nda olmas , e ğ ilme ve burulma deformasyonlar n n belirli s n rlar i ç inde olmas gerekiyor. Ayr ca kolay k r lmama ve insan g ü c ü n ü n yetece ğ i a ğ rl kta olma ö zelli ğ ine de sahip olmal d r. Genelde c vata anahtar n n maruz kald ğ kuvvet ve moment A şa ğ da ki Young mod ü l ü -Dayan m tablosunda g ö rd ü ğ ü m ü z kadar yla en uyumlu malzeme ç elik ve m ü hendislik seramikleri gibi g ö z ü k ü yor. Çü nk ü maksimum dayan m ve maksimum rijitli ğ e tablonun sa ğ ü st k sm na gidildik ç e yakla ş yoruz. Seramiklerin de kolay k r lan, gevre k malzeme olduklar n biliyoruz.Yani istedi ğ imiz şekilde burma veya e ğ me momentine katlanamayacaklar bir ger ç ektir. 67 Tabloya g ö re ç elik a ğ rd r fakat kullanaca ğ m z ç elik miktar elle tutulacak ufak bir par ç a bak m ndan d üşü n ü ld ü ğ ü nde az olaca ğ n dan, yo ğ unlu ğ unun y ü ksek olmas n ö nemsemeyece ğ iz.Yani en uygun malzeme k sacas ç eliktir.8