Makine Mühendisliğine Giriş Makine Parçalarını Etklieyen Kuvvetler ve Gerilmeler MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU MAK İNE PARÇALARINI ETK İLEYEN KUVVETLER VE GER İLMELER Dı ş Kuvvetler : Katı cisimlere uygulanan kuvvet cismi çekmeye, basmaya, burmaya, e ğilmeye yada kesilmeye zorlar. Cisimde geçici ve kalıcı şekil de ği şikli ği yaratmaya çalı şan dı ş etkilere dı ş kuvvet denir. İç Kuvvetler(Gerilmeler): Dı ş kuvvetler tarafından şekil de ği ştirmeye zorlanan katı cisim molekül yapısı aracılı ğıyla dı ş kuvvete kar şı direnir. Cismin yapısında olu şan bu tepkiye iç kuvvet denir. F= dı ş kuvvet zorlar ? = iç kuvvet direnir Gerilme kuvvet Alan Bu üç parametre bir formülle birbiri ile ili şkilidir. Birisinden bahsedilince di ğer ikisi hemen akla gelmelidir. Makine parçalarında olu şan gerilme (dayanım) çe şitleri : Basma dayanımı : Cismi L boyunda sıkı ştırma sonucu do ğar. Çekme dayanımı : Cismi L boyunca çekme sonucu do ğar. A F = ? A . ? = F ? F = AMAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Kesme (makaslama) dayanımı : Cismi L boyunca dik iki kuvvet kesmeye çalı şınca do ğar. E ğme dayanımı : Bir tarafı ba ğlı di ğer tarafı serbest bir çubu ğu, çubuk eksenine dik etkiyen bir kuvvet zorlayınca do ğar.Bu dayanım, e ğilme etkisinin çubu ğun her noktasında aynı de ğerde olmamasından çekme ve basma gerilmelerinden biraz farklıdır. E ğme momenti : Çubuğu e ğmeye çalı şan kuvvetin çubuk üzerinde yarattı ğı etkinin de ğeridir.Kuvvetin destek noktasına olan uzaklı ğına göre de ği şir. M e = F.L formülü ile hesaplanır. Çubukların yüklenme ve desteklenme durumlarına göre e ğme momenti de ği şir. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Dayanım momenti : Kuvvetin uygulandı ğı çubu ğun konumuna ve kesit alanına göre de ği şen, farklı formüllerle hesaplanır. Burulma dayanımı : Bir ucu sabit di ğer ucu serbest bir çubu ğu birbirinin tersi iki kuvvetle şekildeki gibi döndürmeye zorladı ğımızda, çubu ğun buna direnmesine burulma dayanımı denir. Döndürme momenti : Mili döndürmeye çalı şan kuvvetin,mil üzerinde yarattı ğı döndürme etkisine döndürme momenti denir. Döndürme kuvvetinin mil eksenine uzaklı ğına göre de ği şir. (M d =F.r) Burulma Dayanım Momenti: Kuvvetin yada gücün uygulandı ğı mil kesidine göre bulunur. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU MAK İNE PARÇALARININ SINIFLANDIRILMASI KAMALAR Tanım: Mil üzerinde çalı şan mille birlikte dönmesi istenen di şli çark kasnak kavrama gibi makine parçalarını sökülebilir biçimde ba ğlayan elemanlara kama denir. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Enine Kamalar: Mil eksenine dik çalı şırlar bir tarafı yada iki tarafı e ğimli yapılabilirler. E ğimleri 1/10-1/40 arasında de ği şir. Millerin eklenmesinde, Konik geçmelerin emniyete alınmasında A y a r i şlerinde kullanılırlar. Enine kama ile buhar makinesi piston kolunun ba ğlanması Boyuna Kamalar: Mil eksenine paralel çalı şan kamadır. Mil ve üzerindeki elemanlar arasında ba ğlantı sa ğlayarak moment iletir. Boyuna kamanın mil ve göbe ğe takılı şı Te ğet Kamalar: Büyük momentlerin iletilmesinde kullanılır. Mil üzerinde 120° aralıklarla simetrik ve çift olarak takılır. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU E ğimli Kamalar: Mil üzerindeki kama kanalına oturan alt yüzeyi düz göbe ğe geçen üst yüzeyi e ğimli olan kamalardır. De ği şik tipleri vardır. E ğimli düz kama E ğimli düz, oyuklu kama E ğimli düz, yassı kama E ğimli düz, oyuklu, çakma kama E ğimli düz, çakma kama E ğimli düz, yassı, çakma kama MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU E ğimsiz Kamalar: Mil ve göbe ğe temas eden alt ve üst yüzeyi birbirine paralel olan yan yüzeyleri toleranslı i şlenen kama türleridir. Tüm kalın kamalar eğimsiz kama olarak adlandırılır. Yarım Ay Kama: Millerin konik yüzeylerinde ve uçtan uzak noktalarında kullanılan kama türüdür. Mildeki kama kanalı freze çakısıyla açılır. Mile takılacak elemanı kamanın yan yüzeyleri sıkı ştırır. Memeli Kama: Millerin eksenel kaymasını önler MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Kama Ba ğlantı Şekilleri MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU KAMALARIN DAYANIM HESAPLARI Kama çalı ştı ğı ortamda kesilmeye çalı şır. Şekildeki ölçülere göre arka sayfadaki formüller kullanılır. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU